Кіріспе

Қытай стратегиясы

Бос бекініс стратегиясы жауды кері психология арқылы алдап, бір орынның бос екенін күдіктендіріп, оның тұзақтар мен шабуылдарға толы деген ойға келтіреді, соның салдарынан жаудың шегінуіне себеп болады. Бұл стратегия Отыз алты стратегияның 32-сі болып саналады. Мысалдар төмендегі бөлімдерде келтірілген.

Сао Сао

Сангуоцзидің мәліметінше, 195 жылы Цао Цао соғыс әміршісі Чэнши округінде (乘氏縣; қазіргі Шандоң провинциясының Цзюйе округінің оңтүстік-батысында) өзінің қарсыласы Лю Буға қарсы «Бос бекініс стратегиясын» қолданған. Сол жылдың жазында Лю Бу Дуньмин округіне (東緡縣; қазіргі Шиньсян округінің солтүстік-шығысы, Шандоң) барып, Цао Цаоға шабуыл жасау үшін шамамен 10 000 әскер жинады. Ол кезде Цао Цаоның өзімен бірге өте аз сарбазы болды, бірақ ол тұзақ құрып, Лю Буды жеңуге мүкіндік алды. Вэй Шу (魏書) осы тұзаққа қатысты толыққанды мәлімет берді. Цао Цао өз әскерінің көп бөлігін астық жинауға жібергендіктен, базасында 1000-нан аз сарбазы қалды, сондықтан оны осы аз сарбаздармен тиімді қорғау мүмкін болмады. Лю Бу келгенде, Цао Цао барлық қолдағы сарбаздарына базаны қорғауға бұйрық берді, тіпті әйелдерге қабырғаларда күзетке тұруды тапсырды. Цао Цаоның базасының батысында бөгет, ал оңтүстігінде терең орман болды. Лю Бу тұзаққа түсіп қалуы мүмкін деп күдіктенді, сондықтан ол әскерлеріне: «Цао Цао өте айлакер. Біз оның тұзағына түсіп қалмауымыз керек» деді. Содан кейін ол әскерін Цао Цаоның базасынан оңтүстікке қарай 10 ли (қытайлық миль) қашықтыққа алып келіп, лагерь құрды. Келесі күні Лю Бу Цао Цаоға шабуыл жасады, сол кезде Цао Цао астық жинаған әскерлерінің оралуын күтіп, бөгет маңында тұзақ орнатып қойған еді. Лю Будың әскері осы тұзаққа түсіп, жеңілді. Сангуоцзиде айтылған «тұзақ» – Вэй Шуда сипатталғандай, Лю Будың әскері екінші күні түскен тұзаққа қатысты. Бұл оқиға Сима Гуанның «Цзычжи Тунцзянь» еңбегінде де кездеседі. Дегенмен, Сангуоцзи мен Вэй Шу мәліметтерін біріктірген «Цзычжи Тунцзянь» алғашқы күнгі оқиғаларды – яғни Цао Цаоның барлық қолдағы сарбаздарын базаны қорғауға жіберуі және әйелдерге қабырғаларда күзетке тұруды бұйруы туралы мәліметтерді жазбаған.

