Кіріспе

Еуропалық текті адамдарды құлдыққа салу. Ақ құлдық (немесе ақ құл саудасы) – адамзат тарихы бойында әлемдегі кез келген еуропалық этностың құлдыққа түсуін білдіреді, оны еуропалық емес немесе басқа еуропалықтар жасаған. Көне Римде құлдық көбінесе адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайы мен ұлттық белгілілігіне байланысты болды, сондықтан еуропалық құлдар да болды. Мұсылман әлемінде еуропалықтардың құлдыққа алынып саудаға түсуі де жиі кездесетін, әсіресе еуропалық әйелдер көптеген мұсылман билеушілерінің гаремдерінде нағашы болу үшін ізделіп алынды. Ислам империяларындағы құлдықтың мысалдары: араб құл саудасы, Барбария құл саудасы және Қара теңіз құл саудасы. Еуропалықтар африкалықтармен, түріктермен, ирандықтармен және кейде басқа арабтармен бірге саудаланып жүрді. Әртүрлі еуропалықтар құлдыққа түсті. Еуропа құрлығында феодализм кезінде адамдардың мәртебесі әртүрлі болды (мысалы, көшпеші, бондар, виллейн, саяхатшы және құл), олар келісімшарт бойынша немесе еңбекақысыз жұмыс істеуге міндеттелді. Араб құл саудасы кезінде еуропалықтар арабтар саудалағандардың арасында болды. Ортағасырлық араб деректерінде "Сакалиба" (صقالبة) термині көбінесе арабтар саудалаған славяндарды атау үшін қолданылды, бірақ ол арабтар саудалаған Орталық, Оңтүстік және Шығыс Еуропалықтарға, сондай-ақ Испания сияқты мұсылман бақылауындағы аймақтардағы барлық еуропалық құлдарға, оның ішінде испандық христиан мемлекеттеріне жасалған шабуылдардан ұрланғандарға да қатысты. Фатимид халифаты (909–1171) кезінде құлдардың көп бөлігі Еуропа жағалауларынан және қақтығыстар кезінде алынған еуропалықтар болды. 19 ғасырдың ортасында "ақ құлдық" термині Солтүстік Африкадағы Барбария құл саудасына сатылған христиан құлдарын сипаттау үшін қолданылды.

Тарих

"Ақ құлдық" терминін Чарльз Самнер 1847 жылы Барбария мемлекеттерінде, әсіресе Османдық Алжирдің астанасы Алжирдегі христиандардың құлдыққа түсірілуін сипаттау үшін қолданған. Ол құлдықтың түрлі формаларын да қамтыды, соның ішінде түрік харемдерінде жиі кездесетін еуропалық кәнизактерді (карие). Клиффорд Г. Роу да ХХ ғасырдың басынан бастап Чикагодағы борделдерде жұмыс істейтін қыздардың күштеп жезөкшелікке салу мен сексуалдық құлдыққа қарсы күресу үшін осы терминді пайдаланған. Осыған ұқсас, 1904 жылы Еуропа елдері Парижде "Ақ құл саудасын тоқтату туралы" халықаралық келісімге қол қойды, ол континенттік Еуропа елдерінде күштеп жезөкшелікке салынған әйелдердің сатылуына қарсы бағытталған.

