Кіріспе

Ежелгі грек махаббаты – классицистердің ежелгі гректердің гомоэротикалық әдет-ғұрыптарын, амалдарын және көзқарастарын сипаттау үшін қолданған термин. Ол гомосексуализм мен педерастияға эвфемизм ретінде жиі пайдаланылған. Бұл тіркес классикалық грек мәдениетінің сексуалдыққа қатысты тарихи көзқарастарға тигізген әсерінің, сондай-ақ өнер мен түрлі зияткерлік қозғалыстарға ықпалының нәтижесі. «Грекия» – құнды өткеннің тарихи естелігі ретінде романтизацияланып, идеалдастырылды, онда ерлер арасындағы махаббат тек қана төзімділікпен ғана емес, сонымен қатар бір жынысты достықтың жоғары идеалы ретінде де қабылданатын уақыт пен мәдениет болды. Егер еркектердің гомосексуализміне төзімділік пен қолдау бір кездері орын алған болса, ал XVIII және XIX ғасырларда осы мәдениетке зор қызығушылық танылып, одан үлгі алынса, онда қазіргі заманда гетеронормативті емес ерлердің ежелгі отанын қайта жаңғырту мүмкін бе? Философ Мишель Фуконың еңбектеріне сүйене отырып, ежелгі грек үлгісінің қазіргі гей мәдениеті үшін қаншалықты орынды екені күмәнда тудырады. «Грек махаббаты» атты мақаласында Аластер Бланшард «грек махаббатын» «гомосексуалдық құқық қозғалысының ең маңызды және даулы мәселелерінің бірі» деп санайды. Басқа да қазіргі еуропалық тілдерде «грек махаббаты» Лайтон Страчи сияқты жақтастары қайта интерпретациялаған грек мұрасының бір бөлігі ретінде әртүрлі (көбінесе гомоэротикалық) амалдарды білдіреді; фразаның қолданылуын контекст анықтайтынын көрсету үшін, сөздердің біріне немесе екеуіне («грек» махаббаты, грек «махаббаты» немесе «грек махаббаты») тырнақшалар қойылады. Ол көбінесе педерастияны білдіретін «кодталған тіркес» ретінде немесе гомосексуалдық құштарлықты тарихи контексте «жаңартуға» арналған, онда ол қабылдауға келмейтін нәрсе саналды. «Греческую Любовь» («грек махаббаты») неміс термині 1750 және 1850 жылдар аралығында неміс әдебиетінде, сондай-ақ «сократическую Любовь» («Сократтық махаббат») және «платоническую Любовь» («Платондық махаббат») терминдерімен бірге ерлерге деген қызығушылықты білдіру үшін қолданылды. Ежелгі Грекия белгілі бір әлеуметтік топқа және білім деңгейіне ие гомосексуалдар үшін, әдетте тыйым салынған тақырыптарды талқылауға мүмкіндік беретін оң үлгіге айналды.

