Кіріспе

Еуропалық Одақтың ақшалай бюджеті

Еуропалық Одақтың бюджеті Еуропалық Одақтың қаржыландыру бағдарламаларын (мысалы, Еуропалық өңірлік даму қоры, Қоғамдастыру қоры, «Еуропа шоғыры» немесе «Эразмус+») және басқа да еуропалық деңгейдегі шығындарды қаржыландыру үшін пайдаланылады. Еуропалық Одақ бюджеті негізінен инвестициялық бюджет болып табылады. Бұл жалпы мемлекеттік шығындардың шамамен 2% құрайды және ұлттық бюджеттерді толықтыруға бағытталған. Оның мақсаты – барлық ЕО мүшелері келіскен басымдықтарды іске асыру. Ол субсидиарлық және пропорционалдық принциптерге сәйкес ұлттық, өңірлік немесе жергілікті деңгейдегі іс-қимылдарға қарағанда тиімдірек болатын шараларды қолдау арқылы еуропалық қосымша құнды қамтамасыз етеді. 2014–2020 жылдар аралығында Еуропалық Одақтың ұзақ мерзімді бюджеті 1,082.5 миллиард еуроны құрады, бұл 28 елдің жалпы ұлттық табысының (ЖҰӨ) 1,02%-ын құрайды, ал 2021–2027 жылдар аралығында 1,074.3 миллиард еуроны құрады. Ұзақ мерзімді бюджет, сондай-ақ көпжылдық қаржылық негіздеме деп аталады, ол жеті жылдық шығындар жоспары болып табылады, бұл Еуропалық Одаққа ұзақ мерзімді жобаларды жоспарлауға және инвестициялауға мүмкіндік береді. Бастапқыда ЕО бюджеті негізінен ауыл шаруашылығын қаржыландыратын. 1980-ші және 1990-шы жылдары мүше мемлекеттер мен Еуропалық Парламент Одақтың құрылу шарттарына өзгерістер енгізу арқылы Еуропалық Одақтың құзыреттерін кеңейтті. Жаңа бірыңғай нарықты қолдау қажеттігін мойындаған олар экономикалық, әлеуметтік және аумақтық бірігуді қолдау үшін құрылымдық қорлар бойынша қолда бар ресурстарды арттырды. Сонымен қатар, Еуропалық Одақ көлік, ғарыш, денсаулық сақтау, білім беру және мәдениет, тұтынушыларды қорғау, қоршаған орта, зерттеу, сот ынтымақтастығы және сыртқы саясат салаларындағы рөлін күшейтті. 2000 жылдан бастап ЕО бюджеті әлеуметтік-экономикалық жағдайы әртүрлі 13 жаңа мемлекеттің қосылуына және жұмыс орындары мен өсімді қолдау үшін біріне-бірі келетін ЕО стратегияларына, сондай-ақ жастар жұмыспен қамту бастамасы мен «Эразмус+» арқылы жас ұрпаққа арналған күшейтілген шараларға сәйкес түзетілді. 2015 жылы «Юнкер жоспары» деп аталатын Еуропалық стратегиялық инвестициялар қоры (ЕСІҚ) құрылды, бұл ЕО-дағы инвестицияларды нығайтуға мүмкіндік берді. ЕО бюджетінің ең үлкен үлесі (2014–2020 жылдар аралығында шамамен 70%) ауыл шаруашылығы мен өңірлік дамуға жұмсалады. 2014–2020 жылдар аралығында ауыл шаруашылығына жұмсалатын қаржының үлесі 39% құрайды. 1985 жылы 70% ауыл шаруашылығына жұмсалды. Ауыл шаруашылығының ЕО бюджетіне салыстырмалы түрде үлкен үлесі оның жалпы бюджеттен толығымен қаржыландырылатын жалғыз саясат екендігіне байланысты. Бұл ЕО шығындары ұлттық шығындарды үлкен дәрежеде алмастырады дегенді білдіреді. ЕО шығыстарының екінші үлесі өңірлік дамуға жұмсалады (2014–2020 жылдар аралығында 34%). Өңірлік және әлеуметтік дамуға арналған ЕО қаржысы негізгі инвестициялық жобалардың маңызды көзі болып табылады. Кейбір ЕО елдерінің өте шектеулі қаражаты болған жағдайда, еуропалық қаржыландыру мемлекеттік инвестициялардың 80%-ын қаржыландырады. Алайда, Еуропалық Одақтың өңірлік шығындары тек кедей өңірлерге ғана көмектеспейді. Ол барлық ЕО елдеріне инвестиция салып, ЕО экономикасын тұтастай қолдайды. Еуропалық институттардың барлығын басқаруға, оның ішінде қызметкерлердің жалақысына, зейнетақысына, ғимараттарға, ақпараттық технологияға, оқыту бағдарламаларына, аудармаға және ЕО қызметкерлерінің балаларына білім беруді қамтамасыз ету үшін Еуропалық мектеп жүйесін ұстауға ЕО бюджетінің 6% жұмсалады.

