Кіріспе

Психикалық денсаулық қызметтерін пайдаланатын адам. Психикалық денсаулық тұтынушысы (немесе психикалық денсаулық пациенті) – психикалық бұзылысқа, сондай-ақ психиатриялық немесе психикалық ауру деп аталатын ем алу немесе қолдау көрсетуді қабылдап жүрген адам. Бұл термин психикалық денсаулық қызметтерін пайдаланатын адамдар тарапынан, тарихи түрде маргиналданған қоғамдық топ саналатын психикалық денсаулық мәселелерімен күресіп жатқандарды күштендіру мақсатында қолданылған. Бұл термин қызмет берушілер мен қызмет алушылар арасында өзара байланыс бар екенін, сондай-ақ жеке тұлғалардың емделуін өзі таңдауға құқылы екенін және оларсыз психикалық денсаулық саласындағы қызметтерді ұсынатын мамандардың болуы мүмкін емес екенін көрсетеді.

Тарих

1970 жылдары «пациент» термині ең көп қолданылған. Азаматтық құқықтар дәуіріндегі психикалық денсаулық сақтау белсенділері, өзін-өзі анықтауға ұмтылған көптеген басқа топтар сияқты, мұндай атаулар – сәйкестіктердің қабылданылу және құрылу жолын көрсететін метафоралар екенін түсінді (Макдоналд 206). Әсіресе психикалық денсаулық саласында, олар психиатриялық қызмет көрсететін және алатын адам арасындағы қарым-қатынастың сипатын анықтайды, бұл қарым-қатынас өзаралыққа немесе иерархияға негізделуі мүмкін (McLaughlin 2007). Психиатриялық қызметтерді пайдаланушылар сарапшылардың оларды анықтау әрекеттеріне қарсы шығып, өздерін анықтаудың жолдарын іздеді (Моррисон 2000). Австралияда психикалық денсаулықтан жазылған адамдардың бейресми қолдау топтары 1960 жылдары психиатриялық ауруханалардан пациенттерді қоғамға шығарудың алғашқы толқыны кезінде құрылды. АҚШ және басқа елдерде 1980 жылдары қызмет көрсетуді және заңнаманы өзгертуге бағытталған радикалды қозғалыстар тұтынушылар тарапынан итермеленді. Джуди Чемберлен сияқты белсенділер психиатрлар бақылайтын және басқаратын психикалық денсаулық сақтау жүйесіне баламаларды ұсынды. Чемберленнің «Өзіміздің қолымызда: Психикалық денсаулық жүйесіне пациенттер бақылайтын баламалар» (Чемберлен 1978) еңбегі психикалық денсаулықты емдеудің ынтымақтастыққа негізделген түріне ұмтылғандарға жол көрсетті. 1980 жылдары NIMH қаржыландыруымен шағын тәжірибелік топтар гүлденді. 1985 жылы өткен Бірінші Альтернативтер Конференциясының қатысушылары «тұтынушы» терминіне келісіп, бұл пациенттердің қызметтерді таңдауын көрсетеді (Bluebird). Бұл термин сонымен қатар, «сарапшы» назарына тәуелсіз, мүмкіндігі шектеулі алушы болудың орнына, өз мүддесіне сай шешімдер қабылдаудың рационалдылығы мен қабілеті туралы болжамдарды білдіреді (Макдоналд 2006). 1990 жылдары «Өз-өзіне көмектесу орталығы» және «Ұлттық күш беру орталығы» сияқты көптеген тұтынушылар тобы құрылды. Олар балама емдеуге қарастырылатын әріптестік қатысуын талап етуді жалғастырды, әріптестердің қолдауы мен мейірімділігінің, кейбір терапевттердің мінез-құлық пен ойлау үлгілерін өзгертуге тырысуымен салыстырғанда, маңызды екенін атап өтті (Bluebird).

Қазіргі қолданысы

Қазіргі кезде «психикалық денсаулық сақтау тұтынушысы» деген сөздің қолданылу аясы кеңейіп, бұл терминнің өзі тұтынушылардың арасында бұрын психикалық денсаулық сақтау қызметтерін алған, мінез-құлық денсаулығына қатысты диагнозы бар немесе жай ғана психикалық немесе мінез-құлық бұзылысын бастан өткерген кез келген адамды қамтиды. Осы қауымдастықтың мүшелері өздерін оңтайлы тану арқылы күш беру мақсатында «әріптестер», «психикалық денсаулығы шектеулі адамдар», «психиатриялық қозғалыста аман қалғандар», «пайдаланушылар», «тірі тәжірибесі бар адамдар» және «бұрынғы науқастар» сияқты терминдерді де қолданады. (Толық ақпарат алу үшін Психиатриялық қозғалыста аман қалғандар туралы мәліметтерге жүгініңіз). «Қызмет алушылар» термині Ұлыбританияда кеңінен қолданылады. АҚШ-та «тұтынушы» терминін көбінесе психиатриялық және баламалы қызметтерді пайдаланған бұрынғы науқастар қолданады. «Тұтынушы» терминін бейтарап түрде психолог, психиатр немесе әлеуметтік жұмыскер сияқты психологиялық қызмет көрсететін адам ретінде қарастыруға болады. Бұл денсаулық сақтау саласындағы ірі экономикада қолданылатын жекеленбеген термин болуы мүмкін. Бұл тұтынушының қызмет көрсету барысында белгілі бір ықпал етуді күтетінін және қызмет берушіге кері байланыс беретінін білдіреді. Белсенді мағынасында тұтынушылар тобы психикалық денсаулық сақтау қызметтеріндегі кемшіліктерді түзетуге және тұтынушылармен кеңесуді ілгерілетуге ұмтылады. Тұтынушылар теориясы психикалық денсаулық саласындағы қызмет көрсетуші мен қызмет алушы арасындағы ерекше қарым-қатынасты түсіндіру үшін жасалған. Бұл теория қарым-қатынастың салдары мен әлеуметтанулық мағынасын зерттейді.