Ежелгі грек тарихы

Кеннет Довер өзінің классикалық зерттеуінде «Грек гомосексуализмі» еңбегінде, ағылшын тіліндегі «гомосексуал» және «гетеросексуал» сөздерінің ежелгі грек тілінде баламасы жоқ екенін айтады. Довердің пікірінше, ежелгі Грецияда қазіргі заманғы «сексуалдық бағыт» ұғымына тең келетін түсінік болған жоқ; адамның әртүрлі уақытта гетеро және гомосексуалдық сезімдері болуы мүмкін деп есептелді. Бір жынысты адамдарға деген қызығушылық пен мінез-құлықтың дәлелдері ерлер арасында әйелдерге қарағанда көптеп кездеседі. Ерлер арасындағы романтикалық махаббат пен сексуалдық құштарлық көбінесе қалыпты, ал кейбір жағдайларда пайдалы немесе құрметті деп саналды. Ең көп таралған еркек-еркек қарым-қатынасы – paiderasteia, қоғамда мойындалған институт, онда ересек ер адам (erastēs, белсенді махаббаткер) жасөспіріммен (eromenos, пассивті махаббаткер немесе pais, «бала» – жас санаты емес, мейірімді атау) байланыс орнатып немесе тәлімгерлік еткен. Мартин Личфилд Уэст грек педерастиясын «гетеросексуалдық махаббаттың орнына, қоғамда жыныстар арасындағы еркін қарым-қатынас шектелгендіктен туған құбылыс» деп қарастырады. Грек өнері мен әдебиеті бұл қарым-қатынастарды кейде эротикалық немесе сексуалдық, ал кейде идеалданған, білім беруге бағытталған, толыққанды емес немесе сексуалдық емес тұрғысынан бейнелейді. Грек эросының ерекшелігі – оның әскери ортада кездесуі, мысалы, Фивалық отрядта. Кейбір грек мифтері paiderasteia салтын көрсетеді, ең танымал мысал – Зевстің Ганимедті Олимпиадалық симпозиумда оның шарапшысы болу үшін алып кетуі. Архаикалық және классикалық Грецияда paiderasteia ерікті туған еркектер арасындағы ресми әлеуметтік қарым-қатынас болды; контекстен шығарылып, жаулап алынған халықтың сәні ретінде қайта жаңартылған педерастия үстемдік пен қанаушылыққа негізделген рөлдерді білдірді. Құлдарға көбінесе грек есімдері берілді, ал жезөкшелерге кейде олардың этникалық тегіне қарамастан грек есімдері қойылды; Марциалдың көңілінен шыққан жігіттердің (pueri) грек есімдері болды. Құлдарды пайдалану римдік педерастияны анықтады; сексуалдық қатынастар «грек педерастия дәстүріне сәйкес ашық түрде іздеген ерікті ұлдарға» бағытталған кезде «біршама гректік» болып саналды. Алайда, б.з.д. II ғасырының соңында грек әдебиеті мен өнерінің үлгі ретінде көтерілуі гомоэротизмді қалалық және мәдениетті деп санауға әкелді. Консул Квинт Лутаций Катул республиканың соңғы кезеңінде қысқа, жеңіл эллиндік өлеңдерді сәнге айналдырған ақындар тобының бірі болды. Оның сақталған бірнеше фрагменттерінің бірі – грек аты бар еркекке арналған құштарлық поэмасы, бұл римдік мәдениеттегі жаңа эстетикалық көріністі көрсетеді. Элиталық мәдениеттің эллинизациясы «авангардтық, филогрек римдіктері» арасындағы сексуалдық көзқарастарға әсер етті және б.з.д. 50-ші жылдардың «жаңа поэзиясында» жемісті болды. Грек метрлерінен бейімделген формаларда жазылған Гай Валерий Катуллдың өлеңдері арасында «Жас» (Iuventius) деп аталатын ерікті туған жасқа деген құштарлықты білдіретін бірнеше өлең бар. Оның латынша аты мен ерікті туған мәртебесі римдік педерастия дәстүрін бұзады. «Грек махаббаты» немесе ежелгі Римдегі грек педерастиясының мәдени моделі – «топос немесе әдеби ойын», ол «римдіктердің қиялында грек болуын тоқтатар емес», эротикалық поза, оны нақты әлемдегі сексуалдық қатынастардың әртүрлі түрлерінен ажырату керек. Классикалық кезеңнен кейінгі кезеңде еркектердің бір-біріне арнаған махаббат поэзиясы көбінесе табу саналды. Ризердің «Платонды түзеу» кітабында айтылғандай, Ренессанс Платонның махаббат идеясын қазіргі «платондық махаббат» деп аталатын нәрсеге ауыстырды – сексуалдық емес және гетеросексуалдық. 1469 жылы итальяндық неоплатонист Марсилио Фичино Платонның «Симпозиум» еңбегін «De Amore» («Махаббат туралы») латын тіліне аудармасымен батыс мәдениетіне қайта енгізді. Фичино «Ренессанс дәуіріндегі Платонның ең маңызды түсіндірушісі және мұғалімі болуы мүмкін». Фичиноның «Симпозиумды» түсіндіруі білімге ұмтылу, әсіресе өзін-өзі тану, сексуалдық құштарлықты сублимациялауды талап ететін философиялық көзқарасқа әсер етті. Әсіресе, «Шармид» диалогы «грек махаббатының тәндік табиғатын ашумен қауіп төндіреді», оны Фичино азайтуға тырысты. Фичино осылайша қазіргі «платондық махаббат» сөзі сексуалдық қатынассыз махаббатты білдіреді деген тұжырымға келді. «Симпозиумға» түсініктемесінде Фичино содомдық актіні, оны айыптады, және Сократ махаббатын достастықтың ең жоғары түрі деп мақтады. Осы көзқарас оның «Республикада» кездесетін гомосексуалдық пікірлерге берген қысқаша баяндамасында да көрінеді. Фичино адамдар бір-бірінің сұлулығы мен достастығын ең үлкен жақсылықты, яғни Құдайды табу үшін пайдалана алатынын айтты, осылайша Сократпен білдірілген идеалданған еркек махаббатын христиандастырды. Микеланджело өзін платондық махаббаткер ретінде қоғамға таныстырды, католик ортодоксиясы мен жазыққылық ынтасын еркек бейнесін бейнелеуде біріктірді, ең танымал мысалы – Давид. Монтень досқарымдылықты саяси еркіндік контекстінде теңдер арасындағы қарым-қатынас ретінде қарастырғандықтан, бұл теңсіздік грек махаббатының құнын төмендетті. Грек моделіндегі физикалық сұлулық пен сексуалдық тартым Монтень үшін достастықтың қажетті шарты болған жоқ, ол гомосексуалдық қарым-қатынастарды, оны «licence grecque» деп атады, қоғамдық жағынан ұнатпайтын деп есептейді. Грек моделін толыққанды импорттау әлеуметтік жағынан дұрыс болмаса да, «licence grecque» тек шектен шыққан гомосексуалдық мінез-құлыққа қатысты, ал тамаша достастықтағы адамдар арасындағы шамалы мінез-құлықтан өзгеше. Монтень өзінің досқарымдылық туралы эссесін грек моделіне жүгініп басталғанда, «гомосексуалдық троп ретіндегі рөлі нақты еркек-еркек құштарлығынан немесе әрекеттен гөрі маңыздырақ – «licence grecque» орталыққа назар аудару үшін эстетикалық құралға айналады».