Славян құлдары

Волга сауда жолы 9 ғасырдың басында Солтүстік-Батыс Ресейге қоныстанған варягтар (викингтер) арқылы құрылған. Олар Ладога көліне Волхов өзені құятын жерден оңтүстікке қарай Ладога (Ескі норвег тілінде: Aldeigjuborg) атты елді мекенін салған. Бұл жол Солтүстік Еуропа мен Солтүстік-Батыс Ресейді Волга арқылы Каспий теңізімен байланыстырды. Рустар осы жолды Каспий теңізінің оңтүстік жағалауындағы мұсылман елдерімен сауда жасау үшін пайдаланды, кейде тіпті Бағдатқа дейін жетті. Бұл жол Днепр сауда жолымен бірге жұмыс істеді, ол «варягтардан гректерге» сауда жолы ретінде танымал болды және 11 ғасырда маңыздылығын жоғалтты. Сакалиба сөзі бастапқыда славян халқын білдірген, бірақ кейін Испания сияқты мұсылман аймақтарындағы барлық еуропалық құлдарды, оның ішінде Испанияның христиан мемлекеттеріне жасалған шабуылдарда ұрланғандарды да атау үшін қолданылатын болды. Франктер славяндар мен авар қағанатынан құлдар сатып ала бастады, ал мұсылмандар Византия империясына қызмет ететін жалдамалы әскерлер мен қоныс аударушылар түрінде құлдарға кездесті. Көптеген славян құлдары мұсылман әлеміне христиан және ислам мемлекеттерінің шекарасы арқылы әкелінді, онда тікелей жолдың орнына кастрация орталықтары орналасқан еді. Одан олар ислам Испаниясына және басқа мұсылмандық аймақтарға, әсіресе Солтүстік Африкаға жіберілді. Сакалиба Омейялар Испаниясында, әсіресе жауынгер ретінде танымал болды. Омейялардың құлауынан кейін олар көптеген тайфаларды биледі. Шығыс Еуропаның дінге көшкенімен сауда төмендеді және 11 ғасырдан кейін сакалиба туралы мәтіндік мәліметтер азайып кетті. Орталық Еуропа құлдарды импорттау үшін ең бағалы бағыт болды, сондай-ақ Орталық Азия және Билад ас-Судан да маңызды болды, ал Солтүстік-Батыс Еуропадан келген құлдар да құрметпен қарастырылды. Бұл құл саудасын көбінесе еуропалық құл саудагерлері бақылады. Франция мен Венеция мұсылман елдеріне славян құлдарын жіберуге қолданылған бағыттар болды, ал Прага славян тұтқындарын кастрациялаудың ірі орталығы болды. Бари әмірлігі де осы сауда үшін маңызды порты болды. Византия империясы мен Венеция араб саудагерлерін еуропалық порттардан тоқтатып, кейін Кавказ бен Каспий теңізінен құлдар импорттауды бастады. Сакалибалар мұсылман мемлекеттеріне евнухтар мен кәнизактер ретінде әкелінді. Мұсылман әлемінде евнухтардың құлдығы қымбат болғандықтан, олар билеушілер тарапынан сыйлық ретінде берілді. Сакалиба евнухтары Аглабидтер сарайында және кейіннен Испаниядан оларды әкелген Фатимидтер сарайында маңызды рөл атқарды. Фатимидтер басқа сакалиба құлдарын да әскери мақсаттар үшін пайдаланды.

Қырым хандығы

Қырым хандығы тұсында қырымдықтар Дунай княздықтарына, Польша-Литваға және Московияға жиі шабуылдар жасады. Хан әрбір тұтқын үшін 10 немесе 20 пайыздық белгілі үлес (савға) алды. Қырым күштерінің жорықтары хандардың жетекшілігімен жүргізілген ресми әскери операциялар – сеферлерге және ақсүйектер тобы жасаған шабуылдар – шапулдарға бөлінеді. Кейде шапулдар хандар көршілес билеушілермен жасасқан келісімдерге қайшы болғандықтан заңсыз болып саналды. Ұзақ жылдар бойы, 18 ғасырдың басына дейін хандық Осман империясымен және Таяу Шығыспен кең көлемде құл саудасын жүргізді. Каффа – ең белгілі және маңызды сауда порты және құл базары болды. Қырым татарларының шабуылдары нәтижесінде 1500-1700 жылдар аралығында Ресей мен Польша-Литвадан 1-ден 2 миллионға дейін адамдар құлдыққа салынды. Каффа (Қырым түбегіндегі қала) – ең танымал сауда порты және құл нарығының бірі еді. 1769 жылы татарлардың соңғы ірі шабуылында 20 000 орыс және русин құлы тұтқынға алынды.

