Балаларды қорғау және қауіпсіздік қамтамасыз ету

Кіріспе

Балаларды зияннан және қанаушылықтан қорғау

Балаларды қорғау (кейде балалардың әл-ауқаты деп те аталады) – балаларды зорлық-зомбылықтан, пайдаланудан, зәбірлеуден және қараусыздықтан сақтау. Бұл қауіптің белгілерін анықтауды қамтиды. Сонымен қатар, зәбірлеу туралы айыптауларға немесе күдіктерге ден қою, балаларды қорғау үшін қолдау мен қызмет көрсету және оларға зиян келтіргендерді жауапқа тарту да балаларды қорғауға жатады. Балаларды қорғаудың басты мақсаты – барлық баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және оларды зиян мен қауіптен сақтау. Балаларды қорғау болашақтағы зиянды жағдайлардың алдын алу үшін де жұмыс істейді, осы мақсатта қауіп-қатерлерді олар зиянға әкелмес бұрын анықтап, тиісті саясат пен жүйелерді құру қажет. Осы мақсаттарға жету үшін зерттеулер балаларды қорғау қызметтерін кешенді түрде ұсыну керектігін көрсетеді. Яғни, жеке балалар мен олардың отбасыларына зиян тию қаупін арттыратын әлеуметтік, экономикалық, мәдени, психологиялық және қоршаған орта факторларын ескеру қажет. Балаларға қолдау көрсету және олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін салалар мен пәндер арасындағы ынтымақтастық қажет. Балаларды зияннан қорғау және олардың құқықтарын сақтау – жеке адамдардың, ұйымдардың және үкіметтердің міндеті. Бұл балалардың өсуі мен дамуы үшін қауіпсіз ортаны қамтамасыз етуді, оларды физикалық, эмоционалдық және сексуалдық зәбірлеуден қорғауды, сондай-ақ білім алуға, денсаулық сақтауға және негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік беруді қамтиды. Балаларды қорғау жүйесі – әдетте мемлекеттік басқарудағы қызметтер жиынтығы, ол кәмелетке толмаған балалар мен жастарды қорғау және отбасылық тұрақтылықты нығайту үшін құрылған. ЮНИСЕФ «балаларды қорғау жүйесін» былай анықтайды: text="Барлық әлеуметтік салаларда, әсіресе әлеуметтік қамқорлық, білім беру, денсаулық сақтау, қауіпсіздік және сот саласында балалардың қауіпсіздігіне қатысты тәуекелдерді алдын алу және оларға жауап беру үшін қажетті заңдар, саясат, ережелер мен қызметтер жиынтығы. Бұл жүйелер әлеуметтік қорғаудың бір бөлігі болып табылады және одан да асып түседі. Алдын алу деңгейінде олардың мақсаты – әлеуметтік оқшаулануды азайту және бөліну, зорлық-зомбылық және пайдалану тәуекелін төмендету үшін отбасыларды қолдау және нығайту болып табылады. Жауапкершілік көбінесе мемлекеттік органдарда бөлінеді, қызметтерді жергілікті билік органдары, мемлекеттік емес ұйымдар және қоғамдық топтар ұсынады, бұл секторлар мен деңгейлер арасындағы үйлестіруді, соның ішінде жүйелі жолдама жүйелерін және т.б. тиімді балаларды қорғау жүйесінің қажетті компоненті етеді."|авторы=Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және Әлеуметтік Кеңесі (2008)|дерегі=ЮНИСЕФ Балаларды қорғау стратегиясы, E/ICEF/2008/5/Rev.1, 12–13-параграфтар. БҰҰ Бала құқықтары туралы конвенциясының 19-бабына сәйкес, «балаларды қорғау жүйесі» балаларды үйде де, үйден тыс жерлерде де қорғауды қамтамасыз етеді. Мұны жүзеге асырудың бір жолы – сапалы білім беруді қамтамасыз ету, БҰҰ-ның тұрақты даму мақсаттарының төртіншісі, сондай-ақ басқа балаларды қорғау жүйелерімен бірге. Кейбір зерттеулерде балаларды қорғау түсінік кезінде басталады деп айтылады; тіпті түсінік қалай болғаны баланың дамуына әсер етуі мүмкін.