Неміс эллинизмі

Неміс термині греческую Любовь ("грек махаббаты") 1750 және 1850 жылдар аралығында неміс әдебиетінде пайда болады, сондай-ақ сократическую Любовь ("Сократиялық махаббат") және платоническую Любовь ("Платондық махаббат") ерлерге деген бір-бірінің тартымдылығын білдіреді. Неміс өнер тарихшысы Иоганн Винкельманның еңбектері 18 ғасырда классикалық идеалдардың қалыптасуына зор ықпал етті және неміс әдебиетіндегі гомосексуалдық тарихтың жиі басталу нүктесі болып табылады. Винкельман грек өнерінің ішкі хомоэротизмін байқады, бірақ оның пікірінше, осы түсініктің көп бөлігін жасырып қалған жөн: "Егер мен гректер үшін жазсам, одан да көп нәрсені айта алар едім, бірақ қазіргі тілде емес, ол маған белгілі бір шектеулерді таңды". Оның өзінің гомосексуализмі грек өнеріне деген жауабына әсер етті және көбінесе экстазға ұшырады: "Мен құрметтен ләззатқа көшіп, Аполлон Белведер туралы былай деп жазды: «Мен Делос пен Ликияның қасиетті тоғайларына көтерілдім – Аполлон өзінің қатысуымен құрметке бөленген жерлер, ал мүсін Пыгмалионның керемет туындысы сияқты тірідей көрінеді». Қазір «тарихи емес және утопиялық» деп есептелсе де, оның өнер тарихына деген тәсілі грек махаббатының «денесін» және «троптар жиынтығын» ұсынды, «грек махаббатын қоршаған семантика 18 ғасырғы достық және махаббат туралы әңгімелерге қосымша күш берді». Винкельман 18 ғасырдың соңында және 19 ғасыр бойы неміс ақындарына шабыт берді. Винкельман гомосексуализм үшін «грек махаббаты» эвфемизмін ойлап таппаса да, ол 18 ғасырғы гомосоциалдық «достық культін» қалыптастырған эстетикалық және философиялық идеал ретінде грек үлгісі үшін «ақыл-ой фельдшері» ретінде сипатталды. Классикалық зерттеулердегі «грек махаббаты» айналасындағы 18 ғасырғы неміс еңбектеріне Кристоф Майнерс пен Александр фон Гумбольдттың академиялық мақалалары, Кристоф Мартин Виландтың «Юнона мен Ганимед» пародилық поэмасы және Август, Саксония герцогы Гота-Альтенбургтың Грекиядағы еркектер арасындағы махаббат туралы «Аркадиядағы бір жыл: Килленцион» (1805) романы кіреді.