Талқылау

Сямэнь университетінің тарих профессоры И Чжунтянь өзінің "Пин Сан Гуо" (品三国) атты кітабында Фудан университетінің тарихшысы Чжоу Чжэньхэ және "Хонгчаянвэйли" (红茶杨威利) деген онлайн-комментатордың сын-пікірлеріне жауап ретінде осы оқиғаға қатысты пікір білдірді. Алдында И телеарнадағы "Лекция залы" бағдарламасында сөйлеген сөзінде "Као Каоның Бос Бекініс Стратегиясын ойлап табу құқығынан айырылды" дегенді айтқан болатын. Чжоу Бос Бекініс Стратегиясы тарихта ешқашан қолданылмағандықтан, оның өнертабысына "құқық" жоқ екенін мәлімдеді; ал онлайн-комментатор бұл оқиғаны Бос Бекініс Стратегиясын қолдану деп санамайды. И өзінің пікірін қорғап, 195 жылғы оқиғаның жағдайларын түсіндірді, олар Жао Юн мен Вэн Пингке қатысты оқиғаларға өте ұқсас болды (төмендегі бөлімдерді қараңыз). Цао Цао географиялық ерекшеліктерді ("терең ормандарды") пайдаланып, Лю Буды шатастыруға тырысты, сондай-ақ әйелдерге қабырғаларда күзетке тұруды бұйырып, Лю Буды "терең орманда" тықсыруға күдіктендіріп, әйелдерді сарбаз ретінде орналастыру арқылы "әлсіз қорғалған" базасына шабуыл жасауға итермеледі, осылайша қорғанысқа қаншалықты "дауақтап" келгенін көрсетуге тырысты. Бұл амал сәтті болды, себебі Лю Бу шабуыл жасағысы келгенде ойлана қалды. Цао Цао жеткілікті уақыт алып, келесі күні қайтадан шабуыл жасағанда Лю Буды жеңді.

Жао Юн

Жао Юн Бичжуан (趙雲別傳; Жао Юнның ресми емес өмірбаяны) 219 жылы Хан өзеніндегі шайқаста, Лиу Бей мен оның қарсыласы Цао Цао арасындағы Ханчжун жорығының бір бөлігінде Жао Юнның «Бос бекініс» стратегиясын қолданған оқиғасын баяндайды. Бұл оқиға Цао Цаоның генералы Сяо Юаньдің бұрынғы Диньцзюнь тауы шайқасында жеңіліп, қаза тапқаннан кейін болды. Цао Цаоның әскерлері солтүстік төбеге азық-түлік тасымалдап жатқанда, Лиу Бейдің генералы Хуан Чжун бұл туралы естіп, Жао Юнның әскерлерінен де сарбаздарды алып, азық-түлікті басып алуға аттанды. Хуан Чжун көп уақыттан соң оралмағандықтан, Жао Юн ондаған атты әскерді Хуанды іздеуге жетектеді. Жао Юнның іздеу тобы Цао Цаоның әскерлерімен кездесіп, шайқасқа түсті, бірақ қарсылас көп болғандықтан, Цао Цаоның әскерлерінің қууымен лагерьге қайтуға мәжбүр болды. Жао Юнның қол астындағы Жан И жаудың кіруін болдырмау үшін лагерь қақпаларын жабуды ұсынды. Бірақ Жао Юн қақпаларды ашуға, барлық туларды және байрақтарды жасыруға, соғыс барабандарын үнсіздендіруге бұйрық берді. Цао Цаоның әскерлері Жао Юнның лагерінде қоршауға түсіпті деп ойлап, шегінді. Сәлден кейін Жао Юн қарсы шабуылға көшті, оның әскерлері соғыс барабандарын қатты соғып, жауға жебе атты. Цао Цаоның сарбаздары үлкен қорқынышқа ұшырап, дүрбелеңге түсті. Кейбіреулері қашқанда бір-бірін таптап, ал көбісі асығысқандықтан Хан өзеніне құлап, суға батып кетті. Кейін Лиу Бей лагерьге келіп, Жао Юнды мақтап, жеңіске арналған той берді.