Child protection (also called child welfare) is the safeguarding of children from violence, exploitation, abuse, and neglect. It involves identifying signs of potential harm. This includes responding to allegations or suspicions of abuse, providing support and services to protect children, and holding those who have harmed them accountable. The primary goal of child protection is to ensure that all children are safe and free from harm or danger. Child protection also works to prevent future harm by creating policies and systems that identify and respond to risks before they lead to harm. In order to achieve these goals, research suggests that child protection services should be provided in a holistic way. This means taking into account the social, economic, cultural, psychological, and environmental factors that can contribute to the risk of harm for individual children and their families. Collaboration across sectors and disciplines to create a comprehensive system of support and safety for children is required. It is the responsibility of individuals, organizations, and governments to ensure that children are protected from harm and their rights are respected. This includes providing a safe environment for children to grow and develop, protecting them from physical, emotional and sexual abuse, and ensuring they have access to education, healthcare, and resources to fulfill their basic needs. Child protection systems are a set of services, usually government run, designed to protect children and young people who are underage and to encourage family stability. UNICEF defines a 'child protection system' as: text="The set of laws, policies, regulations and services needed across all social sectors – especially social welfare, education, health, security and justice – to support prevention and response to protection related risks. These systems are part of social protection, and extend beyond it. At the level of prevention, their aim includes supporting and strengthening families to reduce social exclusion, and to lower the risk of separation, violence and exploitation. Responsibilities are often spread across government agencies, with services delivered by local authorities, non State providers, and community groups, making coordination between sectors and levels, including routine referral systems etc , a necessary component of effective child protection systems. "|author=United Nations Economic and Social Council (2008)|source=UNICEF Child Protection Strategy, E/ICEF/2008/5/Rev.1, par. 12–13. Under Article 19 of the UN Convention on the Rights of the Child , a 'child protection system' provides for the protection of children in and out of the home. One of the ways this can be enabled is through the provision of quality education, the fourth of the United Nations Sustainable Development Goals, in addition to other child protection systems. Some literature argues that child protection begins at conception; even how the conception took place can affect the child's development.

Бала еңбегі

Бала еңбегі – балаларды толық немесе жартылай уақыт бойынша экономикалық қызметке тарту. Бұл олардың дене және психикалық дамуына зиян келтіреді. Бала еңбегі – қанаудың бір түрі және көптеген елдерде заңсыз саналады. Әсіресе кедей елдерде экономикалық жағдайларға байланысты балалар күнкөріс үшін жұмыс істеуге мәжбүр болады. Бала еңбегі көбінесе қауіпті және болашақ азаматтардың білімін кедері келтіретін, оларды ересектердің әсеріне осал ететін қиын жағдайларда жүзеге асырылады. Бала еңбегіне қатысқан балалардың нақты жасын және санын анықтау қиын. 2016 жылы бес жасқа дейінгі кем дегенде 152 миллион бала жұмыс істеген, бірақ бұл көрсеткіш нақтырақ емес, себебі үй шаруашылығындағы еңбек ескерілмейді. Бала еңбегінің көптеген жағдайлары көзден жасырылып қалатындықтан, нақты статистиканы анықтау мүмкін емес.

Қауіпке ұшырау

Балаға қауіп төндіру – баланың денсаулығына немесе өміріне зиян келтіретін жағдайға салу. Балаға қауіп төндіру көптеген жағымсыз физикалық және психикалық салдарларға алып келуі мүмкін. Мұның себебі зорлық-зомбылыққа ұшырату, балаға немқұрайлы қарау және тағы да басқа себептер болуы мүмкін.

