Кіріспе

Ауызекі тілдердің қолмен бейнеленген фонетикалық жазбалары.

Қолмен кодталған тілдер (ҚКТ) – бұл қол қозғалыстары арқылы хабарласу әдістерінің бір тобы, оған қолмен әріптеу және ауызекі тілдердің грамматикасы мен синтаксисін қолмен көрнекі түрде тікелей бейнелейтін жасалған тілдер кіреді, яғни ауызекі тілдердің қолмен жазылған түрлері. Саңыраулар қауымдастықтарында табиғи түрде қалыптасқан ым тілдерінен өзгеше, бұл қолмен кодталған тілдер саңыра және есту қабілеті бар педагогтардың саналы туындысы болып табылады, сондықтан оларда туған ым тілдеріне тән ерекше кеңістіктік құрылымдар жоқ. ҚКТ көбінесе ауызекі тілдің грамматикасын, немесе дәлірек айтқанда, олар бейнелейтін ауызекі тілдің жазбаша түрін қаперге алады. Олар негізінен саңыра балаларға білім беруде "ағылшын тілін қолмен көрсету" мақсатымен және K 12 мектептеріндегі ым тілдерінің аудармашылары қолданған, бірақ кеңінен қолданылған жерлерде саңыраулардың ым тілдеріне де әсер еткен.

Тарих

Қай ыммен ауызекі тілді бейнелеуге жасалған алғашқы тырысқандар белгісіз. Шындығында, кейбіреулер ауызша тілдер ым тілдерінен дамыған болуы мүмкін деп болжайды, және тарихта дауыстық және ым тілдерінің қатар өмір сүрген жағдайлары құжатталмаған болуы мүмкін. Телевизия студиясында сөйлеуге рұқсат етілмеген немесе сөйлеу мүмкін болмаған жағдайларда сөздер мен сөз тіркестерін алмастыру үшін адамдар жиі ым-ишаралар жасаса да, олар көбінесе шектеулі болады және ауызекі тілдің толық бейнесіне айналмайды. Ым тілдері лингвистері көбінесе осы көмекші ым тілдері мен қолмен кодталған тілдерді ажыратады; соңғылары естімейтін балаларды оқыту үшін арнайы жасалған және әдетте тілдің жазбаша түрін көрсетеді. VII ғасырдағы Англияда (672-735 жж.) бенедиктин монахы, құрметті Беда, латын әліпбиінің әріптерін саусақтармен көрсету жүйесін ұсынды, бұл жүйе саусақтап жазу деп аталады. Орта ғасырлық Еуропадағы монахтар қолмен жазылатын әліпбилермен қатар белгілерді де қолданды және егер адам жеткілікті шыдамдылық танытса, жазбаша тілді бейнелей алатын. "Үнсіздікке берілген уәде" сақтаудың жалпы түсінігінен басқа, олар уағыздаушылар үшін есте сақтау құралы ретінде де қызмет етті. Бұл қолмен жазылатын әліпбилер 17 ғасырдағы Испанияда патша отбасының саңырау балаларын оқыту үшін қолданыла бастады. Бүгінде мұндай әліпбилер естімейтін қауымдастықтарда олардың аймағында қолданылатын ауызша тілдегі сөздер мен сөз тіркестерін көрсету үшін кеңінен қолданылады. Естімейтін балаларды оқыту үшін толыққанды ым тілін жасауға жасалған ең алғашқы тырысқан 18 ғасыр француз педагогы Аббе де л’Эппеге тиесілі. Естімейтін қауымдастық бұрыннан ым тілін қолданғанмен (қазіргі Көне француз ым тілі деп аталады), Эппе оның жетілмегендігін ойлады және шәкірттеріне үйретуді жоспарлаған дін мен заң туралы ұғымдарды бейнелеу үшін толыққанды визуалды-ишаралық жүйені жасауға кірісті. Оның "сигнальдық әдістемелік" (әдетте ағылшын тілінде "әдістемелік белгілер" деп аталады) жүйесі өте ерекше болды, және ол француз тілін қатаң түрде бейнелемесе де, оның табысы бүгінгі "белгілі ауызша тілдерге" негіз салды. Мұндай жүйелердің кеңінен таралуы 20 ғасырдың екінші жартысында болды, ал 1980 жылдары қолмен кодталған тілдер әлемнің көптеген бөліктерінде саңырау оқушылары бар сыныптарда мұғалімдер мен аудармашылар қолданатын ең басты коммуникация құралы болды. 1970 және 1980 жылдары теледидарда көрсетілген ым тілі "аудармаларының" көп бөлігі ауызша тілден қолмен кодталған тілге транслитерация болды. Соңғы кезде ым тілдерінің мойындалуы артып келе жатқандықтан, қолмен кодталған тілдердің өсуі баяулады және көптеген жерлерде аудармашылар мен білім беру қызметтері енді саңырау қауымдастығының табиғи ым тілдерін қолдануға басымдық береді. Әлемнің кейбір аймақтарында МКТ мемлекеттік мекемелер тарапынан әзірленуде және қолдау көрсетілуде; қазіргі заманғы мысал – араб ым тілі. Кейбір МКТ жүйелері (мысалы, Паджет Горманның белгілер жүйесі) саңырау балаларды оқытудан басқа да коммуникациялық қажеттіліктері бар адамдарға назар аудару арқылы сақталып қалды.

