Кіріспе

Балучистанның терең теңіз порты Гвадар порты () – Араб теңізінде, Пәкістанның Балучистан провинциясының Гвадар қаласында орналасқан. Порт Пәкістанның Теңіз хатшылығының әкімшілік бақылауында және Қытайдың Overseas Port Holding Company компаниясының операциялық бақылауында болады. Бұл порт Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізінде (CPEC) маңызды орын алады және «Жол белдеуі» бастамасы мен Теңіз Жібек жолы жобалары арасындағы байланыс ретінде қарастырылады. Гвадар қаласы Турбаттан оңтүстік-батысқа қарай шамамен қашықтықта, ал Чабахар портынан (Иранның Систан және Белуджистан провинциясы) шығысқа қарай қашықтықта орналасқан. Гвадардың терең су теңіз порты болу әлеуеті алғаш рет 1954 жылы, қала әлі де Оманның билігінде болған кезде анықталды. Портты салу жоспарлары 2007 жылға дейін іске аспады, сол кезде Первез Мүшәрраф төрт жылдық құрылыстан кейін 248 миллион долларға салынған портты салтанатты түрде ашты. 2015 жылы қала мен порт CPEC аясында 1,62 миллиард долларға одан әрі дамытылатыны жарияланды, мақсаты – Солтүстік Пәкістан мен Батыс Қытайды терең су теңіз портына қосу. Порт Иран-Пәкістан газ құбыры жобасының 2,5 миллиард долларлық Гвадар-Навабшах сегментінің аясында салынатын сұйытылған табиғи газды жүзбелі кәсіпорнының орны болады. Гвадар арнайы экономикалық аймағының құрылысы 2016 жылдың маусым айында басталды, ол Гвадар портына жақын 2292 акр жерде салынуда. 2015 жылдың соңында Гвадар арнайы экономикалық аймағын дамыту үшін 2000 акрға жуық жер 43 жылға қытай компаниясына жалға берілді. Гвадар порты 2016 жылдың 14 қарашасында Пәкістанның премьер-министрі Мұхаммед Наваз Шариф салтанатты түрде ашқан кезде ресми түрде жұмыс істей бастады; алғашқы конвойды сол кездегі Пәкістан армиясының бас штабы генерал Рахил Шариф шығарып салды. 2020 жылдың 14 қаңтарында Пәкістан Гвадар портын Ауғанстан транзит саудасы үшін пайдалануға берді. 2021 жылдың 31 мамырында Гвадар порты толыққанды жұмыс істей бастады, сонымен қатар тауарларды жеткізуге онлайн брондау мүмкіндігі пайда болды.