Бала өлтіру (бала өлтіру)

Инфантицид – нәрестелер мен кішкентай балаларды қасақана өлтіру. Бұл тәжірибе тарих бойында тіркелген және кейбір мәдениеттерде әлі күнге дейін, көбінесе кедейлік және/немесе басқа да әлеуметтік қысымдардың салдарынан кездеседі. Бала өлтіруді ата-аналар, туыстар немесе бейтаныс адамдар жасауы мүмкін, және ол көбінесе жынысқа негізделген зорлық-зомбылықтың бір түрі ретінде қарастырылады, себебі қыз балалар ұл балаларға қарағанда көбірек өлтіріледі. Кейбір жағдайларда, инцест немесе зорлау фактісін жасыру үшін де нәресте өлтіруге жүгінуі мүмкін. Бұл, әдетте, ұл балаларды артық көретін немесе ресурстар жетіспейтін мәдениеттерде таралған. Кейбір елдерде балалар жалпы қылмыстар үшін түрмеге қамалады. Иран мен Қытай сияқты елдерде қылмыскерлер бала кезінде жасаған қылмыстары үшін тіпті өлім жазасына да кесілуі мүмкін (АҚШ бұл тәжірибені 2005 жылы тоқтатты). Балаларды әскери мақсатта пайдаланған жағдайларда, олар соғыс тұтқынына айналу қаупіне де тап болады. Тағы басқа балалар проституцияға мәжбүрленеді, ересектер оларды бала сатудың заңсыз жолы үшін пайдаланады немесе кедейлік пен аштықтан қауіп көреді. Бүгінгі таңда, Қытай мен Үндістанның кейбір аймақтарындағы ең жоғары кедейлік пен халық тығыздығы бар жерлерде нәресте өлтіру көрсеткіші әлдеқайда жоғары. Қыз балалар, бұрын да, қазір де, ерекше осал, және бұл жынысқа қарай таңдамалы нәресте өлтірудің себебіне айналады.

Балаларды қорлау

Балалардың қорғау жүйесіне түскен көптеген балалар көбінесе балаларды зорлық-зомбылыққа салу деп аталатын жағдайларға байланысты осылай болады. Зорлық-зомбылық әдетте биліктің теріс пайдаланылуын немесе оны мақсаттан тыс қолдануды қамтиды. Бұл қасақана немқұрайлылықты, күшті оның арналған мақсатына сәйкес пайдаланбауды біліп-біліп жасауды да қамтиды. Сондықтан балаларды зорлық-зомбылыққа салу – оларға сенім артып, билік берген адамның осы билікті пайдалануы ретінде анықталады. Дене күші қолдану – балаға физикалық шабуыл жасау немесе дене жарақаттары келтіру. Шабуылдың салдары жәбірленушінің келісімінсіз туындаса (мысалы, операция мен пышақпен жарақаттанудың айырмашылығы), ал дене жарақаттарына жәбірленуші келіссе де, бұл келісім қандай да бір алаяқтыққа негізделген болуы мүмкін (мысалы, жалған сылтаппен қажетсіз операция жасау). Дене күші қолдану – бұл қорқыныш туғызуға бағытталған физикалық қатыгездік те болып табылады. Балаларға сексуалдық зорлық-зомбылық жасау – балаға сексуалдық шабуыл жасау немесе дене жарақаттары келтіру. Дене күшіне қарсы шабуылдардың көп бөлігі белгілі бір құрбанды қамтитын жағдайға реакция болып табылады. Сексуалдық шабуыл көбінесе қылмыскердің кез келген қолайлы нысанаға қанағаттануға бағытталған әрекеті болып табылады. Сексуалдық зорлық-зомбылық тікелей және жанама шабуылдардың (мысалы, бейнелер) және осы шабуылдарды жеңілдетуге бағытталған құралдарды, сондай-ақ іздеу және интернет қылмыстарын қамтиды. Балаларды қараусыз қалдыру – балаларды зияннан қорғау үшін тиісті шаралар қабылдамау және баланың негізгі қажеттіліктерін қамтамасыз етудегі өрескел немқұрайлылық ретінде анықталады. Қажеттіліктер – баланы қорғау және оның қажеттерін қамтамасыз ету үшін жасалатын іс-әрекеттер. Қорғау – балаға жауапкершілік берілген адамның баланы қорғау үшін қажетті шараларды қабылдау міндеті. Егер балаға физикалық немесе сексуалдық зорлық-зомбылық жасалса, онда шабуылға жауапты (зорлық-зомбылық жасаған) адам және шабуылдан қорғауға немқұрайлылық танытқан (қамқорлықты нашар атқарған) адам болады. Кейде бұл екі адамның бірі болуы мүмкін. Психологиялық зорлық-зомбылық – баланың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қажетті шараларды қабылдауда, сондай-ақ баланы қорғау үшін баланың тілектері мен сезімдерін ескеру қажет, бұл баланың қажеттіліктерін ең жақсы қамтамасыз ететін шешімді қабылдауға көмектеседі. Баланың мүддесі үшін баланың тілектері мен сезімдерін қасақана назарға алмау – эмоционалды зорлық-зомбылық (қасақана эмоционалды күйзеліс тудыру) немесе немқұрайлылықпен жасалған эмоционалды елеусіздік (эмоционалды күйзеліс тудыру) болып табылады.