Сындар

MCL қолдануы даулы және Эппе заманынан бері "оралшылар" есту қабілеті бұзылған адамдар сөйлеуге, ерін оқуға және есту аппаратын пайдалануға тиіс деп қарсылық білдірген. Екінші жағынан, американдық қол тілі (ASL) қауымдастығының мүшелері (көріңіз: Саңыралар мәдениеті) философиялық және практикалық себептермен MCL-ді кең немесе эксклюзивті қолдануға қарсы тұрады. Ағылшын тілі есту қабілеті бұзылған адамдардың қарым-қатынас қабілетін толыққанды жеткізе алмайды, ал сөйлеу тілдерінің жазбаша түрлері күнделікті қарым-қатынас үшін пайдалы болғанымен, ауыр болып келеді. Осы қолмен кодталған жүйелер табиғи қол тілінің орнын толыққанды баса алмайды. Дегенмен, осы жүйелердің элементтері саңыралардың қол тілдеріне әлдебір әсер еткен (Қосымша қол тіліне қараңыз). АҚШ-та жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, қолмен кодталған ағылшын тілі сыныптарда көбінесе толық емес және тұрақсыз қолданылады: есту қабілеті бар мұғалімдер сөздің соңғы буындарын және "қызметтік сөздерді" көрсетпестен, "жеңілдікке салып" жиі келеді, мүмкін, себебі бұл мұғалімнің табиғи сөйлеуін баяулатып, бұрмалайды. Соның салдарынан, ағылшын және американдық қол тілінің грамматикалық күрделілігінен айырылған "аралас қол тілі" пайда болады.

Негізгі бағыттар

Ауызекі тілдерді қолмен кодтаудың көптеген тәсілдері бар. Олардың кейбірінде әр әріпті саусақтармен көрсету қолданылады, бұл әдіс ағылшын тілінде Нью-Йорктегі Саңыралар мектебінің атымен, 1878 жылдан 1940 жылға дейін қолданылғандықтан "Рочестер әдісі" деп аталады. Көптеген қолмен кодталған тілдер (МКЛ) сөйлеу немесе ым тілдерінен баяурақ болса, бұл әдіс одан да баяу, және қазіргі уақытта балаларға қолжетімді емес деп саналады. Дегенмен, кейбір саңырау-соқыр адамдар әлі күнге дейін негізінен Рочестер әдісін пайдаланады. Көптеген қолмен кодталған тілдер бір уақытта қолмен сөйлеу мен ауызша сөйлеуге мүмкіндік береді, бірақ кейде сөйлеудің табиғи қарқынын баяулату қажет болуы мүмкін. Паджет-Горман қол тілі жүйесі (PGSS) – 1930 жылдары сэр Ричард Паджет әзірлеген МКЛ. Ол қолдағы белгілердің қазіргі тілдерін зерттеді және пантомималық сипаттағы белгілерді түсінудің оңай жолын табуға тырысты. Ол әйелі Грейс Паджет және Пьер Горманмен бірге жұмыс істеді, олар 1955 жылы Ричард Паджет қайтыс болғаннан кейін оның жұмысын жалғастырды. Паджет 1951 жылы 900 белгіні қамтитын балалар сөздігін жариялады. 1964 жылы PGSS алғаш рет эксперимент ретінде естімейтін ересектер тобына оқытылды. Бұл жүйе естімейтіндерді оқытудан басталып, сөйлеу және тіл бұзылыстары бар адамдарды оқытуға ауысты. Естімейтін ересектерді Британдық қол тіліне (BSL) көшіру үшін жаңа жүйелер әзірленді, осылайша қолданылу бағыты өзгерді. Қазіргі уақытта PGSS шамамен 56 000 сөз тіркесін қамтиды.

