Кіріспе

Құс түрі Көк мүңкі (Oxyura australis) – Австралияның шағын, қатау құйрықты қаз түрі. Еркек және ұрғашыларының дене ұзындығы 40 см (16 дюйм) жетеді.

Таксономия

Көк мүңқұрт 1836 жылы орнитолог Джон Гулд сипаттады. "Australis" деген түрлік атау латын тіліндегі "оңтүстік" деген сөзден шыққан, демек, Австралиялық.

Сипаттама

Аталық және аналық құйрық қауырсындары қалың, омыртқа тәрізді тік қауырсындардан тұрады. Құйрығы көбінесе су бетінде жазық ұсталады, ал қорғаныс шағылысқанда тік тұрады. Еркек құстың ұрық алу кезінде де құйрығы тік болады. Аяқтары өте күшті, ол жүзуге және суға шомылуға көмектеседі. Бұл қаз басқа қаздарға қарағанда су бетінде төмен орналасқан. Аналық құстың қауырсыны жыл бойы өзгермейді. Басы қара қоңыр, ал арқасы мен қанаттары ашық қоңыр ұшы бар қара қауырсындардан тұрады, бұл дақты көрініс береді, алайда O. australis туралы Ұлттық саябақтар мен жабайы табиғат туралы жарияланымда әрбір қауырсынның ұшындағы бір түс емес, жолақтар көрсетілген. Аналық көкқұйрықты қаздың қара-сұр қоңыр мүсіні және сұр қоңыр аяқтары бар, ал еркек құстың аяқтары сұр. Аталық және аналық екеуінің де көздің ірісі қоңыр. Жас көкқұйрықты қаздар ересек аналықтарға ұқсайды, бірақ олар ақшыл болып көрінеді және сұр-жасыл мүсіні болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Көк қазған қазғы Австралияның қоңыржай аймақтарында ғана таралған. Оның ареалы Оңтүстік Квинслендтен басталып, Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория арқылы Тасманияға дейін созылады. Бұл түр Батыс Австралияның оңтүстік-батыс бөлігінде де кең таралған. O. australis Жаңа Оңтүстік Уэльс жағалауында құрғақшылық шаруасында ғана сирек кездеседі. Ол Мюррей-Дарлинг бассейнінде ең көп санымен кездеседі. Көк қазған қазғының өмірі көбінесе сумен байланысты. Олар құрлықта да байқалып тұрады, бірақ, әсіресе жасөспірімдер мен ересектер, күз және қыс айларында жағадан алыс, ашық көлдерде немесе тоғандарда жүруге қиналады. Жылдың қалған уақытында, көбею маусымында, көк қазған қазғы тығыз өсімдіктермен, соның ішінде киң жапырақты (Typha orientalis) және тар жапырақты (Typha domingensis) кумбунгтермен өсетін терең, тұщы су батпақтарын ұнатады; бірақ құрғақ маусымда, әсіресе жағалау аймақтарында лигнум батпақтарында да кездеседі. Қауіп сезгенде ол жылдам және үнсіз суға сүңгіп, ұшып кетпей, қашықтықта қайтадан су бетіне шығады. Көк қазған қазғының дауысы төменгі, сирек естілетін қақпақтай болады. Еркектің ұсыну ритуалы өте күрделі және әртүрлі. Оның азықтың алуан түрлілігі мол ортада өмір сүретінін көрсетеді. Ішкі кумбунг батпақтарында хирономид дернәсілдері көптеп кездеседі, сондықтан көбею маусымында O. australis-тің рационының көп бөлігін құрайды. NSW қоршаған орта және климаттық өзгерістер департаментінің мәліметінше, қазіргі уақытта бұл түр NSW-де осал деп танылған. Осы заңға сәйкес, осы түрді қалпына келтіру және болашақта басқару жөніндегі іс-шаралар жоспары әзірленген. Викторияда көк қазған қазғы да 2007 жылғы қауіпті омыртқалы жануарлар тізімінде жойылуға жақын түрлердің қатарына енген.

Адамдармен қарым-қатынасы

Сулы-батпақты жерлердің денсаулығы су құстарының санымен анықталады. Құстардың санының төмендеуі, тұщы су жүйесінің табиғи экологиялық функцияларына қауіп төніп тұрғанын көрсетеді. Шаруаларға тұрақты су басудан қысқа мерзімді пайда болғанымен, батпақты жерлер жүйесінің тұрақтылығы азаяды. Құрғақшылыққа қарамастан, қолайлы ортаны іздеу арқылы жыл бойы көбейетін, мысалы, O. australis сияқты су құстарының санының ұзақ мерзімді азаюы, батпақты жерлердің денсаулығының жақсы көрсеткіші болар еді. Сондықтан, үйректердің санының ұзақ мерзімді азаюы, құрғақшылықтан гөрі тұздылық және малдың шамадан тыс жайылуы сияқты факторлардың салдарынан олардың мекендеу орындарының жоғалуынан туындайды.

Басқа ескертулер

Табиғи ортада O. australis-тің орташа өмір сүру ұзақтығын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Бірақ, бір жұмыртқадағы жұмыртқа санының көптігі және шабақтан кейін 12 айда жетілуі, оның өмір сүру ұзақтығы 10 жылдан кем болуы мүмкін екенін көрсетеді. Тұтқындағы қаздар 16 жасқа дейін көбейе береді. O. australis-ті, басқа су құстарымен бірге, мекендеу ортасының денсаулығын бағалау индикаторы ретінде пайдаланудың дәлдігін зерттеу қажет, себебі ол құрғақшылықтың әсеріне қарамастан, әр маусымда көбейе алады. Сондықтан, O. australis популяциясының ұзақ мерзімді төмендеуі, табиғи құрғақшылық айналымдарының бұрмалау әсері болмаса, ылғалды жерлер экожүйесінің нашарлығын анық көрсетеді.