Many children who come to the attention of the child welfare system do so because of situations which are often referred to as child abuse. Abuse typically involves abuse of power, or exercising power for an unintended purpose. This includes willful neglect, knowingly not exercising a power for the purpose for which it was intended. This is why child abuse is defined as taking advantage of a position of trust having been invested with powers. Physical abuse is physical assault or battery on the child. Whilst an assault has some adverse consequence that the victim did not agree to (the difference between surgery and stabbing) the victim agrees to the consequences of battery but the agreement is fraudulent in some way (e. g. unnecessary surgery under false pretenses). Physical abuse is also harassment, a physical presence intended to provoke fear. Child sexual abuse is sexual assault or battery on the child. The vast majority of physical assaults are a reaction to a situation involving a specific victim. Sexual assault is predominantly perpetrator gratification against any suitable target. Sexual abuse covers the range of direct and indirect assaults (e. g. imagery) and the means of facilitation such as stalking and internet offenses. Child neglect is defined as failure to take adequate measures to safeguard a child from harm, and gross negligence in providing for a child's basic needs. Needs are the actions to be taken to protect and provide for the child. Safeguarding is the duty of a person given the powers of responsibility for the child to take the necessary measures to protect the child. If a child is physically or sexually abused then there is an (abusive) person responsible for the assault and a (negligent) person responsible for failing to protect from the assault. In some cases they may be the same. Psychological abuse is when meeting the child's needs by taking the necessary steps to protect and provide for the child the child's wishes and feelings must be considered when deciding on delivery of the provision that best serves the child's needs. Willfully failing to provide in accordance with the child's wishes and feelings whilst it is in the child's best interests is emotional abuse (intentional infliction of emotional distress) or negligently is emotional neglect (negligent infliction of emotional distress).