ЕО бюджетінің өмірлік циклі

Еуропалық Одақтың бюджеті бюджеттік процедура арқылы Еуропалық Парламент және Еуропалық Одақ Кеңесімен қабылданады. Еуропалық Одақтың бюджеті Көпжылдық қаржылық ая (ҚҚА) және Өзіндік ресурстар шегінде белгіленген лимиттер ішінде болуы керек. ҚҚА – Еуропалық Одақтың ұзақ мерзімді бюджеті. Ол кем дегенде бес жылға бекітіледі.

Аудит және есеп беру

Комиссия бюджетті әртүрлі жолдармен іске асырғанын, ең бастысы – жылдық есептерді, Жылдық басқару және нәтижелер жөніндегі есепті және басқа да есеп беру құжаттарын қамтитын Интегралды қаржылық есептілік жиынтығын жариялау арқылы көрсетеді. Жылдық разрядтау рәсімі Еуропалық Парламент пен Кеңеске Комиссияны ЕО бюджетін іске асыру үшін саяси жауапкершілікке тартуға мүмкіндік береді. Еуропалық Парламент, Кеңестің ұсынымынан кейін, Комиссияның белгілі бір жылы ЕО бюджетін қалай іске асырғанына «разряд беру» деп аталатын соңғы мақұлдауды беру немесе бермеу туралы шешім қабылдайды. Мақұлданған жағдайда, бұл мекеменің сол жылға арналған есептері ресми түрде жабылады. Парламент разряд беру, кейінге қалдыру немесе бас тарту туралы шешім қабылдағанда Комиссия дайындаған Интегралды қаржылық есептілік жиынтығын, сондай-ақ Еуропалық есеп палатасының бюджет қаражатын жұмсау туралы жылдық есебін және Палатаның тиісті арнайы есептерін қарастырады. Атап айтқанда, жыл сайын Еуропалық есеп палатасы – ЕО-ның тәуелсіз сыртқы аудиторы – есептердің дұрыстығын, барлық кірістердің түскенін және барлық шығыстардың заңды және дұрыс тәртіппен жасалғанын, сондай-ақ қаржылық басқарудың тиімді жүзеге асырылғанын тексереді. Еуропалық есеп палатасы 2007 жылдан бері жыл сайын ЕО есептерін мақұлдап келеді. 2018 жылдың қазан айында Еуропалық есеп палатасы 11-ші жыл қатарынан ЕО-ның жылдық есептерін таза деп таныды, оларды шындыққа сәйкес және дұрыс деп тапты. Палата 2017 жылғы төлемдерге екінші жыл қатарынан сақтықпен мақұлдау берді. Осылайша, есепте талаптарға сәйкестік және нәтижелер жағынан одан әрі жақсарулар көрсетілген және Комиссияның дұрыс бағытта қозғалып жатқаны расталған. «Таза» пікір сандардың шындыққа сәйкес және дұрыс екенін білдірсе, «сақтықпен мақұлдау» әлі түзетуді қажет ететін шағын мәселелер бар екенін білдіреді. Егер мүше мемлекеттер немесе соңғы иеленушілер ЕО ақшасын дұрыс жұмсамаған жағдайда, Комиссия түзету шараларын қабылдайды. 2017 жылы Комиссия 2,8 миллиард евро қайтарып алды, бұл ЕО бюджетіне жасалған төлемдердің 2,1%-ына тең. Сондықтан, түзетулер мен қайтарып алынған сомаларды ескергеннен кейін нақты тәуекел 2% шегінен төмен. Дегенмен, кез келген мемлекеттік бюджеттің 2%-ы өте жоғары көрсеткіш, сондықтан сақтықпен мақұлдау берілді.