Орналасқан жері

Гвадар порты Араб теңізінің жағасында, Пәкістанның Белуджистан провинциясындағы Гвадар қаласында орналасқан. Порт Пәкістанның ең ірі қаласы Карачиден 533 км қашықтықта және Иран шекарасынан шамамен 120 км қашықтықта жатыр. Ол Оманнан алыс орналасқан және Парсы шығанағындағы мұнай тасымалдаудың маңызды бағыттарына жақын. Айналасындағы кең аймақта әлемдегі дәлелденген мұнай қорының үштен екі бөлігі шоғырланған. Бұл сонымен қатар, теңізге шығу мүмкіндігі жоқ, бірақ көмірсутек ресурстарына бай Орталық Азия республикалары мен Ауғанстанға ең жақын жылы су порты болып табылады. Порт Араб теңізіндегі тасты тік жарға орналасқан, ол Пакистан жағалауынан сүйірленген, балға тәрізді жартыаралдың бөлігін құрайды. Гвадар мүйісі деп аталатын жартыарал, 12 шақырымдық құмды тас жол арқылы Пакистан жағалауымен байланысқан, ені 2,5 мильге жететін және биіктігі 560 футқа дейін жететін тасты тік жарлардан тұрады. Тас жол батыста Пади-Зирр шығанағын, ал шығыста Деми-Зирр портын бөліп тұрады. Гвадар порты тереңдігі, табиғи жартастық және аз маусымдық өзгерістері бар шөлдік климатының арқасында аймақтағы басқа порттардан айтарлықтай артықшылықтарға ие. 1797 жылы Саид Сұлтан Маскаттың басшылығын қабылдады, бірақ Гвадар анклавын Калатқа қайтармады. Бұл Сұлтанның ұрпақтары мен Калат ханы арасында Гвадарды басқару мәселесінде дау тудырды, нәтижесінде британдықтар дауға араласты. Соңында, британдықтар қалаға телеграф желілерін тартысты. Аймақты пайдалануға сұлтаннан рұқсат алған британдықтар Гвадардағы бақылауды сақтауға көмектесті. 1947 жылы Пәкістан тәуелсіздік алған кезде Гвадар Оман билігінде қалды. Дегенмен, Пәкістан Гвадарға қызығушылық таныта бастады, өйткені ол Британдық Балучистанның Бас комиссары провинциясы, сондай-ақ Харан, Макран, Ласбела және Калат штаттарын қоса алғанда, әртүрлі Балучи аумақтарын бақылауға алды. Тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше ай ішінде Пәкістан бұл аймақтарды өзінің құрамына қосты. 1954 жылы Пәкістан өз жағалауын зерттеу үшін АҚШ Геологиялық қызметін (USGS) шақырды. USGS зерттеуге Ворт Кондрик атты геодезисті жіберді, ол Гвадарды теңіз порты үшін қолайлы орын деп анықтады. 1995 жылдың желтоқсан айында федералды үкімет порт құрылысына келісім берді, бірақ қаржы жетіспеуіне байланысты жоба бастала алмады. 1997 жылы үкімет тағайындаған жұмыс тобы Гвадарды дамытудың басты бағыттарының бірі деп атады, бірақ 1998 жылдың мамырындағы ядролық сынақтардан кейін Пәкістанға қатысты экономикалық санкцияларға байланысты жоба іске аспады. 2007 жылы 1-кезеңі аяқталғаннан кейін, 2008 жылдың 15 наурызында портқа алғашқы коммерциялық жүк кемесі – "Pos Glory" (70 000 метрикалық тонна бидаймен) келді. Порт 21-ғасырлық Теңіз Жібек жолының бір бөлігі болып табылады, ол Қытай жағалауынан Малакка бұғазы арқылы Момбасаға, одан Суэц каналы арқылы Жерорта теңізіне, содан кейін Орталық Еуропаға және Солтүстік теңізге теміржол байланыстары бар Жоғарғы Адриатика аймағына дейін созылады. 2019 жылы Гвадар порт қаласына қарсы шығып, Перл Континенталь қонақ үйіне шабуыл жасап, қытай азаматтарын нысанаға алған Балучистан Азаттық Армиясы.

Құрылыс

Гвадар порты екі кезеңде дамытылуда: Бірінші кезеңде үш көп мақсатты тұрақтар мен оларға қатысты порт инфрақұрылымы және портты жүктеу-төктеу жабдықтары салынды. Бұл кезең 2006 жылдың желтоқсанында аяқталды, бірақ 2007 жылдың 20 наурызында қолданысқа берілді.

Қаржыландыру

Қытай үкіметі 2015 жылдың тамызында Гвадардағы бірнеше жобаларға бұрын хабарланған, жалпы сомасы 757 миллион доллар болатын жеңілдетілген несиелердің 0% пайыздық несиелерге айналдырылатынын жариялады, онда Пәкістан тек негізгі соманы ғана қайтаруға міндетті болады.