Барбариялық құл саудасы

XV ғасырдан бастап XIX ғасырдың ортасына дейін Солтүстік Африканың Барбария жағалауында, қазіргі Марокко, Алжир, Тунис және батыс Ливияда құл саудасы гүлденді. Бұл нарықтар мемлекеттер номиналды түрде Осман билігінде болғанмен, шын мәнінде олар көбінесе тәуелсіз болды. Солтүстік Африканың құл базарлары еуропалық құлдармен сауда жасады, оларды Барбария қаракшылары кемелерге шабуыл жасап, Италиядан Испанияға, Португалияға, Францияға, Англияға, Нидерландыға және тіпті Исландиядағы түрік шабуылдарынан ұстап әкелді. Ерлер, әйелдер мен балалар осыншалықты көп тұтқындалды, осының салдарынан теңіз жағалауындағы көптеген қалалар тасталып қалды. Роберт Дэвистің айтуынша, 15-19 ғасырлар аралығында Барбария қаракшылары 1 миллионнан 1,25 миллионға дейінгі еуропалықтарды тұтқындап, Солтүстік Африка мен Осман империясында құл ретінде сатқан. Алайда, оның сандарын есептеу үшін Дэвис Барбария қаракшылары ұстаған еуропалық құлдардың саны 250 жыл бойы тұрақты болды деп есептейді, яғни: Қанша ер адам, әйел және бала құлдыққа түскені туралы жазбалар жоқ, бірақ халық санын сақтап тұру және құлдықта өлген, қашқан, құны төленген немесе ислам дініне өткен құлдардың орнын толтыру үшін қанша жаңа тұтқын қажет болғанын шамамен есептеуге болады. Осыған сәйкес, 1580 жылдан 1680 жылға дейінгі ғасыр ішінде 850 000 тұтқынды толықтыру үшін жыл сайын шамамен 8500 жаңа құл қажет болды деп есептеледі. Бұл санды кеңейте келе, 1530-1780 жылдар аралығындағы 250 жыл ішінде бұл көрсеткіш 1,25 миллионға жете алады. Дэвистің сандарына басқа тарихшылар, мысалы Дэвид Эрл қарсылық білдірді, ол корсарлар шығыс Еуропадан христиан емес ақ адамдарды және Батыс Африкадан қара нәсілділерді де ұстағанын ескертеді, бұл еуропалық құлдардың нақты суретін бұрмалайды. Сондай-ақ, жылдар бойынша, әсіресе 18-19 ғасырларда үлкен ауытқулар болғанын және 1840 жылға дейін тұрақты жазбалар болмағанын атап өткен жөн. Таяу Шығыс сарапшысы Джон Райт қазіргі бағалаулар адамдардың бақылауынан алынған есептерге негізделгенін ескертеді. Мұндай бақылаулар 1500 жылдардың соңы мен 1600 жылдардың басында Барбария жағалауында Триполи мен Тунисте, бірақ көбінесе Алжирде ұсталған шамамен 35 000 еуропалық христиан құлының санын көрсетеді. Олардың көп бөлігі теңізшілер (әсіресе ағылшындар) болды, олар кемелерімен бірге ұсталды, ал қалғандары балықшылар мен жағалау ауылдарының тұрғындары еді. Алайда, осы тұтқындардың көп бөлігі Африкаға жақын елдерден, әсіресе Испания мен Италиядан келген адамдар еді. Солтүстік Африканың Барбария жағалауындағы базалардан Барбария қаракшылары Жерорта теңізі және Африканың солтүстік және батыс жағалаулары арқылы өтетін кемелерге шабуыл жасап, олардың жүктерін тонап, ұстаған адамдарды құлдыққа сатты. 1500 жылдан бастап қаракшылар Италия, Испания, Франция, Англия, Нидерланды және тіпті Исландияның жағалау қалаларына шабуыл жасап, ерлер, әйелдер мен балаларды тұтқынға алды. Кейбір жағдайларда, Балтимор, Ирландия сияқты елді мекендер шабуылдан кейін тасталып, көп жылдардан кейін ғана қайта қоныстанды. 1609-1616 жылдар аралығында Англияның 466 сауда кемесі Барбария қаракшыларынан жоғалды. Барбария корсарлары ұстаған кемелердің жүктерін тонағанымен, олардың басты мақсаты құл ретінде сату немесе құны үшін ұстау үшін адамдарды ұстау болды. Туыстары мен достары құны төлей алатын адамдар тұтқынға алынды, бірақ жұмыс істеуге міндетті болмады; олардың ішіндегі ең танымал авторы Мигель де Сервантес, ол бес жылға жуық ұсталды. Басқалары түрлі құлдыққа сатылды. Сұлу әйелдер мен жігіттерді жыныстық құл ретінде пайдалануға болады. Мұсылмандыққа өткен тұтқындар әдетте босатылды, өйткені мұсылмандарды құлдыққа алуға тыйым салынды; бірақ бұл олардың өз елдеріне ешқашан қайта оралмауына әкелді. Марокко сұлтаны Мулай Исмаил Бен Шариф Сале-ле-Вье және Сале-ле-Нёф (қазіргі Рабат) қалаларында орналасқан корсарлар флотын басқарды, ол оларды Жерорта теңізіндегі және Қара теңізге дейінгі шабуылдар кезінде христиан құлдарымен және қару-жарақтарымен қамтамасыз етті. Еуропалықтар Мулай Исмаилді оның христиан құлдарын өте қатыгездікпен жазалағаны үшін "қанды патша" деп атады. Ол өз туған елінде "Жауынгер патша" деп те танылады. XVI және XVII ғасырлардағы кедендік статистикалар 1450 жылдан 1700 жылға дейін Стамбулдың Қара теңізден құл әкелуі шамамен 2,5 миллионға жеткенін көрсетеді. Нарықтар Барбария соғыстарын жоғалтқаннан кейін құлдырады және 1830 жылдары Франция аймақты басып алғанда тоқтатылды.