Дәстүрлі меншікті ресурстар

ҚҚС-ға негізделген меншікті ресурс – әрбір мүше мемлекетте жиналған ҚҚС үлесіне негізделген Еуроодақтың кірісінің бір көзі болып табылады. ҚҚС ставкалары мен босату түрлері әртүрлі елдерде өзгеше, сондықтан «үйлестірілген ҚҚС базасын» құру үшін формула қолданылады, осы базаға Еуроодақ алымын салады. Есептеулердің бастапқы нүктесі – елде жиналған жалпы ҚҚС сомасы. Бұл көрсеткіш сол елде қолданылатын ҚҚС ставкаларының салмақты орташа мөлшерлемесі арқылы түзетіліп, аралық салық базасы құрылады. Егер ҚҚС директивасынан ауытқу болса, яғни белгілі бір тауарлар салықтан босатылса, қосымша түзетулер енгізіледі. Салық базасы шектеледі, ол мүше мемлекеттің жалпы ұлттық табысының (ЖҰТ) 50%-нан аспауы тиіс. 2017 жылы сегіз мүше мемлекет осы 50%-дық шектеудің арқасында ҚҚС үлесін төмендетті (Эстония, Хорватия, Кипр, Люксембург, Мальта, Польша, Португалия және Словения). Мүше мемлекеттер әдеттегідей бюджетке өздерінің үйлестірілген ҚҚС базасының 0,3%-ын төлейді, бірақ кейбір ерекшеліктер де бар. Германия, Нидерланды және Швеция үшін 2014-2020 жылдар аралығындағы мөлшерлеме 0,15%-ды құрайды, ал Австрия 2007-2013 жылдар аралығында да төмендетілген мөлшерлеме қолданды. 2017 жылы Еуроодақтың ҚҚС-тан түскен жалпы кірісі 16,947 миллиард еуроны (жалпы кірістің 12,2%-ы) құрады. Мүше мемлекеттер бюджет жылы аяқталғаннан кейін шілде айына дейін ҚҚС түсімдері туралы мәлімдемелерді Еуроодаққа жіберуге міндетті. Еуроодақ ұсынылған мәліметтердің дұрыстығын тексереді, оның ішінде Бюджет Бас дирекциясы мен Евростат қызметкерлерінің тексеру сапарына қатысады, олар тиісті елге есеп береді. Елдің заң бойынша есепте көрсетілген мәселелерге жауап беру міндеті бар, және екі тарап та қанағаттанғанша талқылаулар жалғасады, немесе мәселе соңғы шешімді алу үшін Еуропалық сотқа жіберілуі мүмкін. Меншікті ресурстар жөніндегі консультативтік комитет (ACOR), құрамында әрбір мүше мемлекеттен өкілдер бар, мүше мемлекеттер есептеулердің кейбіреулерін есепке алмауға немесе шамамен бағалауды қолдануға рұқсат сұраған жағдайда пікір білдіреді. ACOR сондай-ақ тексеру нәтижелерін қабылдап, талқылайды. 2018 жылы инспекторлар ACOR-ға 15 тексеру туралы хабарлады. 2019 жылы 12 елге сапар жасау жоспарлануда.