Ауызекі тілдер

Бұл жүйелер ("Сингмент ағылшын", "Сингмент неміс" және т.б.) ХХ ғасырдың екінші жартысында естімейтіндер білімінде MCL-дің дүниежүзілік таралуына ықпал етті және қазіргі таңда "қолмен кодталған тіл" терминімен белгілі. Олар ауызша тілдің жазбаша түрін сөздер бойынша нақты бейнелеуге тырысады, сондықтан кең көлемді сөздік құру қажет. Әдетте, бұл жергілікті саңыраулардың ым тілінен алынған белгілер ("лексикон") негізінде жүзеге асырылады, содан кейін саңыраулар ым тілінде жоқ сөздер мен сөз түбірлері үшін арнайы белгілер қосылады, көбінесе "бастапқылау" әдісі қолданылады және қалған бос орындар саусақтап жазылу арқылы толтырылады. Осылайша, Америкадағы "Сингмент ағылшын" (ASL негізінде) сөздігі Ұлыбританиядағы "Сингмент ағылшын" (BSL негізінде) сөздігінен, сондай-ақ Ирландия, Австралия және Оңтүстік Африканың қолмен кодталған ағылшын тілінен ерекшеленеді. "Нақты ағылшын тілін қолдану" (SEE2) 1969 жылы АҚШ-та жасалды, сонымен қатар әлемдік деңгейде оқытылады, қазір Сингапурдағы саңыраулар мектептерінде қолданылады және Сингапур саңыраулар қауымдастығының курстарында оқытылады.

Ауыз-қол жүйелері

Тағы бір кең таралған тәсіл – сөздерді білдіретін белгілерді пайдаланудың орнына ауызекі тілдің фонемаларын (дыбыстарын) визуальды түрде көрсету. Мұндай жүйелер кейде "Ауыз қол жүйелері" (АҚЖ) деп аталады. Алғашқы мысалы 1903 жылы Данияда Георг Форхэммер жасаған. Басқалары – көмекші кинемалық әліпби (Бельгия) және 1935 жылы Джабар Бахтчебан жасаған парсы жүйесі, сондай-ақ әлемдегі ең кең таралған АҚЖ – Cued Speech. Ауызекі тілдегі фонемалардың саны аз болғандықтан (ағылшын тілінде диалектіге байланысты 35-45 фонема бар), АҚЖ-ны басқа тілдерге бейімдеу салыстырмалы түрде оңай. Cued Speech-ті естімейтін адамдардың тілдерін оқуға қолдануға қосымша құрал ретінде қарастыруға болады. Дауыссыз дыбыстарды (консонанттарды) білдіретін қол пішіндерінің және дауысты дыбыстарды (вокалдарды) білдіретін ауызға жақын орналасқан нүктелердің аз саны, еріндердегі айырмашылықты байқауға мүмкіндік береді. Тоналды тілдерде қолдың қозғалысы мен бағыты тоналдықты көрсетеді. Еріндердің қозғалысымен бірге қарағанда, ишаралар ауызекі тілдің барлық фонемаларын визуальды түрде түсінікті етеді. Cued Speech дәстүрлі түрде қолмен кодталған тіл деп қарастырылмайды; ол естімейтін балалардың ағылшын тіліндегі сауаттылығын арттыру мақсатымен жасалған, бірақ ауызекі тілдің жазба нұсқасынан гөрі дыбыстарын негізге алады. Сондықтан, әртүрлі акценттері бар адамдар әртүрлідей "кью" жасайды. Cued Speech естімейтін балаларды есту аппараттары мен кохлеарлық имплантаттарға дайындау үшін қолданылады, оларға ауызекі тілдің фонемаларын үйрету арқылы. Бала есту аппаратын немесе кохлеарлық имплантатын алғаннан кейін, ауызекі тілді есту үшін оған соншалықты қарқынды есту жаттығулары қажет болмайды.

Жазба тілдерінің тізімі

Төменде түрлі ауызекі тілдер үшін жасалған белгілер жүйелерінің кейбіреуі келтірілген. Олар ауызекі тілдің грамматикасын кодтайтын ресми жүйелерден бастап, сөйлеумен бірге қолдарды қолданудың бейресми жүйелеріне дейін, ауызекі сөздерді бірінен соң бірі қолдарға аударуға дейін жетеді. Австралия аборигендерінің қол тілдеріне мысал ретінде Варлпири қол тілін қараңыз.