Мұсылман Ибериясындағы христиан құлдығы

Ал-Андалус (сондай-ақ Иберия деп те аталатын) дәуірінде аралдың көп бөлігін маврлар биледі. Мұсылмандық Испания 8 ғасырдан бастап 15 ғасырдың соңындағы Реконкистаға дейін христиан құлдарын импорттады. Құлдар Испанияның христиандық аймақтарынан, сондай-ақ Шығыс Еуропадан әкелінді, бұл христиан Испаниясындағы және мұсылман Испаниясында әлі де тұратын көптеген христиандардың наразылығын тудырды. Одан кейін мұсылмандар жеңіске жетіп, Испаниядан 30 мың христиан тұтқынын алды. VIII ғасырда құлдық, "ірі науқандар арасында жиі болатын шекаралық қақтығыстардың" салдарынан ұзаққа созылды. X ғасырда, шығыс Жерорта теңізіндегі Византия аймағында мұсылмандар христиандарды тұтқынға алды. Мұсылмандар ұйымдастырған шабуылдардың көпшілігі тұтқындарды жылдам ұстауға бағытталған. Сондықтан мұсылмандар тұтқындардың қашуын болдырмау үшін бақылауды күшейтті. Иберия түбегі Солтүстік Африканың басқа мұсылмандық аймақтарына құлдарды тасымалдау үшін база ретінде қызмет етті.

Осман құл саудасы

Құлдық Осман империясының экономикасы мен қоғамының заңмен бекітілген және маңызды бөлігі болды. Ақ құлдардың негізгі көздері – Еуропаға жасалған Осман соғыстары, сондай-ақ Шығыс Еуропа, Оңтүстік Еуропа, Балқан, Черкесия және Кавказдағы Грузияда ұйымдастырылған құлдыққа алу экспедициялары еді. Ірі әскери операциялардан кейін құлдардың сату бағасы төмендегені туралы хабарлар бар. Еуропалықтарды құлдыққа алу 19-ғасырдың басында тыйым салынды, ал басқа топтарды құлдыққа алуға рұқсат берілді. 19-ғасырдың соңында құлдықты тоқтатуға қатысты бірнеше шаралар қабылданғанына қарамастан, бұл практика 20-ғасырдың басына дейін тоқтап қалмады. 1908 жылға дейін Осман империясында әйел құлдар сатылып келді. Жыныстық құлдық – Осман құлдық жүйесінің тарихы бойындағы маңызды бөлігі болды.