Вэн Пинг

Вейлюеде Үш патшалық дәуірінде Цао Вэй мен Шығыс Ву мемлекеттерінің әскерлері арасындағы шайқаста генерал Вэнь Пиннің Бос Форт стратегиясын қолданғаны туралы оқиға келтірілген. Бұл шайқас қайсысы болғаны белгісіз, бірақ бұл 223 жылғы Цзянлинг шайқасы болуы мүмкін. У мемлекетінің басшысы Сунь Куан мыңдаған әскерді бастап, Вэй генералы Вэнь Пин қорғаған бекініске шабуыл жасады. Сол кезде ауа райы нашар болып, қатты жаңбыр жауып, көптеген бекіністер зақымданған еді. Бекініштегі азаматтар далаға қашып, бекіністерді жөндеуге көмектесе алмады, ал Сунь Куан әскерімен келген кезде жөндеу жұмыстары толық аяқталмаған болатын. Вэнь Пин Сунь Куанның келгенін естіген соң, не істеу керектігін білмей, оны алдау жоспарын ойластырды. Ол бекініштегі барлық адамдарға жасырынуға бұйрық берді, ал өзі бекініс қабырғаларының артында жасырынды, Бос Форттың сыртқы көрінісін жасады. Вэнь Пин күткендей, Сунь Куан күдікке бой алдырып, өзінің қолбасшыларына былай деді: "Солтүстік халқы осы кісіні (Вэнь Пин) адал қызметкер деп санайды, сондықтан оған осы округті қорғауды сеніп тапсырды. Мен жақындасам, ол ешқандай қимыл жасамайды. Демек, ол қандай да бір хитролық ойлап қойған болуы керек немесе оған күш қосымша келген болуы мүмкін". Содан кейін Сунь Куан әскерін кері шегіндірді. Тарихшы Пей Сонгцзи Вейлюедегі мәліметтердің Сангуоцзидегі түпнұсқа мәліметтермен сәйкес келмейтінін айтты. Сангуоцзиде былай делінген: "Сунь Куан 50 000 әскерді бастап, Шиян (石陽) қаласындағы Вэнь Пинды қоршауға алды. Жағдай өте қиын болғанмен, Вэнь Пин қатал қорғаныс жасады. Сунь Куан 20 күннен кейін әскерін кері тартты, ал Вэнь Пин өз әскерімен оларды қуып жеңіске жетті".

Чжук Лян

Бос бекініс стратегиясын қолданудың ең танымал мысалдарының бірі – Хан әулетінің соңғы кезеңіндегі және Үш патшалық кезеңіндегі тарихи оқиғаларды көркемдеп суреттеген «Үш патшалықтың романсы» романындағы ойдан шығарылған оқиға. Бұл оқиға Шу ханның канцлері Чжугэ Лянның Шудың қарсыласы Цао Вэйге шабуыл жасау мақсатымен жүргізген «Чжугэ Лянның Солтүстік жорықтары» деп аталатын жорықтар сериясының біріншісі кезінде болды. Бірінші Солтүстік жорығында Чжугэ Лянның Вэй қаласы Чанъаньды бағындыруға жасаған тырашасы Шудың Цзиэтин шайқасындағы жеңілісінен кейін күйреп қалды. Цзиэтин (қазіргі Циньань округі, Гансу) жоғалғаннан кейін, Чжугэ Лянның орналасқан жері, Сичэн (西城; қазіргі Тяньшуй, Гансудан оңтүстік-батысқа қарай 120 ли қашықтықта орналасқан деп есептеледі) Wei әскерінің шабуылына ұшырауы мүмкін болды. Жақын арадағы қауіптің алдында, Шу армиясының басты бөлігі басқа жерде орналасқандықтан және Сичэндe онымен бірге тек аздаған сарбаздар болғандықтан, Чжугэ Лян жауды тоқтату үшін хитролық ойлап тапты. Чжугэ Лян барлық қақпаларды ашуға бұйрық берді және қарапайым халыққа ұқсас киім киген сарбаздарға жолдарды тазалауды тапсырды, ал ол өзі қақпа үстіндегі бақылау платформасында екі жас қызметкерімен бірге отырып, гуциньде ойнады. Ол тыныш және сабырлы түр бейнеледі. Сима И бастаған Вэй әскері келгенде, Сима алдындағы көрініске таң қалды және қала ішінде тұзақ бар деген күдікке ілігіп, әскерін кері шегінуге бұйырды. Кейін Чжугэ Лян өзінің стратегиясының тәуекелді екенін түсіндірді. Бұл амалға қол жеткізілуіне себеп, Чжугэ Лянның сақтықпен әрекет ететін және қауіпке бармайтын әскери тактик ретіндегі беделі болды, сондықтан Сима И Чжугэнің тыныш күйін көргеннен кейін, әрине, тұзақ қойылғанына көз жеткізді.