Тіл | Қолтаңбалы кодтау
------- | --------
Африкаанс | Қолтаңбалы африкаанс (SASL белгілері)
Амхар тілі | Қолтаңбалы амхар тілі
Араб тілі | Қолтаңбалы араб тілі
Мандарин тілі | Wenfa Shouyu 文法手語 ('Грамматикалық қол тілі', Тайвань қолтаңбалы мандарин тілі)
Даниялық | Қолтаңбалы даниялық
Голландиялық | Nederlands met Gebaren, NmG (қолтаңбалы голландиялық, Нидерланд)
Ағылшын тілі (жалпы) | Рочестер әдісі (әр түрлі аймақтарда әртүрлі қолжазбалар қолданылады). Ағылшын тіліндегі ымдаулар жергілікті ымдау тіліндегі ымдарға байланысты.
Американдық ағылшын | Американдық қолмен сөйлейтін ағылшын; Seeing Essential English (SEE1); Signing Exact English (SEE2); Linguistics of Visual English (LOVE); Conceptually Accurate Signed English (CASE)
Австралиялық ағылшын | Австралиялық қолмен сөйлейтін ағылшын
Британдық ағылшын | Британдық қолмен сөйлейтін ағылшын; Sign Supported Speech (SSS) немесе Sign Supported English (SSE) (негізгі сөздермен ағылшын тілін қолдармен сөйлеу); Paget Gorman Signed Speech (PGSS)
Hiberno English (Ирландия) | Ирландиялық қолмен сөйлейтін ағылшын (Ирландия ым тілінен белгілерді қолданады), және қолмен сөйлейтін ағылшын (Солтүстік Ирландия ым тілінен белгілерді қолданады)
Кениялық ағылшын | Кения қолмен сөйлейтін ағылшын
Оңтүстік Африкалық ағылшын | Оңтүстік Африкалық қолмен сөйлейтін ағылшын (SASL белгілерін қолданады)
Эсперанто | Signuno (ұсынылған)
Фин тілі | Қолтаңбалы фин тілі
Француз тілі | Қолтаңбалы француз тілі
Неміс тілі | Signed German – Lautsprachbegleitende Gebärden (LBG, 'сөйлеуге ілеспейтін қолдар') және Lautsprachunterstützende Gebärden (LUG, 'сөйлеуді қолдайтын қолдар')
Еврей тілі | Қолтаңбалы еврей тілі (еврей тіліне қолдармен сүйену)
Хинди, урду және Үндістанның басқа тілдері | Indian Signing System (ISS) (ISL сөздігінен алынған, кемінде алты үнді тіліне бейімделген)
Индонезия тілі | Sistem Isyarat Bahasa Indonesia (SIBI, 'Индонезия қол тілі')
Итальян тілі | italiano segnato ('Итальян қол тілі') және italiano segnato esatto ('Нақты итальян қол тілі')
Жапон тілі | Signed Japanese, 日本語対応手話 (Мануалды кодталған жапон тілі, Simultaneous Methodic Signs деп те белгілі)
Малай тілі | Bahasa Malaysia Kod Tangan (BMKT) (Мануалды кодталған малай тілі)
Непали тілі | Signed Nepali, сондай-ақ Sign Supported Nepali деп белгілі
Норвегия тілі | Қолтаңбалы норвегия тілі
Поляк тілі | System Językowo Migowy (SJM) (Қолтаңбалы поляк тілі); Signing Exact Polish
Португалия тілі | Қолтаңбалы португалия тілі
Орыс тілі | Қолтаңбалы орыс тілі
Испан тілі | Қолтаңбалы испан тілі (Мексика, Испания және болжам бойынша басқа жерлерде; сондай-ақ қолтаңбалы каталон тілі)
Швед тілі | Tecknad svenska, ('Қолтаңбалы швед тілі'), 1970 жылдары жасалған, бірақ қазіргі уақытта көбінесе қолданылмайды
Toki Pona | toki pona luka, ('қолмен toki pona'), Toki Pona: The Language of Good кітабында жарияланған
Урду тілі | Қолтаңбалы урду тілі (Пәкістан)
Xhosa | Қолтаңбалы Xhosa (сондай-ақ Оңтүстік Африканың басқа ресми тілдері)