Кіріспе
Кашая (сондай-ақ Оңтүстік-Батыс Помо, Кашиа) – Помо халқының Кашиа тобының өте сирек кездесетін тілі. Помо тілдері Хокан тілдер отбасының құрамына кіретін болып жіктеледі (бірақ Хоканның өзінің мәртебесі күмәнді). Кашая атауы көршілес тілдерде "шебер" және "көзі жеткен құмар ойыншы" сияқты мағыналарды білдіретін сөздермен сәйкес келеді. Оны Стьюартс Пойнт ранчориясындағы Помо үндістерінің Кашиа тобы сөйлейді. 2021 жылы тілді білушілердің саны шамамен 12 адам деп есептелді.
Kashaya (also Southwestern Pomo, Kashia) is the critically endangered language of the Kashia band of the Pomo people. The Pomoan languages have been classified as part of the Hokan language family (although the status of Hokan itself is controversial). The name Kashaya corresponds to words in neighboring languages with meanings such as "skillful" and "expert gambler". It is spoken by the Kashia Band of Pomo Indians of the Stewarts Point Rancheria. In 2021, the number of speakers was estimated to be around 12.
Сызық құрылымы
Көп жағдайда, әрбір буын бір бастау дауысын қажет етеді; бастау топтамаларына рұқсат етілмейді. Көптеген контекстерде, ұйқас ұзын дауыстан немесе кодадағы бір дауыстан тұрады, нәтижесінде CV, CV꞉ және CVC буындары пайда болады. Бұл құрылымдардың мысалдары: duwi "қойот", mo꞉de꞉ "жүгіріп бара жатыр (соңғы емес)", және kʰošciʔ "ию". Кейбір алынған сөздерде бастау топтамасы бар, мысалы, fré꞉nu "желбұрыш" және stú꞉fa "пеш" (испан тілінен freno, estufa). Алынған сөздер CV꞉C аса ауыр буындарын да қамтуы мүмкін, өйткені бастапқы тілдегі басым дауыстар әдетте ұзақ дауыспен бірге алынады: pó꞉spara "спичка", kú꞉lpa "кінә", pé꞉cʰka "кірпіш" (испан тілінде fósforo, culpa; орыс тілінде pécka "пеш"). CVCC буыны бар ерекше сөз - huʔúyṭʼboṭʼbo "шіркей". CVC және CVCC аса ауыр буындылары белгілі бір етістік формаларының соңында жақсы куәландырылған. Мысалы, болжамдық жұрнақ соңғы болуы мүмкін, мысалы, mo꞉lansʼ "ол құлап кеткен болуы керек". Көбінесе, аса ауыр буын оң жақ жұрнақ басқа жұрнақ болмағанда жойылатын дауыстыны қамтитын бірнеше дәлелді жұрнақтардың бірі болған кезде кездеседі, мысалы, sinamqʰ "ол суға батып кеткен болуы керек" және moma꞉y "Мен оны жүгіріп бара жатыр деп көрдім".
Стресс
Қысымды анықтау өте күрделі және негізгі қысым әртүрлі факторларға байланысты сөз тіркесіндегі алғашқы бес буынның кез келгеніне түсуі мүмкін. Баклидің (1994) талдауына сәйкес, иамб солдан оңға қарай құрылады және ең сол жақ буын әдетте негізгі қысымды алады: (мома́х)(мела) "Мен жүгіріп кірдім", (ке́л)(ма́х) "ол сол жерде қарап тұр". Бастапқы емес буындар қосымша қысым алмайды, бірақ ашық буындардағы дауыстылардың ұзаруына себеп болады (бірақ бұл сөздің соңғы дауыстыларына немесе сөз соңына қарай келетін көптеген жұрнақтарға қатысты емес). Бастапқы буын экстраметриялық болып табылады, егер сөз "run" сөзі сияқты бір буынды түбірмен басталмаса. Мысалы, ca(qʰamá꞉)(lawi꞉)(biʔ) "төмен қарай кесуді бастау" сөзіндегі "кесу" түбірі бірінші буынды жіберіп өтеді, ал (momú꞉)(licʼe꞉)(duce꞉)du "барлық жолды айналып жүгіруді жалғастыру" сөзінде бұл қысқа "жүгіру" түбірімен тоқтатылады. Егер бірінші буын ұзын дауыстымен басталса, мысалы di꞉cʼ "айту", үлгі одан да күрделенеді. Егер келесі буын жабық болса, қысым сол буынды қамтитын буынға ауысады: (di꞉)(cʼá)(qaw) "мұнда хабар жеткізуге себеп болу". Егер ұзын дауыстыдан кейін CV буыны келсе, яғни бастапқы буын тізбегі CV꞉CV болса, ұзындық оңға жылжып, CVCV꞉ құрайды және қысым да келесі буынға ауысады: (dicʼa꞉)(qocʼí) "хабарлама жеткізу!". Экстраметриямен біріктірілгенде, бұл бесінші буынға дейін қысым түсуіне әкелуі мүмкін: mu(naci꞉)(ducé꞉)du "әрқашан тым ұялшақ болу" түбірі "ұялшақ болу" сөзінен; бұл етістік "жинау" сөзімен минималды жұпты құрайды, онда mu(nací꞉)(duce꞉)du "әрқашан жинау" сөзінде қысым ауыспайды. Ямбикалық ұзару сөз ішіндегі буынға байланысты болса, фразалық деңгейде сөз шекаралары арқылы қысымды қайта орналастыруға болады: qʼoʔ(di ʔí)(ce꞉)du "жақсы бол!", мұнда qʼoʔdi "жақсы" деген сын есім, ал қалғаны міндетті етістік.