ЖҰТ-ға негізделген меншікті ресурстар

Ұлттық статистикалық институттар Еуропалық заңға сәйкес ЖҰИ-ді құрастыру көздері мен әдістерін, сондай-ақ ЖҰИ деректерін және оған байланысты әдістемелік ақпаратты Комиссияға (Евростат) беруді реттейтін заңнама бойынша есептейді. Қатысушы елдер негізгі ақпаратты тиісті бюджет жылынан кейінгі жылдың 22 қыркүйегіне дейін Евростатқа ұсынуға міндетті. Евростат Еуропалық статистикалық жүйеге кіретін Ұлттық статистикалық институттарға ақпараттық сапарлар жүргізеді. Евростаттың бағалау есептеріне сүйене отырып, Комиссияның Бюджет жөніндегі Бас басқармасы тиісті Мүше мемлекеттің тұрақты өкіліне Мүше мемлекеттің ЖҰИ деректеріне қатысты түзетулер мен жақсартулар туралы ескертулер түрінде хабарлай алады. Мүше мемлекеттер Комиссияға төлемдерді ай сайын жүзеге асырады. Өз қаражаты төлемдері де ай сайын жасалады. Кедендік баждарды жинағаннан кейін Мүше мемлекеттер ұсынады. ҚҚС және ЖҰИ-ға негізделген ресурстар төлемдері сол жылға жасалған бюджеттік сметаға негізделеді, бірақ кейін түзетулерге жатады.

Пропорционалдық шығындар

Еуропалық Одақ бюджетінің шамамен 94% мүше мемлекеттердің ішінде де, Еуропалық Одақтың сыртында да бағдарламалар мен жобаларды қаржыландыруға бағытталған. Бюджеттің 7%-дан аз бөлігі әкімшілік шығындарға, ал 3%-дан аз бөлігі Еуропалық Одақ қызметкерлерінің жалақысына жұмсалады.

2014-2020 жылдар аралығындағы кезең

2014–2020 жылдар аралығында ЕО бюджетінің шығыстары жалпы сомасы 1 050 851 млн. евроны құрады: ЕО-ның 28 мүше мемлекеті үшін 900 638,1 млн. евро, ЕО-ға жатпайтын шығыстар үшін 62 021,8 млн. евро, мақұлданған 56 022,9 млн. евро және басқа шығыстар үшін 32 168 млн. евро. Ақылды және қосымша өсу, өсу және жұмыс орындарын дамыту үшін бәсекеге қабілеттілікті арттыруға, сондай-ақ экономикалық, әлеуметтік және аумақтық тұрақтылықты нығайтуға бағытталған. Тұрақты өсім: табиғи ресурстарға ортақ ауыл шаруашылығы саясаты (ОАШС), ортақ балық шаруашылығы саясаты, ауылдық жерлерді дамыту және қоршаған ортаны қорғау шаралары кірді. Қауіпсіздік және азаматтық – әділет және ішкі істер, шекараны қорғау, көші-қон және пана беру саясаты, халық денсаулығы, тұтынушылардың құқықтарын қорғау, мәдениет, жастар, ақпарат және азаматтармен диалогты қамтиды. "Жалпы Еуропа" Еуропалық даму қорынан (ЖДҚ) басқа, ЕО-ның барлық сыртқы іс-қимылдарын ("сыртқы саясат"), мысалы, дамуға көмек немесе гуманитарлық көмек қамтыды. Әкімшілік шығыстар барлық еуропалық институттар мен еуропалық мектептердің әкімшілік шығыстарын, сондай-ақ зейнетақы төлемдерін қамтыды. Өтемақы – Хорватияның 2013 жылдың шілдесінде ЕО-ға қосылғаннан кейін алғашқы жылы ЕО бюджетіне салған үлесі, алған пайдасынан аспауын қамтамасыз етуге бағытталған уақытша төлемдер. Аталған алты санаттан өзге, "арнайы құралдарға" (Төтенше жағдайларға көмек қоры, Еуропалық Одақ ынтымақтастық қоры және т.б.) да қаржы бөлінді.