Ата-ананың жауапкершілігі

Ата-ананың жауапкершілігі – баланың физикалық, эмоционалдық және қаржылық қажеттіліктерін заңды түрде қамтамасыз ету міндеті. Бұл балаға тамақ, баспана, киім, білім беру, медициналық көмек және эмоционалдық қолдау көрсетуді қамтиды. Сондай-ақ, баланы зияннан қорғау және оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету де осыған кіреді. 1984 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны қадағалайтын Еуропа Кеңесі ата-ананың жауапкершілігі туралы R(84) 4 ұсынысын қабылдады. Бұл құжатта ата-ананың жауапкершілігі – орындалуға тиіс міндеттер мен оларды орындау үшін қолданылатын құқықтар жиынтығы ретінде анықталды. Балаға қатысты зорлық-зомбылық пен немқұрайлылық – баланың мүддесі үшін пайдаланылуға тиіс ата-аналық немесе басқа да қорғау міндеті бар адамның өкілеттіктерін дұрыс пайдаланбауы. Әдеттегі шараларға қауіпті жағдайдағы отбасыларға қолдау көрсету, балалардың қауіпсіздігі мен әл-ауқатын сақтау мақсатында балаларға қатысты зорлық-зомбылық туралы хабарларды тергеу, сондай-ақ қажет болған жағдайда, асырап алу және ұлы балаларға қамқорлық жасау қызметтері арқылы ата-ананың жауапкершілігін қабылдау кіреді.

Балаларды қорлау

Балаға қатысты зорлық-зомбылық – бұл қорғансыз балаға зиян келтіретін кез келген түрдегі қатыгездік немесе зорлық-зомбылық. Балаға қатысты зорлық-зомбылықтың мысалдары: физикалық зорлық, сексуалдық зорлық, эмоционалдық зорлық, пайдалану, қанау, қараусыз қалдыру және мұқтаждықтардан айыру. Зорлық-зомбылықтан зардап шеккендерге қатысты ұзақ мерзімді әсерлер көбінесе дене жарақаттарын, психологиялық және мінез-құлықтық зияндарды қамтиды және олар ұрпақтан-ұрпаққа берілуі мүмкін. Балаларды күтушілердің жасаған зорлық-зомбылығы – бала асырау бағдарламаларында, әлеуметтік жағдайына қарамастан, кемсітушілік, ерте немесе қаламаған жүктілік жағдайларында болатын жаһандық проблема. Асырап алынған балалар биологиялық балаларға қарағанда зорлық-зомбылыққа көбірек ұшырауы мүмкін. Сонымен қатар, балалар әлеуметтік жағдайына байланысты зорлық-зомбылыққа ұшырауы мүмкін, ал тері түсіне негізделген кемсітушілік те балаға қатысты зорлық-зомбылықтың себебі ретінде құжатталған. Қаламаған жүктілік отбасыдағы шиеленісті күшейтіп, балаға зорлық-зомбылық жасауға әкелуі мүмкін. Балаға қатысты зорлық-зомбылықты жою немесе алдын алу үшін түрлі қызметтер бар; мұндай қызметтерді кәсіпорындар немесе мемлекеттік органдар ұсына алады. Егер осы қызметтер зорлық-зомбылық жағдайларын анықтаса, мемлекет зорлық-зомбылықтан зардап шеккен балаға қолдау көрсететін отбасылық орта құруға кіріседі. Бұл балалар мен отбасыларға күтім көрсететін мемлекеттік және жеке ұйымдарды реттеуді білдіреді. Балаға қатысты зорлық-зомбылық тіпті мемлекеттік органдар немесе басқа қамқоршылар баланың әл-ауқаты үшін жауапкершілікті қабылдаған жағдайларда да орын алуы мүмкін.

Халықаралық шарттар

Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) – 1919 жылы құрылған, еңбек мәселелерімен айналысатын Біріккен Ұлттар Ұйымының мекемесі. Ол балалар еңбегі мәселелерін де қарастырады, әсіресе 138 және 182-конвенциялар бойынша. 1959 жылдың 20 қарашасында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Балалар құқықтары туралы конвенцияда Балалар құқықтары туралы декларацияны қабылдады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қоры (ЮНИСЕФ) – Нью-Йорк қаласында орналасқан, дамып келе жатқан елдердегі балалар мен аналарға ұзақ мерзімді гуманитарлық және дамуға көмектесетін Біріккен Ұлттар Ұйымының бағдарламасы. 2000 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше елдер балаларды әскери мақсатта пайдалану туралы келісімге келді. Бұл бағдарламалардың тиімділігі даулы және олардың әсері шектеулі сияқты.