Кіріспе
Нигериядағы этнос – Эсан халқы (Esan: ) – Нигерияның оңтүстігінде орналасқан этностық топ, эсан тілінде сөйлейді. Эсан халқы дәстүрлі түрде егіншілікпен, дәстүрлі медицинамен, жалдамалы әскерлер ретінде және аңшылықпен айналысқан. Олар пальма, Irvingia gabonensis (erhonhiele), шие (Otien), бұрыш (akoh), кокос, бетель жаңғағы, кола жаңғағы, қара жұзім, авокадо, ямс, кокоям, маниок, жүгері, күріш, бұршақ, арахис, банан, апельсин, платандар, қант қамысы, помидор, картоп, окра, ананас, папайя және түрлі көкөністер өсіреді. Қазіргі эсан ұлтының 15 ғасырда қалыптасқаны айтылады, сол кезде азаматтар, көбінесе ақсүйектер мен ханшайымдар, көршілес Бенин империясынан солтүстік-шығысқа көшіп, жергілікті халықтармен кездесіп, эгуаре деп аталатын қауымдастықтар мен патшалықтарды құрған. Эсан елінде барлығы 35 құрылған патшалық бар, олардың ішінде Амахор, Эбэлле, Эгоро, Эвохими, Экхенхенлен, Экпома, Экпон, Эму, Эву, Эвато, Эвоса, Идоа, Ифеку, Игуэбен, Илуши, Инилен, Ирруа, Огва, Охордуа, Окало, Охуэсан, Оногло, Оподжи, Ория, Орова, Уроми, Удо, Угбегун, Угбоха, Убияжа, Урхохи, Угун, Ужиогба, Ухун және Узея кіреді. Эсан патшалықтары көбінесе бір-бірімен соғысқан. Соғысқа қарамастан, эсан халқы Бенин империясының ықпалында болған біртекті мәдениетті сақтап келген. Алайда, бұл патшалықтар Бенин империясымен бірге 1897 жылдың қыркүйегінде Ұлыбритания империясының колониясына айналды, және Нигерия 1960 жылы Ұлыбританияның отаршылдығынан тәуелсіздік алғаннан кейін ғана 63 жылдан соң тәуелсіздікке ие болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін эсан халқы азаматтық соғыс, кедейлік және инфрақұрылымның жетіспеушілігінен зардап шекті. Эсан халқы негізінен эсан тілінде сөйлейді, ол эдоид тілдер тобына жатады және эдо, урхобо, ован, изоко, аниома және этсако тілдерімен байланысты. Бұл тіл Нигерияда маңызды аймақтық тіл саналады және бастауыш мектептерде оқытылады, сонымен қатар радио мен теледидар арқылы таратылады. Эсан тілі Ұлыбританиядағы халық санағында да мойындалған. Эсан елінде тұратын эсан халқының саны шамамен бір миллионнан 1,5 миллионға дейін жетеді деп есептеледі, сонымен қатар эсан диаспорасы да бар.
The Esan people (Esan: ) are an ethnic group of southern Nigeria who speak the Esan language. The Esan are traditionally known to be agriculturalists, trado medical practitioners, mercenary warriors and hunters. They cultivate palm trees, Irvingia gabonensis (erhonhiele), Cherry (Otien), bell pepper (akoh) coconut, betel nut, kola nut, black pear, avocado pear, yams, cocoyam, cassava, maize, rice, beans, groundnut, bananas, oranges, plantains, sugar cane, tomato, potato, okra, pineapple, paw paw, and various vegetables. The modern Esan nation is believed to have been organized during the 15th century, when citizens, mostly nobles and princess, left the neighbouring Benin Empire for the northeast; there they formed communities and kingdoms called eguares among the aboriginal peoples whom they met there There are on the whole 35 established kingdoms in Esanland, including Amahor, Ebelle, Egoro, Ewohimi, Ekekhenlen, Ekpoma, Ekpon, Emu, Ewu, Ewato, Ewosa, Idoa, Ifeku, Igueben, Ilushi, Inyelen, Irrua, Ogwa, Ohordua, Okalo, Okhuesan, Onogholo, Opoji, Oria, Orowa, Uromi, Udo, Ugbegun, Ugboha, Ubiaja, Urhohi, Ugun, Ujiogba, Ukhun, and Uzea. The Esan Kingdoms often warred among each other. Despite the war, the Esans kept a homogenous culture that was chiefly influenced by the Benin Empire. However, these kingdoms were colonized, along with the Benin Empire, by the British Empire during September 1897, only gaining independence 63 years later in 1960 when Nigeria became independent from British Colonial rule. After independence, the Esan people have suffered from civil war, poverty, and lack of infrastructure. The Esans primarily speak the Esan language, an Edoid language related to Edo, Urhobo, Owan language, Isoko, Anioma and Etsako. It is considered a regionally important language in Nigeria, and it is taught in primary schools in addition to being broadcast on radio and television. The Esan language is also recognized in the Census of the United Kingdom. It is estimated that the Esan people who reside in Esanland number about one million to 1.5 million citizens Nigeria, and there is a strong Esan diaspora.