2021-2027 кезең

2021–2027 жылдарға арналған ЕО бюджеті 1,074.3 миллиард евроны құрайды. Бюджеттің маңызды бөлігі (95.5 миллиард евро) «Горизонт Еуропа» ғылыми-зерттеу және даму аяқталған бағдарламасына жұмсалады. Шамамен 25 миллиард евро «Үздік ғылым» (I бағана), 53.5 миллиард евро «Жаһандық шақырулар және Еуропалық өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттілік» (II бағана), ал 13.5 миллиард евро «Инновациялық Еуропа» (III бағана) үшін қарастырылған. «Қатысуды кеңейту және Еуропалық ғылыми-зерттеу кеңістігін күшейту» бөліміне шамамен 3.3 миллиард евро бөлінген.

Мемлекеттер тарапынан қаржыландырылуы

Таза түсімдер немесе үлестер уақыт өте келе өзгеріп отырады, және ЕО бюджетіне жасалған таза үлестерді есептеудің әртүрлі жолдары бар, мысалы, елдердің әкімшілік шығындары қосылған-қосылмағанына байланысты. Сондай-ақ, абсолюттік көрсеткіштерді, жалпы ұлттық табыстың (ЖҰТ) үлесін немесе жан басына шаққандағы соманы пайдалануға болады. Әртүрлі елдер өздерін жақсы жағдайда көрсету үшін әртүрлі әдістерді қалауы мүмкін.

ЕС-27 үлесі (200713)

Ескерту: осы бюджет кезеңінде "ЕО-27" дегеніміз Хорватияның қосылуына дейінгі 27 мүше мемлекет. Мүше мемлекеттер бойынша жалпы бюджеттің қаржыландырылуы (2007–2013) Мүше мемлекет Жалпы ұлттық жарналар (€ миллион) Жалпы ЕО жарналарының үлесі (€ миллион) Орташа таза жарналар Мүше мемлекет Жалпы ұлттық жарналар (€ миллион) Жалпы ұлттық жарналар + ТОР (€ миллион) Мүше мемлекеттегі жалпы ЕО шығындары (€ миллион) 20,543.2 22,017.4 13,132.2 26,482.6 40,473.8 55,011.8 3,155.4 3,702.6 15,828.5 2,904.9 3,198.6 8,655.6 1,235.3 1,390.4 1,631.0 10,818.2 12,590.0 34,969.9 16,112.4 18,469.6 10,375.6 1,422.1 1,639.2 5,444.3 13,400.0 14,368.5 10,005.6 140,441.9 151,999.8 98,698.3 169,665.5 197,490.8 80,304.1 10,492.6 11,710.4 41,826.8 7,075.5 8,185.1 39,488.8 13,270.0 15,202.4 13,815.9 101,994.8 114,276.5 78,021.6 1,621.3 1,871.5 7,424.5 2,405.2 3,000.7 12,029.4 2,313.6 2,446.9 13,491.9 648.3 737.5 1,418.7 33,836.2 51,510.8 16,836.4 27,021.0 31,640.3 104,159.7 11,618.7 12,681.8 29,587.4 10,703.2 11,832.9 41,559.7 4,892.3 5,537.4 17,066.7 2,562.4 3,050.1 6,016.8 68,261.0 78,367.0 82,841.4 23,030.6 26,598.4 12,082.1 97,830.9 119,120.3 48,913.5 Барлығы 825,759.1 965,110.7 900,638.1

ЕС-27 үлесі (2023)

2023 жылғы ЕО бюджетінің жобасының жалпы меншікті ресурстары 154,186 млн. евроны құрайды, оның ішінде: ұлттық үлестерден түсетін меншікті ресурстардың жалпы сомасы: 132,596 млн. евро және таза дәстүрлі меншікті ресурстардың жалпы сомасы: 21,590 млн. евро. + Мүше мемлекеттер бойынша жалпы бюджеттің қаржыландырылуы (2023 ж.). Мүше мемлекеттерінің ұлттық үлестерге қатысуы (%) (ҚҚС және ЖІӨ негізіндегі меншікті ресурстар) 3.61 0.54 1.77 2.09 23.60 0.24 2.36 1.33 9.11 18.55 0.42 12.77 0.16 0.25 0.39 0.40 1.20 0.10 4.61 2.51 4.70 1.65 1.87 0.39 0.74 1.75 2.88