Фонологиялық процестер
Кашая тіліндегі негізгі дыбыстардың іске асуына көптеген процестер әсер етеді. Мұнда репрезентативті үлгі келтірілген. Глоттальды мұрын дыбыстары буын соңында өзгермейді, бірақ буын басында дауысты тоқталыстарға ауысады: мысалы, "көр, қара" түбірі canʼpʰi "егер ол көрсе" және cadu "көр!" сөздерінде. Көбінесе дауыстылар кейін , ал кейін (негізгі дыбыстан) ауысады: мысалы, бұйрық сөйлемде hanoy i "ақсаң!", pʰa nem a "оны ұр!", cad u "көр!". Кез келген дауысты, uvular дыбысынан кейін /a/ дыбысына айналады: /ʔusaq in/ → ʔusá꞉qan "бетін жуғанда", /sima꞉q eti/ → sima꞉qatí "ұйықтағанда". Жазық тоқталыстар буын соңында аспирацияланады: /da hyut meʔ/ → dahyútʰmeʔ "оны бұз!" (ресми бұйрық); /da hyut i/ → dahyutí "оны сындыр!" (бейресми). Буын соңындағы uvular тоқталысы көбінесе артикуляциялық базасын жоғалтады: /sima꞉q ti/ → simahti "ұйықтауға жақын". Бірақ кейбір жұрнақтар алдында және alutiiq тілінен алынған taqʰma "киім" сияқты қарыз сөздерде ерекшеліктер бар. Басқа тоқталыстардың дебуккализациясы да түрлі жағдайларда кездеседі. Префикстегі аспирациялық тоқталыс, тамырдың басындағы /h/ немесе аспирациялық тоқталыстан өзгешеленеді, бұл Грасман заңына ұқсас: мысалы, /pʰu/ префиксі "соққанда" pʰu de꞉du "соққанмен бірге" сөзінде аспирация бар, бірақ pu hcew "желперіш" сөзінде жоқ.
Морфология
Кашая полисинтетикалық тіл ретінде жіктелуі мүмкін; ол негізінен жұрнақтармен түзіледі, бірақ етістіктерде маңызды құралдық префикстер жиынтығы бар.
Есімдіктер
Есімнің морфологиясы шамалы дамыған. Басты мысалдар – туыстық атаулардың меншік белгісін көрсететін префикстер. Бірінші жақта бірнеше алломорфтар бар, оның ішінде ʔa꞉ префиксі және CV꞉ редупликациясы; екіншісі бейресми және фонологиялық жағынан нашар ерекшеленген түбірлермен байланысты, күдіксіз, тарихи тұрғыдан балалардың айтуынан пайда болған. mi, miya꞉, ma префикстері екінші, үшінші және өзіндік ("өз") жақтарды көрсетеді. Бұл префикстер түбір мен префикске қарай nʼ, sʼ жұрнақтарымен қолданылады. Мысалы, /qa/ "әже" сөзі үшін miqasʼ "сенің ~", miyá꞉qasʼ "оның/оның/олардың ~", ал /qa/ сөзінен қарапайымдалған /ka/ негізіндегі бейресми ka꞉kanʼ "менің әжем" сөздерін келтіруге болады.
Іс-әрекеттер
Етістіктер көптеген позициялық классқа бөлінген сан алуан жұрнақтарды қабылдайды. Көптеген етістік түбірлерін қолдануда шешуші роль атқаратын құралдық префикстер де бар.
Кашаяпомо тілінде сөйлейтін танымал адамдар
Помо тілінде сөйлейтін Лэнгфорд "Ланни" Роджер Пинола (25 сәуір, 1938 - 21 сәуір, 2003) алты жасқа дейін Кашая резервациясында өмір сүрді. Есси Пинола Париш (1902–1979), белгілі тоқушы, Кашая балаларын тілмен тәрбиеледі және Роберт Освальтпен, үнді тілдері лингвистикасы саласында жақсы танылған Беркли ғалымымен бірлесіп, "Кашая помо сөздігін құрастырды".