Кіріспе

Француз жазушысы Шарль Перроның ертегісі (1628–1703). «Бас бармағымда секіріп ойнайтын» (Hop o' My Thumb), немесе «Бас бармағымдағы кішкентай», сондай-ақ «Кішкентай Томбыл», «Кішкентай Басбармақ» немесе «Little Poucet» деп те аталады. Бұл Шарль Перроның 1697 жылы жарық көрген «Histoires ou Contes du temps passé» атты сегіз ертегісінің бірі, қазір әлемге әйгілі. Бұл – Арн-Томпсонның 327B түрі. Кішкентай бала алыпқа қарсы жеңіске жетеді. Француз ауызша дәстүріндегі осы әңгімелер жиі Гензель мен Гретельге ұқсас 327A түріндегі мотивтермен біріктіріледі. Мұндай әңгімелердің бірі – «Жоғалған балалар». Алғаш рет бұл әңгіме 1729 жылы Роберт Самбердің Перроның «Тарихтар немесе өткен заманның әңгімелері» кітабының аудармасында ағылшын тілінде «Кішкентай Пусе» деген атпен жарияланды. 1764 жылы батырдың аты «Кішкентай Басбармақ» болып өзгертілді. 1804 жылы Уильям Годвин «Табарттың балаларға арналған танымал әңгімелер жинағында» оны «Hop o' my Thumb» деп атады, бұл термин 16 ғасырда кең таралған және кішкентай адамды білдірген.

Қорытынды

Hop o' My Thumb (le petit Poucet) – кедей ағаш кесуші отбасындағы жеті баланың ең кішісі. Оның зор ақылы кішкентай бойын толықтырады. Ата-анасы балаларын тастап кеткен соң, ол өзінің және бауырларының өмірін сақтау үшін түрлі жолдар табады. Огрдың қаупі мен қуғынынан кейін, Пусет осы алып ұйықтағанда оның сиқырлы жеті лигалық буттарын ұрлайды.

Сюжет

Кедей ағаш кесуші мен оның әйелі енді балаларын асырауға шамалары жетпейді және оларды орманда тастауға ниетті. Ата-анасының сөзін естіген Шағын бармақ өз алдынан жоспар құрып, өзеннен кішкентай ақ тастарды жинайды. Ол тастарды жол көрсету үшін пайдаланып, бауырларын сәтті үйге қайта жетелеуге мүкіндік береді. Бірақ екінші рет ол нан кесекшелерін пайдаланады, бірақ оларды құстар жеп қояды. Бауырлары орманда адасып қалады. Шағын бармақ ағашқа шығып, алыстағы жарықты көреді. Балалар оған қарай жүреді. Соңында олар бір үйге жетеді және ол үй жыртқышқа тиесілі екенін біледі. Қасқырлардан қорқып, Шағын бармақ жыртқыштың үйінде қалу тәуекеліне барады. Жыртқыш балаларға түндеміздік етеді және оларға қыздарының бөлмесінде төсек жасайды. Бірақ жыртқыш көп ұзамай оянады және оларды ұйықтағанда өлтіруге дайындалады. Шағын бармақ мұндай жағдайды күтіп, қыздарының алтын тәждерін өзі мен бауырларының бас киімдерімен ауыстырып алған еді. Нәтижесінде, жыртқыш оның орнына қыздарын өлтіріп, қайтадан төсекке жатады. Ол ұйықтап жатқанда, Шағын бармақ бауырларын үйден шығарып жібереді. Ертеңіне оянған жыртқыш өзінің қателігін байқап, жеті қадамдық етік киіп, балалардың артынан қуа жөнеледі. Олар жол жүріп бара жатқанда жыртқышты көреді. Шағын бармақ тағы да жылдам ойланып, жақын жердегі кішкентай үңгірге тығылады. Шаршаған жыртқыш олардың жасырынған жеріне жақын жерде демалады. Шағын бармақ бауырларына үйге қайтуды бұйырады, ал ол өзі ұйықтап жатқан жыртқыштан етігін шешіп алады. Ол оларды киіп, етіктер сиқырлы болғандықтан оның аяғына сай келеді. Шағын бармақ етіктерді пайдаланып байлық жинайды және отбасының үйіне қайта оралады, онда олар бақытты өмір сүреді.

Тарих және талдау

Француз халық ертегісі алғаш рет 1697 жылы Шарль Перро "Le petit Poucet in Histoires ou contes du temps passé" деген атпен жарияланды. Батырдың французша аты "Poucet" /pusɛ/ француз сөзі "pouce" /pus/ – "бас бармақ", "үлкен саусақ" немесе "дюйм" сөзінен шыққан. Тілдің морфемаларын ескере отырып, "t" қосымшасы оған мейірімділік сыйлайды. Бастапқыда "кішкентай Пусет" туғанда адамның бас бармағындай ғана болғаны айтылады. Дегенмен, оқиғаның қалған бөлігінде басты кейіпкер – кішкентай бала ғана, ал ертегі Том Тэмбке ешқандай ұқсамайды. Ауызша беріліп келген дәстүрлі әңгімелерге тәндей, оқиғаның басы Hop o' My Thumb және Том Тэмбке ортақ ата-бабалық ертегіден қалған бөлік болуы мүмкін. "Менің саусағымдағы" ертегісінің бірінші жартысы "Хензел мен Гретель" ертегісіне өте ұқсас. Ағаш кесуші ата-аналары балаларын асырауға шамасы келмейді және оларды тастап кетеді. Батыр жолға нан кесектерін сеуіп қояды, бірақ құстардың арқасында ол үйге қайта алмайды. Мұндай жол салу көптеген әңгімелерде кездеседі, ең ежелгілерінің бірі – Тесей мен Минотавр туралы әңгіме. Әңгіменің екінші жартысында батырдың ақыл-ойымен жеңілген әзәзіл бар. Ол "Сүйкімді Роланд пен Темисто" ертегісімен ұқсас.

Бейімделулер

Hop o' My Thumb, оның бауырлары және зұлымдар Чайковскийдің "Ұйқыдағы сұлу" балетінің соңғы бөлімінде пайда болады. Ол сондай-ақ Равельдің "Мать-ло-ой" шығармасында да бейнеленген. Жан Клод Мурлева Hop o' My Thumb кейіпкерін жүлделі балалар романы "The Pull of the Ocean" (Францияда бастапқыда "L'enfant Ocean" деген атпен жарық көрген) арқылы бейімдеді. "Бас бармағымнан секіріп, қайтадан әңгімелейін". Лора Э. Ричардс. Лондон: Blickie & Son, 1886 жыл. Сондай-ақ, Бостон: Roberts Brothers, 1886 жыл. Стив Расник Темнің "Кішкентай Пусет" атты әңгімесі ересектерге арналған "Қар ақ, қан қызыл" ертегілер жинағында 2000 жылы жарық көрді. 1938 жылы КСРО-да "Hop o' My Thumb" (Мальчик с пальчик) анимациялық фильмі түсірілді. "Hop o' My Thumb", 1913–1914 жылдардағы Бродвей мюзиклі.

Гюстав Доре суреттері

Густав Доре Перроның "Перроның әңгімелері" кітабының 1862 жылғы басылымына 11 сурет салған.

Басқа суретшілер

Генрих Лейтеманн мен Карл Оффтердингер 19 ғасырдың соңында жарық көрген неміс ертегілер жинағы "Менің алғашқы ертегі кітабым" ("Mein erstes Märchenbuch") суреттерімен безендірді. Тағы бір неміс суретшісі – Александр Зик.