Рулық қоғам басшылары мен әміршілер

Кіріспе

Рулық қоғамның немесе басшылықтың басшысы.

Рулық басшы, батыр немесе ақсақал – рулық қоғамның немесе басшылықтың басшысы болып табылады.

Өрлік қоғамдар

Тайпа ұғымы – кеңінен қолданылатын ұғым, ол Батыс Африка-Еуразия қоғамдарының тайпалық ерекшеліктеріне негізделген. Тайпалық қоғамдар кейде палеолит кезеңінің топтық қоғамы мен қалалардағы орталықтандырылған, үлкен аймақтық үкіметке ие цивилизация арасындағы кезең ретінде қарастырылады. Антрополог Элман Сервис тайпалық қоғамның екі деңгейін ажыратады: әлеуметтік мәртебе мен беделдің шектеулі деңгейлерімен ұйымдастырылған қарапайым қоғамдар және басшылар немесе тайпалық хан (басшылықтар) басқаратын қабатталған қоғамдар. Тайпалық хан басқарған қабатталған тайпалық қоғамдар неолит кезеңінен темір дәуіріне дейін гүлдеген деп саналады, бірақ бұл олардың қола дәуірінен бастау алған қалалық цивилизациялар мен империялармен бәсекелестігімен қатар жүрді. Ірі колониялық және постколониялық мемлекеттердегі жергілікті халықтардың тайпалық қоғамдарында тайпа басшылары өз тайпаларын немесе этносын өзін-өзі басқару нысанында ұсынуы мүмкін.

Басшы

Ең көп таралған түрлері – кеңес төрағасы (әдетте "ақсақалдардан") және/немесе "парламенттік" мәдениеттердегі жалпыхалықтық жиналыс, соғыс басшысы (соғыс кезінде балама немесе қосымша лауазым болуы мүмкін), мұрагерлік басшы және саяси үстемдік құрған емші. Бұл термин әдетте төменгі деңгейдегі басшылардан, мысалы, ауыл басшысы (географиялық жағынан анықталған) немесе ру басшысы (көбінесе генеалогиялық ұғым) ерекшеленеді. "Тайпалық" деген сипаттама этномәдени бірлік (жасы, тілі, діні және т.б.) қана емес, сонымен қатар саяси (өкілдік, заң шығару, атқару және/немесе сот) білдірілуін де талап етеді. Белгілі бір жағдайларда, әсіресе отаршылдық кезеңде, мұндай тайпа, ру немесе ауыл басшыларының конфедерациясы немесе федерациясының ең күшті мүшесі ең жоғары басшы деп аталады.

Тарих

Рулық қоғамдар туралы классикалық ақпарат көздері – грек-рим этнографиясы сияқты, этнографтардың өзінің қоғамдарын қоршаған қоғамдарды ру ретінде сипаттаған сыртқы баяндамалар болып табылады. Мемлекеттер мен отаршылдық, әсіресе соңғы ғасырларда, көптеген қалған рулық қоғамдарға өз орталық үкіметтерін таңды. Кейбір жағдайларда рулар өздерінің дербестігін және өмір салтын толығымен немесе ішінара сақтап қалды немесе қайта қалпына келтірді, ал жергілікті халықтардың құқықтары үшін күрес жүргізіліп, кейбіреулері мемлекеттік немесе халықаралық деңгейде қорғалды.

Ботсвана

Ботсванада әр түрлі тайпалардың биліктегі кгосилері, Нтло я Дикоси – Ұлттық басшылар палатасының мүшелері ретінде үкіметке кеңес беруге заңды түрде өкілетті. Бұдан өзге, олар тайпалық кготалалардың, яғни тайпаның барлық мүшелері жиналатын, саяси және әлеуметтік мәселелер талқыланатын ресми төрағалары болып табылады.

Гана

Гананың наналарының лауазымдары мен дәстүрлі биліктері елдің республикалық конституциясымен конституциялық түрде қорғалады. Басшылар барлық дәстүрлі жерлердің және дәстүрлі аймақтардың мәдениеттерінің сақшылары болып табылады. Олар сонымен қатар Гана Ұлттық бас палатасының мүшелері де болып есептеледі.