Этимологиясы мен бірегейлігі
Эсан термині жүздеген жылдар бойы Эсан халқына қолданылып келеді және еуропалықтармен байланысқа дейін де қолданылған. Көптеген тарихшылар "Эсан" (алғашқыда "E san fia") атауының Бенинмен байланысты екенін санайды (яғни "қашқандар" немесе "секіріп кеткендер" деген мағынаны білдіреді). "Ишан" – бұл "Эсан" сөзінің ағылшыншаланған түрі, британдық отаршылдардың осы этностың атын дұрыс айта алмауынан туындаған. "Убхэкхе" (қазіргі "обече" ағашы), "улоко" (қазіргі "ироко" ағашы), "Абулимен" (қазіргі "Абуриме") сияқты Эсан есімдері де осыған ұқсас бұрмалануларға ұшыраған деп есептеледі. Дегенмен, бұрынғы жағдайға оралуға бағытталған күш-жігер жұмсалды. Эсанға қатысты, Эсанмен байланысты немесе Эсан тегінен шыққан нәрсе, мысалы, уро Эсан (=Эсан тілі), ото Эсан (=Эсан жері), оghẹdẹ Esan (=Эсан бананы). Колониалдық кезеңге дейін Эсан халқы көздерінің астында қарығай аяқтары бар тайпалық іздерді таңбалаған.
Something of, related to, or having Esan origin e. g. uro Esan (=Esan language), otọ Esan (=Esan land), ọghẹdẹ Esan (=Esan banana). In the pre colonial era, Esans carried a crow's foot tribal scar below their eyes.
Тарихи-қазақ / классикалық кезең
Археологиялық және лингвистикалық дәлелдерге сәйкес, адамдар Эсанленд саваннасы мен орманды аймағында кем дегенде 3000 жыл бұрын қоныстанған. 500 жылдан бастап 750 жылға дейін осы аңшы-жинаушылар Эсанлендтің саванна-орман экожүйесін және Бенин империясының орман экожүйесін мекендеуге кірісті. Олар Эсанға дейінгі, Эдоға дейінгі қоғамды құрды, олар отбасылық жерлерге қамалдар мен қабырғалар сияқты жетілген құрылыстар салды. Бұл қоршаулардың диаметрі ең көп дегенде үш-бес шақырымды құрады және тұрғын үйлер мен егістік жерлерін бөліп көрсетті. Бұл жерлер кеңейіп, ауылдарға айналды, ал 800 жылға қарай осы ауылдар бірігіп, иерархиялық құрылымы бар патшалықтарды құрды. Аймақта қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан қазба жұмыстары осы қабырғалардың Бенин империясының шығысында және Эсанлендтің солтүстігінде орналасқанын көрсетті. Елді мекендер солтүстік жазықтағы тұрақты бұлақтарға жақын орналасқан, бірақ маусымдық бұлақтардың жанында ешқашан болған емес. Эсанлендтің мәдениеті, тілі және дамуына барлық көршілес мемлекеттерден Эсан аумағына жасалған жаппай көші-қон үлкен әсер етті. Эсанлендтің оңтүстік және шығыс шеттеріндегі (Эвохими, Эватто, Экпон, Амахор) қауымдар Игбо және Игала тайпаларымен (Уроға дейін); солтүстіктен Эмай тайпасы Ухун, Идоа және Амахорға, ал Эцако тайпасы Ируаға; оңтүстіктен Ицекири (Экпонға) және Урхобо (Уджиобаға) қоныстанды. Эсанлендке ең үлкен әсер еткен Бенин империясын құрған Эдо тайпасы болды. 1460 жылы Оба Эвуар аза тұту туралы заңдар шығарды, ол жыныстық қатынасқа, суға түсуге, барабан соғуға, билеуге және тамақ пісіруге тыйым салды. Бұл заңдар көптеген азаматтар үшін тым шектеулі болып көрінді, сондықтан олар патшалықтан Эсанлендке қашып кетті. Осы қоныс аудару Эсанлендтің қазіргі мәдени ерекшелігін қалыптастырды және «Эсан» немесе «қонақ» термині пайда болды. Ауызша дәстүр бұл теорияны нығайта қолдайды. Эсан және Эдоның көрнекті тарихшылары осы көші-қон туралы әңгімелер жинаған.