Арауканиядағы испан құлдары

Арауко соғысында (1550-1662 жж.), Чилиде испандықтар мен мапучелер арасындағы ұзаққа созылған қақтығыс барысында екі тарап та жау халқының құлдарына қатысты, басқа да зұлматтармен бірге. Шындығында, Жеті қаланың қирауы (1599-1604 жж.) кезінде мапучелер 500 испан әйелін тұтқынға алып, оларды құл ретінде ұстағандары туралы хабарлар бар. Бұл, "араласқан" балалардың дүниеге келуіне әкеп соққан ең қатыгез мәжбүрлі бірлескен өмір сүрудің мысалы. 1863 жылғы мәліметтерде оның тұтқынға алғандары испандықтардың кек алуынан сескеніп, оны Пуэльмапудағы әскербасшы Кальфукураға жүз биеге сатқан, бірақ ол үш жылдан кейін қайтыс болған.

Ежелгі Римдегі құлдық

Рим республикасында және кейіннен Рим империясында құлдар Рим саудасындағы өнеркәсіптік өнімнің көп бөлігін құрады. Құлдар Еуропа мен Жерорта теңізі аймақтарынан, соның ішінде Галлия, Испания, Солтүстік Африка, Сирия, Германия, Британия, Балқан және Грекиядан әкелінді. Жалпы алғанда, Италиядағы құлдар негізінен итальяндықтар болды, Италиядан тыс жерде туған шетелдіктердің (құлдар мен бостандық алғандарды қоса алғанда) саны ең көп болған астанадағы жалпы құлдардың шамамен 5% құрады. "Кенге сотталғандар" (damnati in metallum) – азаматтық құқықтарынан (libertas) айырылып, мүлкін (bona) мемлекетке берген және заң бойынша құлға (servi poenae) айналған сотталғандар еді. Заң алдында олардың мәртебесі басқа құлдардан ерекшеленді: олар бостандық сатып ала алмады, сатыла алмады немесе азаттыққа жіберілмеді. Олардың кенде өмір сүріп, сол жерде қаза табуы күтілді. Императорлық құлдар мен бостандық алғандар (familia Caesaris) кен басқару және ұйымдастыру саласында жұмыс істеді. Кейінгі Республика кезеңінде Рим ареналарында күрескен гладиаторлардың шамамен жартысы құлдар болды, бірақ ең шеберлері көбінесе еріктілер еді. Италияға әкелінген құлдар негізінен еуропалықтар еді, ал Еуропадан тыс елдерден келгендердің саны өте аз болды. Бұл Рим маңындағы үш императорлық кезеңге жататын зираттардан (құлдардың көп бөлігі тұрған жерлер) алынған 166 қаңқаның биохимиялық талдауымен расталды. Талдау көрсеткендей, тек бір адам Еуропадан тыс (Солтүстік Африка) келген, ал тағы екеуі келген болуы мүмкін, бірақ нәтижелер нақты емес. Италияның қалған бөлігінде еуропалық емес құлдардың үлесі одан да төмен болды.