Ағылшын романтизмі

Грек махаббатының ұғымы ағылшын романтизмінің екі маңызды өкілі – Байрон мен Шелли үшін өте маңызды болды. Олар өмір сүрген Регенттік дәуірде гомосексуализмге қоғам наразылық білдіріп, көпшілік тарапынан айыптауға ұшырады. Бұл, Виктория дәуірінің құндылықтарының кеңінен тарауымен байланысты болды. Осы кезеңде "гомосексуал" және "гей" терминдері қолданылмады, бірақ Байронның замандастары арасында "грек махаббаты" гомосексуализмді табу емес, жоғары бағаланған классикалық дәуірдің үлгілерімен түсіндірудің бір жолы болды. Мысалы, философ Джереми Бентам классикалық антиканың әлеуметтік үлгілеріне, атап айтқанда, Тебалық жасақтың гомоэротикалық байланыстары мен педерастияға жүгінді, бұл қарым-қатынастардың гетеросексуалдық некелерді немесе отбасы құрылымын бұзбайтынын көрсету үшін. Платон Байронның заманында көп оқылмады, ал Виктория дәуірінде "Симпозион" мен "Федрдің" аудармалары жас студенттер үшін грек сексуалдығы туралы білудің ең оңай жолы болды, бұл идея сол кездегі зиялылар, суретшілер мен моралистердің ойына сіңді. Байрон сияқты классикалық әдебиетке бойымен кеткен адамдар үшін "грек махаббаты" деген тіркес Ганимед пен Гьяцинт сияқты педерастикалық мифтерді, сондай-ақ саяси шейіттер Хармодий мен Аристогейтонды, және Адрианның жақын досы Антиносты еске түсірді; Байрон өзінің шығармаларында осы оқиғалардың барлығына сілтеме жасайды. Ол латын әдебиетіндегі еркектер арасындағы махаббаттың классикалық дәстүрімен де жақсы таныс болды және Катулл, Гораций, Вергилий және Петронийден гомоэротикалық үзінділер келтірді немесе аударды.

Шелли гомосексуализм туралы қазіргі заманғы үнсіздіктің ежелгі грек өмірінің маңызды бөлігін түсінуден тілдерін білмейтін заманауи оқырмандарды алды қашуға мәжбүр ететініне шағымданды. Оның поэзиясына Винкельманның өнер тарихында бейнеленген "андрогин еркек сұлулығы" әсер етті. Шелли грек махаббатының грек үй шаруашылықтарының жағдайынан туындағанын айтты, онда әйелдер білімсіз және тең дәрежеде қарастырылмады, сондықтан идеалды махаббаттың лайықты нысаны бола алмады. Шелли ежелгі Грекиядағы ерлер арасындағы махаббат қатынастарының гомосексуалды табиғатын мойындады, бірақ гомосексуалды ғашықтар көбінесе сексуалды мінез-құлыққа бармайды және грек махаббаты интеллектуалды құрамға негізделгенін, онда адам толықтыратын жақынды іздейді деп мәлімдеді.