Нигерия

Нигерияның қазіргі конституциясында Нигерияның дәстүрлі билеушілері мен кеңінен таралған басшылық жүйесі тікелей айтылмаса да, олар түрлі "Бастылар" заңдары арқылы билікке ие және заң жүзінде мойындалады. Дәстүрлі билеушілер мен іріктелінген басшылар әдетте әр федеративтік штаттың Дәстүрлі билеушілер мен басшылар кеңесіне мүше болып кіреді.

Оңтүстік Африка

Зулу ұлтының патшасы және жаңбыр ханшайымы сияқты тұлғалар Оңтүстік Африкада саяси жағынан мойындалады, себебі олардың мәртебесі тек тайпалық дәстүр-салтан ғана емес, сонымен қатар елдің қазіргі конституциясының Дәстүрлі басшылық туралы бабынан туындайды. Олардың кейбіреулері Ұлттық дәстүрлі басшылар үйінің құрамына кіреді.

Уганда

Уганданың қазіргі аумағында болған отаршылдық алдындағы мемлекеттер Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғаннан кейін дереу таратылды. Бірақ 1993 жылғы конституциялық реформалардан соң, олардың бір бөлігі Ювери Мусевени үкіметі тарапынан мемлекеттің саяси бейтарап округтері ретінде қайта жаңартылды. Буганда кабакасы және Торо омукамасы сияқты тұлғалар – Уганда басшыларының класын көрсетеді.

Латын Америкасы

El caciquismo – саяси көшбасшының ауылдық қоғамды толық бақылауы арқылы көрінетін, саяси тәуелділік ретінде танылатын бұрмаланған үкімет нысаны. Бұл құбылыс Латын Америкасында тарихының әртүрлі кезеңдерінде кеңінен таралған. Испания мен Латын Америкасының кейбір елдерінде "касик" сөзі, олардың құпия ықпал желілері арқылы билікті ұстап тұруына қатысты, жағымсыз мағынада қолданылады, тіпті бұл тәжірибе Колумбтан бұрынғы өркениеттермен байланысты болмаса да.

Боливия

Боливияның танылған этникалық тобы – афро-боливиялықтар, оларды Боливия үкіметі де мойындаған патша басқарады.

Канада

Топ – Канададағы алғашқы халықтар (бұрын "индейлер" деп аталатын) арасындағы басқарудың негізгі бірлігі болып табылады. Көптеген топтар сайланған басшыларға ие, олар топтың барлық мүшелерімен тікелей немесе топ кеңесі арқылы жанама түрде сайланады. Бұл басшылар Үнділер заңының шарттарына сәйкес Канада мемлекеті тарапынан мойындалады. Сонымен қатар, дәстүрлі мұрагерлік немесе харизматикалық басшылар да болуы мүмкін, олар әдетте Үнділер заңымен санкцияланған ресми үкімет құрамына кірмейді. 2012 жылы Канадада 614 топ тіркелген. Канададағы алғашқы халықтардың барлық тобының өкілі ретінде әрекет ететін "ұлттық басшыны" сайлайтын Алғашқы халықтар ассамблеясы деп аталатын ұлттық ұйым да бар.

Тарихи мәдениеттің тайпалар арасындағы айырмашылығы

Жалпы алғанда, тайпа немесе ұлт этностық топтың бір бөлігі саналады, көбінесе ортақ мәдени құндылықтарға ие болады. Мысалы, орманды жерлерде қоныстанған чиппева тайпасы тарихи түрде ағаш қабығынан тұрғын үйлер салған. Ағаштар аз болатын Ұлы жазықтағы кейбір тайпалар көбінесе терімен жабылған киіз үйлерде (типилерде) тұрған, киіз үйдің қаңқасын (лоджполды) әдетте сауда арқылы алған, ал басқа жазық тайпалары, мысалы пауни тайпасы, үйлерін топырақтан салған. Оңтүстік-батыстағы пуэбло халқы тас пен топырақтан тұрғын үйлер салған.