Академиялық зерттеу тақырыбы ретінде

Квинс университетінің экономисі Кристофер Коттон және аспирант Чан Лю ойын теориясын Қытай әскери аңыздарындағы Ли Гуан мен оның 100 атты әскері (б.з.д. 144 ж.) және Чжуге Лян мен Бос қала (б.з. 228 ж.) оқиғаларында қолданылған блефтік стратегияларды модельдеу үшін пайдаланды. Зерттеушілер осы әскери аңыздар бойынша блефтің әр жағдайдағы ең тиімді стратегия ретінде өзінен пайда болғанын анықтады. Зерттеу нәтижелері 2011 жылы "Jurnal of Peace Research" журналында "100 атты және бос қала: Қытай әскери аңыздарындағы алдаудың ойын теориялық зерттеуі" деген тақырыппен жарияланды.

Ли Юань

Таңның ескі кітабы, Жаңа кітабы және Цзи Тонгцзянь сияқты тарихи деректерге сәйкес, Тан әулетінің негізін қалаушы императоры Ли Юань 618 жылы Суй әулетіне қарсы көтерілісін бастамас бұрын түріктерге қарсы шайқаста ұқсас стратегия қолданған. 618 жылдың басында Ли Юань әлі де Суй генералы болды және оның базасы Цзиньян (晉陽; қазіргі Тайюань, Шанси) қаласы еді. Ол император Янның өзін өлтіруді ниеттенгені туралы естігенде, өзін қорғау үшін Суй әулетіне қарсы көтеріліске дайындық жұмыстарын бастады. 618 жылдың мамыр айында түріктер Лю Вуджуомен одақтасып, Суй әулетіне шабуыл жасап, жерлерді басып алуға тырысты. Цзиньян олардың мақсаттарының бірі болды. Осы кезде Ли Юань император Янның оны тыңдау үшін жіберген екі шенеунігі – Ван Вэй мен Гао Цзюньяны тұтқындады. Ол сол кезде көтеріліс жоспарлаумен айналысып жатты. Сонымен қатар, ол екі себептің арқасында түріктермен шайқасуға дайын болмады. Біріншіден, түрік атты әскерінің күші зор болғандықтан, Ли Юань өз әскерінің жауды жеңе алатынына сенімді емес еді. Екіншіден, тіпті Ли Юань шайқаста жеңіске жетсе де, Суй әулетіне қарсы көтерілісін әлсірететін айтарлықтай шығынға ұшырар еді. Сондықтан Ли Юань әскерлеріне Цзиньян қаласына жасырынып, қала қақпаларын ашық қалдыруды бұйырды. Түрік атты әскерін басқарған Шиби хан қаланың құмдай бос екенін көріп, шабуылға ұшырауы мүмкін деп қорқып, қалаға кірмеді. Ли Юань ұлы Ли Шимин мен бағынышты Пей Цзиге бұрын құрған бос лагерьлерде соғыс барабандарын қатты соғуға бұйырды, осылайша Цзиньянға күш қосымша келгендей сезім туғызды. Шиби хан қорқып, екі күннен кейін шегінді.

Микатагахара шайқасы

Көптеген дәстүрлерде айтылғандай, 1572 жылы Жапониядағы Сенгоку кезеңінде Токугава Иэясу Микатагахара шайқасында шегінетін кезінде осы тактиканы қолданды. Ол қамал қақпаларын ашық қалдырып, әскерін қауіпсіз жерге қайтару үшін маштарды жағуға бұйрық берді. Бір офицер үлкен соғыс барабанын қағып, қайтып келе жатқан ерлерге рух берді, олардың батылдығын арттыруға тырысты. Баба Нобухару мен Ямагата Масакаге бастаған жау әскерлері барабанның үнін естіп, маштарды және ашық қақпаларды көрген соң, Токугаваның тұзақ құрып отыр деп ойлады, сондықтан олар тоқтап, түнеуге лагерь құрды. Алайда, бұл оқиғаның растығы күмәнді, себебі ол, мүмкін, Токугаваның өмірін көркейту үшін Чжуге Лянның оқиғасынан тікелей алынған болуы мүмкін.