Қытай балауызының өндірісі мен қолданылуы

Кіріспе

Қытай балауызы – кейбір жәндіктердің секреттеген балауызынан алынатын, суда ерімейтін, ақтан сары түске дейінгі, желатин тәрізді, кристалды зат. Оны шамдар мен жылтырату өнімдерін жасауға, сондай-ақ қағазға майлауға қолдануға болады. Ол спермацетке ұқсас, бірақ одан қаттырақ, шағылысқанрақ және балқу температурасы жоғары.

Өндіріс

Бұл балауызды екі түрлі қыртқыш шығарады: Қытай мен Үндістанда кең таралған Ceroplastes ceriferus және Қытай мен Жапонияда кездесетін туысқан Ericerus pela. Бұл жәндіктер өздерінің шырыстарын Ligustrum (privet) ағашының белгілі бір түрлерінің бұтақтарына жинақтайды. Жәндіктер мен олардың шырыстары жиналып, сумен қайнатылып, шикі балауыз алынады. Жәндіктердің денелері, түбіне шөгіп қалатыны, шошқаларға жем ретінде қолданылады. 1932 жылғы қарашада Nature журналында жарияланған Герберт Бердслидің мақаласында былай делінген: «Масадай шағын ақ жәндіктің еркек дернәсілі таза, жылтыраған балауыздан кокон тоқиды. Ақ балауыз шығаратын ағаш Чиен Чанг аңғарында өседі, және наурыз айында оның бұтақтарында, сабақтарында дөңгелек, қоңыр пішіндерді көруге болады, олардың ішінде сансыз ақ жәндіктер бар. Егер оларды өз орнында қалдырса, олар ақырында өлі массаға айналады, себебі оларға қоректік заттар жеткіліксіз; бірақ егер оларды басқа өсімдіктерге көшірсе, аналықтары жұмыртқалайды, дернәсілдер өседі және еркек дернәсілдері жылтыраған сарайларын салады, ол балауыз өсірушілерге пайда әкеледі. Сондықтан наурыздың соңында жәндіктер ағаш майы ағашының жапырақтарына байланып, содан кейін екі үлкен бамбук себетіне салынатын лақтық тәрізді ыдыстарға салынады. Жүгірушілер немесе арбаушылар себеттерді иықтарына көтеріп, тек түнде жүреді – күндізгі ыстыққа ұшыратса, қуыршақ сатысы тым ерте аяқталып қалуы мүмкін – және Че Чжуан тауларының тасты жолдары мен биік өрлеулерін басып өтіп, ақырында шаруашылық аудандарына жетеді. Жәндіктер салынған себеттер шаруаларға таратылады, олар дереу оларды қоректік өсімдікке орналастырады, ол әдетте бес немесе алты фут биіктіктегі гүлдейтін күлдің бір түрі. Олар бұтақтарға жапырақтан жасалған кішкентай қаптарға байланады, ал қаптарға өткір емес инемен тесіктер жасалады, сонда ересектері шығып кете алады. Жәндіктер алғашқыда қоректік өсімдіктің жапырақтарына жылдам өрлеп, онда шамамен екі аптаға ұялайды. Содан кейін олар бұтақтардың бойымен таралып, қозғала бастайды. Маусымның басында аналықтары жұмыртқалауды бастайды, ал тамыз айында балауыз кокондары пайда болып, барлық бұтақтар мен сабақтарды толық жабады. Қыркүйектің бірінші күні бүкіл ағаш бір жарым дюйм қалыңдықтағы таза ақ балауыз қабаттарымен жабылады. Шаруалар содан кейін бұтақтарды сыпырып алып, базарға арналған балауыз дайындайды».

Two scale insects produce the wax: Ceroplastes ceriferus, common in China and India, and the related Ericerus pela, found in China and Japan. These insects deposit their secretions on the branches of certain species of Ligustrum (privet) tree. The insects and their secretions are harvested and boiled with water to extract the raw wax. The insect bodies, which settle to the bottom, are used as food for swine. According to an article in a November 1932 magazine article in the journal Nature by Herbert Beardsley, " the male larvae of a white insect, about the size of a mosquito, built a cocoon of pure, shining wax. The tree that produces the white wax insect grows in the Chien Chang Valley, and there, about march, one may see, on the limbs and branches, round, brown forms, which contain innumerable white insects. If they are allowed to remain where they are, they will eventually drop off in a dead mass, for the food is not right for them; but if they are transported to other kinds of plants, the females will lay their eggs, the larvae will thrive and the male larvae will construct their shining palaces, which yield a profit to the wax farmers. So, late in March, the insects are tied up in a leaf of the wood oil tree, then placed in gourd like receptacles which are packed into two large bamboo baskets. Runners or porters lift the baskets on their shoulders, and, traveling entirely at night – for to submit the insects to the midday heat would cause the pupal stage to end too soon – traverse the rocky paths and lofty ascents of the Cze Chuan Mountains to arrive finally at the farming districts. The baskets of insects are distributed to the farmers, who proceed at once to place the creatures upon the food plant, which is generally a species of flowering ash about five or six feet high. They are tied to the branches in small bags made of leaves, and holes are punched in the bags with a blunt needle so the adults may find their way out. When first emerging, the insects creep rapidly up to the leaves of the food plant, where they nestle for nearly two weeks. After this they begin to scatter and crawl along the branches. About the first of June, the females begin to lay their eggs, and the wax cocoons are formed in August in time completely coating every branch and stem. By the first of September the whole tree is literally covered with layers of pure white wax a quarter of an inch thick. The farmers then scrape the branches, and prepare the wax of the market."

Қолданылуы

Қытай балауызы негізінен өлшемдер, шамдар, ғибадатханалық мүсіндер және рәсімдік құлшылықпен байланысты басқа да заттар жасауға, сондай-ақ жиһазды жылтыратуға қолданылады. Ол сонымен қатар қытай ілмелі суреттерінің артқы жағын таспен жылтырату үшін де пайдаланылады. Қытайда бұл балауыз емдік мақсатта қолданылған. Ішке қабылдағанда, ол дауыс жоғалуды, ауырсынуды, құрттарды, жүйкелік ширығуды және сынған сүйектердің бітуына көмектеседі. Сырттан қолданғанда, ол жараларды емдеуге арналған май ретінде қолданылған.