Ұрпақтың саяси билігі

Басшының барлық саяси билікті, мысалы, сөз өнері немесе үлгісі арқылы иеленгені саналатын еді. Бірақ Солтүстік Америка құрлығында, басқаның саяси билігінен көшіп-қону арқылы қашу мүмкіндігі болды. Мысалы, Минголар 18 ғасырда Огайо аймағының сирек қоныстанған жеріне көшіп келген ирокездер еді. Екі хауденосауне, яғни ирокездер – Хиавата мен Ұлы Бейбітшіл, Ирокез конфедерациясының конституциясын жасады. 19 ғасырда осы тайпалардың тыныштығы АҚШ армиясының бөлімдерімен қамтамасыз етілді, ал одан кейін ондаған жылдар бойы оларды мәжбүрлеп оқытуға мәжбүр етті. Сондықтан, бүгінгі тайпалардың таза түпкілікті американдық мәдениетке ие болуы сирек, ал қазіргі түпкілікті американдықтар көп жағынан Американың секулярлы халқының бір этносы ғана. Қазіргі кезде ресми білімге құрмет көрсетілгендіктен, Питер Макдональд сияқты, Навахо тайпасынан шыққан адамдар, АҚШ экономикасындағы жұмыстарын тастап, өз тайпалық кеңестерінің немесе осыған ұқсас өзін-өзі басқару институттарының төрағалары болды. Барлық тайпа басшылары еркек емес. Вилма Манкиллер – Чероки тайпасының танымал басшысы. Сонымен қатар, басшы қандай да бір ақсақалдар кеңесінің келісімінсіз билікті қолдана алмайды. Мысалы, Чероки еркектері әйелдер кеңесінің келісімінсіз соғысқа баруға рұқсат етілмеді. Тарихи тұрғыдан АҚШ үкіметі тайпаларды саяси биліктің ортасы ретінде қарастырып, олармен заңды тұлғалар ретінде келісімдер жасады. Бірақ осы тайпалардың аумағы Үнді істері жөніндегі бюроның бақылауына өтті, ол тайпалар үшін сенімді сақтаудағы резервациялар ретінде қарастырылды. Азаматтық құқық бұрын тайпалық мәселе ретінде қарастырылды. Мысалы, Пуэбло халқына АҚШ азаматтығы 1924 жылы ғана берілді, ал Пуэбло халқына Нью-Мексико штатындағы сайлауда дауыс беру құқығы 1948 жылы ғана берілді. Висконсин штатында Меномини тайпасының өзіндік округі – Меномини округі бар, онда арнайы автокөлік нөмірлері қолданылады; округ халқының 87%-ы түпкілікті американдықтар. Көптеген американдықтар өз этникалық тарихының кем дегенде бір бөлігінің түпкілікті американдықтармен байланысты екенін білуден мақтаныш пен сезімдік қанағат алады, бірақ бұл байланыс көбінесе тек сезімдік, экономикалық немесе мәдени емес. Осылайша, түпкілікті американдықтармен байланысы бар екенін айтудың өзіндік саяси күші бар (мысалы, қара семинолдардағыдай).