Виктория дәуірі

XIX ғасыр бойы бір жынысты бейімділікпен немесе симпатияларымен айналысатын жоғары санаттағы ерлер «грек махаббатын», көбінесе ер адам мен жас жігіттің арасындағы ежелгі педерастикалық қарым-қатынастың эвфемизмі ретінде қолданылған, «заңдылық идеал» ретінде қарастырды: «Грекияның білімді орта таптағы викториялықтардың арасында беделі соншалықты зор болды, сондықтан эллинизмді шақыру тіпті бұрын-соңды айтылмаған жамандық немесе қылмыс үстінде де құрметке ие болуды қамтамасыз ете алды». Гомосексуализм виктория дәуірінде классикалық зерттеулер мен «еркектік» ұлтшылдыққа қатысты ой категориясы ретінде пайда болды; осы уақыт аралығында «грек махаббаты» туралы сөз әдетте әйелдердің жыныстық қатынасын алып тастады. Виктория дәуірінің соңғы кезеңіндегі Уолтер Патер, Оскар Уайльд және Джон Аддингтон Саймондс сияқты жазушылар «грек махаббатында» өздерінің өркениеттері ішінде жекелік пен әртүрлілікті енгізудің жолын көрді. Грек махаббаты тақырыбына хаттар, очерктер мен поэзияда сөз қозғаған тағы басқалар арасында Артур Генри Халлам бар. Грек үлгісі негізінде гомосексуализмнің әртүрлі түрлерін және көзқарастарын заңды түрде тануға бағытталған эстетиктер мен зиялылардың күш-жігері қарсылықсыз болған жоқ. 1877 жылы Ричард Сент Джон Тирвитттің «Заманауи әдебиеттегі грек рухы» атты очеркінде осы күн тәртібінің өнегесіздігі туралы ескертілді. Грек тілінің зерттеуін жан-жақты қолдаған Тирвитт өз заманындағы эллинизмді «адамның кез келген моральдық импульсін мүлдем жоққа шығару» деп сипаттады және жас жігіттердің білім алуына грек ықпалының орынды әсерін көрсетті. Тирвитт және басқа сыншылар Платонды ертедегі гей-құқықтарының күн тәртібін қолдауға тырысқан және кейіннен «грек махаббатымен» байланыста болғандықтан мансабы зақымдалған бірнеше ғалымдар мен жазушыларға атаумен шабуыл жасады. «Грек махаббатының ең толық мақтау өлеңі» деп аталатын бұл шығарма он жыл бойы басылмай қалды, содан кейін жеке таратуға арналған шектеулі нұсқада басылды. Саймондстың эсседегі көзқарасы басым бөлігінде негізінен филологиялық. Ол «грек махаббатын» грек «эстетикалық моральінің» басты бөлігі ретінде қарастырады, бірақ эсседе «грек махаббатын» «адам мен жастардың арасындағы қоғам таныған және пікірдің қорғауында болған, сезімталдықтан арылмаса да, жай ғана азғындыққа айналмаған құмарлықпен және құлшыныспен байланысты» деп түсіндірді. Саймондс Оксфордтың Балиол колледжінде Бенджамин Джоуеттпен классикалық пәндерді оқыды, кейін Джоуеттпен Платонның «Симпозиум» атты еңбегінің ағылшынша аудармасында жұмыс істеді. Саймондс «Платондық махаббаттың» жыныстық қатынастан арылуына қарсы күресті және гомосексуализммен әйелдік байланысын жоюға тырысып, еркек махаббатының әскери және саяси байланыстарға ықпал ететін спартандық рухтандырылған көзқарасын жақтады. Саймондс Карл Отфрид Мюллердің дориандар туралы еңбегіне әсер етті, онда спартандық педагогикадағы, әскери өмірдегі және қоғамдағы педерастияның орны «күңкіремей» тексерілді. Ол грек махаббатын христиандық және ерлік құндылықтармен үйлестіруге тырысты.

Оскар Уайльдтың соты

Лорд Альфред "Бози" Дугласпен қарым-қатынасы барысында Уайльд грек махаббаты мен еркектік үлгілерінің тарихи мысалына жиі сілтеме жасады, 1893 жылдың шілдесінде оған жазған хатында Дугласты "Аполлон қатты сүйген Гиацинт" деп атады. Оскар Уайльдтың ісі "грек махаббатын" қолдаушылардың гомосексуализмді классикалық үлгіге сүйене отырып заңды деп мойындатуға үміттенген кезеңінің аяқталуын білдірді. Дегенмен, сексологияның дамуымен мұндай қорғаныс күшін жойды.