Кіріспе

13 ғасырдағы армян тарихшысы [[Файл:Kirakos Gandzaketsi. jpg|thumb|right|Киракос Ганзакецидің 1664 жылғы «Армения тарихы» қолжазбасының кіріспе беті (Matenadaran MS 2561) және «Армения тарихы» авторы, 4-12 ғасырлардағы оқиғалардың қысқаша мазмұны және өзінің замандастарының оқиғаларының егжей-тегжейлі сипаттамасы. Бұл еңбек негізінен Орта ғасырлық Армения тарихына және Кавказ бен Таяу Шығыста болған оқиғаларға арналған. Бұл еңбек моңғол шапқыншылығын зерттеудегі маңызды бастау көзі болып табылады, тіпті ол моңғол тілінің алғашқы сөздігін де қамтиды. Бұл еңбек латын, француз және орыс тілдері сияқты бірнеше тілге аударылған.

Өмір

Киракос 1200 жыл шамасында немесе 1200 жылдары Гандзак аймағында (қазіргі Әзірбайжандағы Ганжа маңында) дүниеге келген. Ол ғалым Ванкан Вардапеттің шәкірті, оның туған жері Гандзактан шыққан адам. 1215 жылы Киракос сыныптастарымен және олардың ұстазы Ванаканмен бірге Тавуш облысындағы Хоранашат монастырының мектебінде оқуға көшті. Бұл мектепті Мхитар Гоштың шәкірті Хованнес Ванакан құрған. 1230-жылдардағы моңғол шапқыншылығы кезінде Киракос пен оның ұстазы 1236 жылдың көктемінде моңғол әскеріне тұтқындалды. Осы уақытта Киракос моңғол тілін үйреніп, кейіннен оның 55 сөзінен тұратын тізімді жасады, олардың әрмен тіліндегі мағыналарын да қосты. Сол жылдың жазында Ванаканды босату үшін құн төленді, бірақ Киракос та сол түні қашып, Геттик қаласына қайтып келді. Ванакан 1251 жылы қайтыс болғаннан кейін Киракос бұрынғы ұстазының міндеттерін өз мойнына алып, Жаңа Гетіктегі мектептің басшысы болды. 1255 жылы ол Киликия әрмен патшалығының басшысы Хетум I-ге Арагацотн облысындағы Варденис қаласында кездесуге мүмкіндік алды, аймақтағы миссионерлік жұмыстар туралы хабарлады. Армения тарихының 65 тарауының шамамен 47 көшірмесі сақталған және оларды әлемнің көптеген мұрағаттарында табуға болады, оның ішінде Еревандағы Матенадаран, Армения, сондай-ақ Вена, Лондон, Париж және Санкт-Петербург қалаларындағы мұражайларда.