A chief might be considered to hold all political power, say by oratory or by example. But on the North American continent, it was historically possible to evade the political power of another by migration. The Mingos, for example, were Iroquois who migrated further west to the sparsely populated Ohio Country during the 18th century. Two Haudenosaunee, or Iroquois, Hiawatha and the Great Peacemaker, formulated a constitution for the Iroquois Confederation. The tribes were pacified by units of the United States Army in the nineteenth century, and were also subject to forced schooling in the decades afterward. Thus, it is uncommon for today's tribes to have a purely Native American cultural background, and today Native Americans are in many ways simply another ethnicity of the secular American people. Because formal education is now respected, some like Peter MacDonald, a Navajo, left their jobs in the mainstream U. S. economy to become chairpeople of their tribal councils or similar self government institutions. Not all tribal leaders are or were men. Wilma Mankiller was a well known chief of the Cherokee Nation. Also, the chief may not free to wield power without the consent of a council of elders of some kind. For example: Cherokee men were not permitted to go to war without the consent of the council of women. Historically, the U. S. government treated tribes as seats of political power, and made treaties with the tribes as legal entities. Be that as it may, the territory of these tribes fell under the authority of the Bureau of Indian Affairs as reservations held in trust for the tribes. Citizenship was formerly considered a tribal matter. For example, it was not until 1924 that the Pueblo people were granted U. S. citizenship, and it was not until 1948 that the Puebloans were granted the right to vote in state elections in New Mexico. In Wisconsin, the Menominee has its own county Menominee County, Wisconsin with special car license plates; 87% of the county's population is Native American. Mainstream Americans often find pride and comfort in realizing that at least part of their ethnic ancestry is Native American, although the connection is usually only sentimental and not economic or cultural. Thus, there is some political power in one's ability to claim a Native American connection (as in the Black Seminole).

Экономикалық билік

Ұлттар егеменді болғандықтан, шарттар бойынша құқықтары мен міндеттемелері болғандықтан, Висконсин тайпалары 1988 жылы үнді ойындарының инновациясын жасады, яғни резервациядағы құмар ойындары казиноларын, ол бүкіл ел бойынша 14 миллиард АҚШ долларына дейін жеткен өнеркәсіпке айналды. Бұл көптеген штаттарда, әлі де жергілікті американдық тайпалары бар жерлерде үлгі алынды. Осыдан түсетін қаржы кейбір саяси дау-дамағдарлықтарға әкеп соқты. Мысалы, 1680 жылғы Пуэбло көтерілісі кезінде Нью-Мексикодағы атамекендерінен қашқан және кейін Техас штатының Эль-Пасо округіне қоныстанған Тигуа тайпасы, Джек Абрамоффтың жариялануы салдарынан тайпаға төмен кіріс әкелді. Көптеген тайпалар өз ақшаларын кәсіби басқарумен пайдаланады. Сонымен, Мескалеро апачилері бұрынғы туризм, қонақ үй және шаңғы спортымен қатар, құмар ойындарын да қосу үшін Тау құдайларының қонақ үйін жаңартты. Навахо ұлты 1994 жылы казино ашу туралы ұсыныстарды жеңіп шықты, бірақ 2004 жылға қарай Шипрок казиносы факт ретінде қалыптасты.

Арабия

Арабтар, әсіресе Арабия түбегінің арабтары, көшпелі бедуиндер және көптеген ирактықтар мен сириялықтар көбінесе тайпаларға біріккен, олардың көпшілігі үкіметтерде ресми өкілдерге ие. Тайпа басшыларын шейхтер деп атайды, бірақ бұл термин кейде суфизмнің рухани көшбасшыларына құрмет көрсету үшін де қолданылады.

Филиппин

Апо Родольфо Агилар (Кудол I) Филиппиннің Палаван аралындағы Корон аралындағы Бануанг Даан және Кабугао елді мекендерінде тұратын Тагбанва тайпаларының басшысы болып табылады. Оның лауазымы Филиппин үкіметі тарапынан мойындалған.

Океания

Соломон аралдарында жергілікті сот актісі бар, ол басшыларға өздерінің қауымдастықтарындағы қылмыстарды қарауға өкілеттік береді, соның арқасында олардың тиімді билігі қамтамасыз етіледі.

Танымал мәдениетте

Америкалық кәсіби күрескер Роман Рейнс өзінің жаман кейіпкерінің бөлігі ретінде "Тайпаның басшысы" деген лақап атын қолданып жүр.

Түсіндірме жазбалар

Иллинойс штатының Чикаго қаласындағы Филд мұражайында пауни тайпасының жер үйіне арналған көрме бар. Филд мұражайында пуэбло халқының, Солтүстік-Батыс тайпаларының, дала тайпаларының және Солтүстік-Шығыс орманды аймақтарының, әсіресе Орта-Батыс тайпаларының артефакттары, киім-кешектері, құралдары мен керамикалық бұйымдары қойылған.