Исламның құлшылыққа қатысты ережелері

"Пенчик" немесе "пенчик ек" салығы, яғни "бесінші бөлігі" Құранның бір аятына негізделген салық еді; соғыс олжасының бесінші бөлігі Аллаға, Мұхаммедке және оның отбасына, жетімдерге, мұқтаждарға және жолшыларға тиесілі болатын. Бұл соңынан құлдарды да қамтыды, ал соғыс тұтқындары жауынгерлер мен офицерлерді соғысқа қатысуға ынталандыру үшін берілді. Диммилер – қорғауға алынған адамдар еді, олар қорғау шарттарын бұзған жағдайда ғана құлға айналдырылатын. Мұндай бұзушылықтарға көбінесе бүлік немесе сатқындық кіретін, ал кейбір билік өкілдерінің пікірінше, бұл салық төлеуден бас тартуды да қамтиды. Салық төлемеу түрмеге жабуға алып келуі мүмкін еді. Девширме – Балқан және Анатолияда негізінен салынған «қан салығы» еді, онда Осман империясы 8 мен 18 жас аралығындағы христиан ұлдарды жинау үшін әскери күшін жіберді. Олар отбасыларынан алынып, империяға қызмет ету үшін тәрбиеленді. Бұл салықты 1300 жылдардың ортасында Мурад I енгізді және 1700 жылдардың басында Ахмет III билікке келгенге дейін жалғасты. 14-шы ғасырдың ортасынан 18-шы ғасырдың басына дейін девширме-жанисар жүйесі шамамен 500 000-нан 1 миллионға дейін мұсылман емес жасөспірім еркектерді құлдыққа салды. Олар оқып-үйреніп, ислам дініне мәжбүр түрде енгеннен кейін жоғары білім мен әлеуметтік мәртебеге ие болды. Базилик Папулия былай деп жазды: «Девширме – христиан халқының балаларын этникалық, діни және мәдени ортасынан күштеп алып тастау және оларды түрік исламдық ортаға тасымалдау, оларды сарай, армия және мемлекет қызметіне жұмысқа орналастыру мақсатындағы, бір жағынан сұлтанға құл және бостандық берілгендер ретінде қызмет етуге, екінші жағынан мемлекеттің билеуші тобын құруға бағытталған амал еді». Осман империясы мұсылман территорияларымен христиандарға қарсы одақтасқан кезде, құлдық екі тарапқа да экономикалық пайда табудың маңызды құралы болды. Бұл Барава шайқасында айқын көрінді, онда португал құлдарын Ажуран империясы тұтқындап, Сомалидің Барава қаласына шабуыл жасағаннан кейін Осман империясына құлдыққа сатты.

1910 жылғы ақ құлдар саудасы туралы заң

1910 жылы АҚШ Конгресі Ақ құл саудасы заңын (әлдеқашан Мэнн заңы деп танымал болған) қабылдады, ол әйелдерді "жезөкшелік немесе рассаулық, немесе кез келген басқа да адалсыздық мақсатымен" штаттар арасында тасымалдауды қылмыс деп жариялады. Бұл заң көптеген келісімге негізделген құқық бұзушылықтарды қамтыды.

АҚШ-тағы ақ құлдық пен нәсіл/жыныс

АҚШ-та әйелдер адам саудасының құрбаны болғанымен, "ақ құлдық" туралы қоғамдық наразылық көбінесе түрлі нәсілдік топтар арасындағы қарым-қатынасқа байланысты туындаған нәсілдік алаңдаушылықтарға жауап ретінде болды. Нью-Йорктегі жергілікті прокурорлар Манн заңы арқылы "ақ құлдық" ісі бойынша алғашқы айыпталушыны соттады. Тағы бір маңызды сот ісі Джек Джонсонға қатысты. Федералды прокурорлар Манн заңын қолданып, Джонсонды ақ нәсілді қарындасын штаттар арасында тасымалдағаны үшін кінәлі деп тапты. 20 ғасырдың бірінші жартысында билік Манн заңы арқылы кедей және/немесе нәсілдік/этникалық азшылық өкілдеріне жататын әйелдерді неғұрлым көп қудалады.

Қылмыстық заңға өзгертулер енгізу туралы (ақ құлдар саудасы) заң жобасы

Осыған ұқсас заңды Ұлыбританияға 1910 және 1913 жылдар аралығында Қылмыстық заңға түзетулер енгізу туралы 1912 жылғы заң ретінде енгізуге талпыныс жасалды. Артур Ли Парламентте былай деді: "Ұлыбритания, әсіресе Англия, ақ құл саудасының тауар айналымының орталығына, қоймасына және жөнелту пунктіне, сондай-ақ осы бизнестің ең қымбат және пайдалы бөлімімен айналысатын шетелдік агенттердің бас кеңсесіне айналуда". Оңтүстік Америка саудаланып алынған қыздардың басты бағыты ретінде аталып өтті. "The Spectator" газеті "Заң жобасы бір депутат (Фредерик Хендел Бутты айта отырып) немесе түрлі себептермен оны қабылдауға болмайтын шара деп санайтын депутаттар тарапынан тоқтатылды" деп хабарлады, себебі ол жеке адамның бостандығына тиесілі еді.