Кіріспе

Алтын жатыр немесе жұмыртқа индуистік космогонияда – ритуал.

Хираньягарбха (санскрит: हिरण्यगर्भ, поэтикалық түрде ‘жалпы құрсақ’ деп аударылады) – ведалық философияда ғаламның немесе көрініс тапқан космостың жаратылу көзі. Ол Ригведаның бір гимнінде (RV 10.121), Хираньягарбха Сукта деп аталатын жерде кездеседі, бұл бір ғана жаратушы құдайды білдіреді (8-аят: yo deveṣv ādhi devā eka āsīt, Гриффит: “Ол құдайлардың Құдайы, және одан басқа ешкім жоқ.”), гимнде Пражапати деп танылған. “Алтын жатыр” ұғымы алғаш рет Вишвакарма Суктада (RV 10.82.5,6) айтылады, онда “алғашқы жатыр” Вишвакарманның кіндігіне орнатылған деп суреттеледі. Бұл бейне кейін Вишну мен Сурьяға ауыстырылды. Упанишадтар оны Ғаламның жаны немесе Брахман деп атайды және Хираньягарбханың шамамен бір жыл бойы бос кеңістікте және болмыстың қараңғылығында жүзіп, содан кейін екіге бөлініп, Сварга мен Пртхвиді құрғандығын түсіндіреді. Классикалық Пураникалық индуизмде Хираньягарбха – Ведантада “жаратқыш” термині ретінде қолданылады. Хираньягарбха – Брахма, себебі ол алтын жұмыртқада туған дегенді айтады (Ману Смрити 1.9), ал Махабхарата оны Көрініс деп атайды. Кейбір классикалық йога дәстүрлері Хираньягарбха есімді адамды йоганың бастаушысы деп санайды, бірақ бұл дана Капиланың да аты болуы мүмкін.

Жасау

Мация Пурана (2.25–30) бастапқы жаратылыс туралы баяндайды. Махапралайядан кейін, Ғайынаттың ұлы тарауынан соң, әр жерде қараңғылық болды. Барлық нәрсе ұйқыда болды. Қозғалатын немесе тоқтаған ештеңе болған жоқ. Содан кейін, сезімдерден тыс форманы білдіретін, өзінен туған Сваямбху пайда болды. Ол алғашқы суды жаратып, оған жаратылыстың тұқымын орналастырды. Тұқым алтыннан жасалған жатырға, Хираньягарбхаға айналды. Сосын Сваямбху сол жұмыртқаға кірді. Нараяна Суктасы барлық нәрсенің, көрінетін немесе көрінбейтін, Нараянаның ішінде де, сыртында да бар екенін жариялайды. Ишвара Упанишад Ғайынатты Ишвара (Құдай) жайнайды дейді, Ол оның ішінде де, сыртында да бар. Ол – қозғалатын да, қозғалмайтын да, алыс та, жақын да, осының ішінде де, сыртында да бар. Веданта Сутра Брахманның осы Ғайынаттың бастауы, оның тіршілігі және соңында оған қайтуы туралы айтады. Самкхья мектебі тек екі бастапқы принцип бар дейді: Пуруша және Пракрити, ал жаратылыс – Пурушаның санасының әрекетінен Пракрити құраушыларының көрінісі немесе эволюциясы ғана. Бхагавата Нараянаның бастапқыда жалғыз болғанын айтады, Ол жарату, сақтау және жою принциптерінің ізгісі (Брахма, Вишну және Шива индуистік Үштік деп те аталады) – көп басты, көп көзді, көп аяқты, көп қолды, көп мүшелі Жоғарғы Хари. Бұл – барлық жаратылыстың ең кішкентай тұқымы, ең ұлысынан да ұлы, ең үлкенінен де үлкен, тіпті ең жақсы нәрселерден де керемет, тіпті жел мен барлық құдайлардан да күшті, Күн мен Айдан да жарқыраған, тіпті сана мен интеллекттен де ішкі. Ол – Жаратушы, Ұлы. Бұл термин Ол, бірінші Жаратушы болғаннан кейін, барлық заттардың жатыры болып саналғанын да білдіреді. Ригведаның Хираньягарбха Суктасы Құдайдың бастапқыда Ғайынатты жаратқанын, барлық нәрсені қамтығанын, бүкіл жаратылыстың жиынтығын құрағанын, оны Жоғарғы Ақыл-ой ретінде жандандырғанын мәлімдейді. Ригведада (РВ 10.121) әлем жаратылған кезде ғарыштық жұмыртқа екіге бөлініп, бір бөлігі аспан, екіншісі күнге айналғандығы айтылады.