Колонияландыру алдындағы кезең
Эсан патшалықтарының әртүрлі дәрежеде дербестігі болды, бірақ олардың барлығы Бенин империясының бақылауында болды. Оба Эсан елінің енижиесін бекітіп, Эсан патшалықтары Бенинге салық төледі. Дегенмен, Эсан патшалықтары мен Бенин арасында бірнеше соғыс болғаны жазылған. Бұл Обаның таққа отырғанда Эсандарға достық белгісі ретінде ақ саз жіберуіне байланысты еді. Егер саз қабылданбаса, Оба Эсан елін жаулап алуға тырысатын. Бенин мен Эсан патшалықтарының саяси тұрақтылығының өзгеруі де соғыстарға себеп болды. Мұндай соғыстар соншалықты жиі болғандықтан, Эсан патшалықтары мен Бениннің арасындағы бейбітшілік туралы ешқандай тарихи мәлімет жоқ. Эсан елі әлемдік саудаға кеңінен қатысты. Бениннің Эсан еліне билігінің болуы оған алыс елдерге саудагерлерді, яғни экхендерді жіберуге мүмкіндік берді. Экхендер Йоруба, Эсан және Афенмайдағы еуропалық саудагерлерге мата, піл сүйегі, бұрыш және құлдар сатып алатын. 16 ғасырда Узея соғысы болды. Бұл соғыс Уроми патшалығы мен Бенин патшалығы арасында өтті. Соғыс 1502 жылдан 1503 жылға дейін созылды және Бениннің Оба Озолуасының Оножи Агба Уромиден достық ұсынысын қабылдамауынан туындады. Соғыс Узея қаласында аяқталды, онда екі көшбасшы да қаза тапты. Бірақ бейбіт уақытта Эсан патшалықтары Бенин патшалығына әскер жіберді, мысалы, 1515-1516 жылдардағы Ида соғысы мен 1823 жылы Акуре қаласын тонау кезінде. Оңтүстіктен келген көптеген Эсан патшалықтары Нупелерге қарсы күреске көмектесті. Шайқастар Эсандардың пайдасына болды; бірнеше Нупе және Этсако жауынгерлері Эсан қалаларына әкелінді, олардың ұрпақтары бүгін де сол жерде тұрады. 19 ғасырда Англия Эсан еліне пальма өнімдерін талап ету арқылы үлкен ықпал етті.
Эсан соғысы мен отарлау
1897 жылы британдықтар 1897 жылғы Бенин экспедициясын бастады, ол Эсанды Бенин Корольдігінен тәуелсіз қалдырды. 1899 жылы британдықтар Эсан патшалықтарына жеті жылға созылған шабуыл жасады. Эсан жерін Бенин Корольдігіне қарағанда жаулау қиын болды, себебі оның күшті тәуелсіздігі болды: патшалықтар көршілері бас исе де, британдықтармен күресуді жалғастырды. Жеңілген Бенин басшылары, мысалы Ологбосере мен Эбохон, британдық билікке қарсы тұрып, әскери бекеттер құрып, жолдарды жауып, Эсан жерін батыстан қорғады. Бұл 1897 жылдан 1899 жылдың 22 сәуіріне дейін жалғасты, Ологбосере Окемуе шекаралық ауылында бас берді. Британдықтар алғашқы шабуылды Екпон патшалығына жасады. Екпон 22 сәуірде британдық шабуылға қарсы күшті қарсылық көрсетті, нәтижесінде бірнеше ай бойы шайқастар болды. Екпон патшалығына жасалған алғашқы британдық шабуыл сәтті болмағаннан кейін, Екпон патшалығы 29 сәуірде Окумедегі британдық лагерьге шабуыл жасады. Бұл британдық күштердің кері шегінуіне, күштерін жинақтауына және мамыр айында Ологбосерені жеңіп өлтіруге әкелді. Британдықтардың келесі әрекеттері де сәтсіз аяқталды: мысалы, Ирруаға жасалған шабуыл партизандық соғыс стратегиясын қабылдауға және содан кейін кері шегінуге әкелді; бұл әдіс соншалықты тиімді болды, басқа Эсан патшалықтары да оны қабылдады және британдықтар 1901 жылға дейін Эсан жерін басып алмады. Ол тіпті британдық әскерлерінің капитанын күшейту келгенге дейін өлтірді. Британдықтар Уромиді жергілікті көмексіз басып алу мүмкін емес екенін түсінді және Уромидің Эзомосы Онокопуга сияқты жергілікті қолдаушылармен байланыс жасады. Бұл принц Окоджиені орманнан ұрлап, оны Калабардағы британдық кеңсесіне жіберуге мүмкіндік берді. Бұл процесс Ұлыбританиямен соғысқан патшалықтардың көпшілігінде қайталанды; Эсандықтар партизандық соғысты кеңінен қолданды, нәтижесінде нашар қару-жараққа қарамастан ұрыс ұзаққа созылды және британдықтар үшін Бенин қаласынан күшейту келді. Ауылдар басып алынған кезде де ішкі қарсылық күшті болды; Уромидегі партизандық соғыс британдықтарды принц Окоджиені босатуға мәжбүр етті. Британдықтар жауап ретінде басып алған бірнеше ауылды қиратты. Ақырында, 1906 жылы Эсан жері британдық билікке мойынсұнды, ал отыз төрт патшалық Нигериядағы британдық колонияның Ишан бөліміне айналды.