Кіріспе

Үндістанның сот жүйесі

Үндістанның аудандық соттары – бұл әр аудан үшін немесе бір немесе бірнеше ауданды біріктіре отырып, істердің саны мен ауданның халқының таралуын ескере отырып, Үндістан мемлекеттерінің үкіметтерінің аудандық соттары. Олар Үндістанда аудандық деңгейде әділет әкімдігін жүзеге асырады. Азаматтық сот/аудандық сот төрағасы – аудандық және сессиялық судья, ол ауданның сот басшысы болып табылады және әкімшілік мәселелерде де шектеулі бақылау құқығына ие. Бұл мемлекеттік жоғары соттан басқа, азаматтық істер бойынша бастапқы юрисдикцияның басты соты болып табылады және азаматтық іс жүргізу кодексінен негізгі юрисдикциясын алады. Аудандық сот, қылмыстық істер бойынша қылмыстық іс жүргізу кодексіне сәйкес юрисдикциясын жүзеге асырған кезде сессиялық сот ретінде де жұмыс істейді. Аудандық сот төрағасы штат губернаторымен, сол штаттың жоғары сотының бас судьясының ұсынымы бойынша тағайындалады. Аудандық судьядан басқа, жұмыс жүктемесіне байланысты қосымша аудандық судьялар мен аудандық судьялардың көмекшілері болуы мүмкін. Қосымша аудандық судьяның және оның төрағалық ететін сотының юрисдикциясы аудандық судья мен оның аудандық сотының юрисдикциясына тең. Алайда, аудандық судья қосымша және көмекші аудандық судьяларды қадағалауды жүзеге асырады, соның ішінде олардың арасында жұмыс бөлу туралы шешімдерді қабылдауды да бақылайды. Аудандық және сессиялық судья азаматтық істерді қараған кезде "аудандық судья", ал қылмыстық істерді қараған кезде "сессиялық судья" деп аталады. Аудандық деңгейдегі жоғары судья ретінде аудандық судья ауданның сот жүйесін дамытуға бөлінген мемлекеттік қаражатты басқару құқығына ие. Егер қала "мегаполитендік аймақ" деп белгіленген болса, аудандық сот төрағасы "мегаполитендік сессия судьясы" деп те аталады. Мегаполитендік аймақтағы аудандық соттарға бағынышты басқа соттар да әдеттегі атауының алдына "мегаполитендік" сөзін қосып аталады. Аймаққа тиісті мемлекеттік үкімет, егер аймақтың халқы бір миллионнан асып кетсе, мегаполитендік аймақ мәртебесін береді.

Тағайындау және қызметтен босату

Төменгі соттардың судьяларын тиісті мемлекеттің жоғары сотының бас судьясымен ақылдасып, губернатор тағайындайды. Аудандық судья болу үшін, адвокаттық тәжірибеде кемінде жеті жыл болу қажет, бұл жазбаша емтихан мен жоғары сот судьяларынан құралған комиссияның ауызша сұхбатынан кейін тікелей тағайындалу болып табылады. Аудандық судьялардың тағайындалуы мемлекеттік үкімет тарапынан жарияланады. Бұл тікелей жұмысқа орналастыру деп аталады, сондай-ақ Жоғары сот қызметі деп те белгілі. Аудандық судьялар сонымен қатар, аудандық соттардан қызмет стажының талаптарын орындағаннан кейін (әкімшілік қызметтен – сот қызметіне) жоғарылату арқылы да тағайындалады. Алайда, өкінішке орай, аудандық судьялар емтиханы төменгі сатыдағы судьялардың жұмыста ынтасын төмендетіп, олардың жасаған жұмыстары үшін лауазымдарға ие болу мүмкіндігін жоғалтуына себеп болды, себебі кейіннен осы лауазымдар тікелей аудандық судьяларға тағайындалған адвокаттармен толтырылды. Аудандық судья жеткілікті жылдар қызмет еткен жағдайда, келесі деңгейде жоғары сот судьясы лауазымына көтеріледі. Жоғары сот судьялары әдетте жоғары соттың адвокатурасында тәжірибелі адвокаттар мен жеткілікті жылдар қызмет еткен аудандық судьялардың арасынан таңдалады. Бұл да аудандық судьялардың тиімділігін төмендетті, өйткені адвокаттардың тікелей жоғары сот судьяларына тағайындалуы олардың көп жылғы еңбегі үшін жоғарылату мүмкіндігін азайтатынын түсінді. Аудандық судья немесе қосымша аудандық судья жоғары сот алқасының бекітуімен губернатор тарапынан қызметтен алынуы мүмкін.

Құзыреті

Аудандық сот аудандық аумағында туындайтын азаматтық және қылмыстық істер бойынша бірінші инстанция және апелляциялық сот ретінде құзыреттілікті жүзеге асырады. Азаматтық істер бойынша аумақтық және материалдық құзырет әдетте азаматтық соттар туралы тиісті мемлекеттік заңдармен белгіленеді. Қылмыстық істер бойынша құзыреттілік тек Қылмыстық процессуалдық кодекспен анықталады. Осы кодекске сәйкес, аудандық соттың сессиялық судьясы кінәліге тағайындалай алатын ең жоғары жаза – өлім жазасы. Аудандық соттың азаматтық және қылмыстық істер бойынша аудандағы барлық бағынышты соттарға қатысты апелляциялық құзыреті бар. Азаматтық істер бойынша бағынышты соттар (көтерілу ретімен): Жас азаматтық судьялар соты, Басты жас азаматтық судьялар соты, Аға азаматтық судьялар соты (іріктеу соты деп те аталады). Қылмыстық істер бойынша бағынышты соттар (көтерілу ретімен): Екінші санаттағы судьялар соты, Бірінші санаттағы судьялар соты, Бас судьялар соты. Қылмыстық немесе азаматтық істер бойынша кейбір мәселелер аудандық соттан төменгі соттарда қарала алмайды. Осылайша, аудандық сот осы істерді қарауға алғашқы құзыреттілікке ие. Аудандық соттардың шешімдеріне шағымдар әдетте тиісті мемлекеттің жоғары сотына беріледі. Егер тараптардың бірі жоғары соттың шешімімен келіспесе, олар Жоғарғы Сотқа апелляциялық құзыреті шегінде шағымдануға құқылы. Кейбір жағдайларда Жоғарғы Сот Конституцияның 136-бабына сәйкес аудандық соттың шешіміне тікелей шағымдануға рұқсат беруі мүмкін.