Гвадар арнайы экономикалық аймағы

Кеңейтілген порт Гвадардағы 2282 акр еркін сауда аймағының жанында орналасады, ол Қытайдың арнайы экономикалық аймақтарының үлгісімен салынуда. Гвадар экономикалық аймағын салу үшін 2015 жылдың қараша айында 2000 акр жер қытай компаниясына жалға берілді, ал жобаның құрылысы 2016 жылдың 20 маусымында басталды. Арнайы экономикалық аймақта шамамен 40 000 адам жұмыс істейді деп күтілуде, сондай-ақ болашақта кеңейту мүмкіндігі қарастырылған. Арнайы экономикалық аймақ өндірістік аймақтарды, логистикалық хабтарды, қоймаларды және көрме орталықтарын қамтиды. Арнайы экономикалық аймақта құрылған кәсіпорындар 23 жыл бойы Пакистанның табыс салығы, сату салығы және федералды акциз салығынан босатылады. Қытайдың «China Overseas Port Holding Company» компаниясымен байланысты мердігерлер мен субмердігерлер 20 жыл бойы осындай салықтардан босатылады, ал Гвадар портын және арнайы экономикалық аймақты салуға арналған жабдықтар, материалдар, қондырғылар, машиналар, құрал-жабдықтар мен керек-жарақтарды импорттау үшін 40 жылдық салықтық жеңілдік беріледі. Арнайы экономикалық аймақ үш кезеңде аяқталады. 2025 жылға қарай өңдеу және қайта өңдеу өнеркәсібі дамытылатын болады, ал аймақтың одан әрі кеңейтілуі 2030 жылға дейін аяқталуы жоспарлануда. 2016 жылдың 10 сәуірінде «The Washington Post» газетіне берген сұхбатында «China Overseas Port Holding Company» компаниясының төрағасы Чжан Баочжонг, олардың компаниясы жолдар, электр қуаты, қонақүйлер және өнеркәсіптік аймақ үшін басқа да инфрақұрылымдарға барлығы 4,5 миллиард доллар жұмсауға дайын екенін айтты, бұл аймақ қытай емес компанияларға да ашық болатынын мәлімдеді. Компания Гвадар үшін халықаралық әуежай мен электр стансасын салуды да жоспарлап отыр. Сауд Арабиясы 2019 жылы Гвадар портында 10 миллиард долларлық мұнай өңдеу зауытын салуға уәде берді. Пәкістан Қытайдан Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізі (CPEC) аясында энергия, климаттың өзгеруі, электр энергиясын беру және туризм сияқты салаларды қамтитын қосымша жобаларды қосуды сұрады. Алайда, Пекин бұл өтінішке шектеулі қызығушылық танытты. Сонымен қатар, Пекин Исламабадтың Гвадар портынан Карачидегі ұлттық электр желісіне 500 киловольттық электр желісін салу туралы ұсынысын қабылдамады.

Операциялар

Гвадар порты мемлекеттік Гвадар порты басқармасына тиесілі және Қытайдың мемлекеттік компаниясы – «China Overseas Port Holding Company» (COPHC) басқарады. COPHC-ке дейін бұл портты Сингапур порты басқармасы басқарған.

Сингапур порты басқармасы (20072013)

І кезең аяқталғаннан кейін 2007 жылдың ақпан айында Пәкістан Үкіметі PSA International компаниясымен портты дамыту және пайдалану, сондай-ақ оған іргелес 584 акрлық арнайы экономикалық аймақ құру бойынша 40 жылдық келісімге қол қойды. Гвадар портына ең жоғары ұсынысты PSA International жасады, ал оның бәсекелесі DP World бәсекеден бас тартты. PSA компаниясына кең ауқымды салық жеңілдіктері берілді, оның ішінде 20 жылға корпоративтік салықтан босату, арнайы экономикалық аймақ үшін жер, порт құрылысы мен жұмыс істеуі үшін материалдар мен жабдықтарды кеден төлемінсіз импорттау, сондай-ақ 40 жылға кеден төлемінсіз кеме жүрісі және бункерлік отын. Бұл жеңілдіктерге қоса, Белуджистан провинциялық үкіметінен PSA International компаниясын провинциялық және аудандық салықтардан босатуды сұрады. PSA компаниясымен жасалған келісімге сәйкес, Пәкістан Үкіметі жүк және теңіз қызметтерінен түскен табыстың 9% және іргелес арнайы экономикалық аймақтан түскен табыстың 15% үлесін алуға тиіс болды. 2011 жылдың қыркүйегінде The Wall Street Journal газеті Гвадардың коммерциялық порт ретінде толыққанды пайдаланылмағанын және Пәкістанның Қытай үкіметінен портты басқаруды өз мойнына алуын сұрағанын хабарлады. PSA компаниясы да Пәкістан Үкіметімен жасалған келісімнен бас тартуға тырысты және Пәкістан Әскери-теңіз күштері жоспарланған 584 акрлық еркін сауда аймағын дамыту үшін қажетті жерді беруге келмегендіктен, жобадағы өз үлесін қытай фирмасына сатуға ниет білдірді. Пакистанның Жоғарғы соты халықтың талап арызы бойынша PSA компаниясына жер бөлуге тыйым салды. Келісімге қол қою рәсімі 2013 жылдың 18 ақпанында Исламабадта өтті, оған Пәкістан Президенті Асиф Али Зардари, Қытай елшісі Лю Цзянь, сондай-ақ түрлі федералды министрлер, парламент мүшелері және жоғары лауазымды үкімет шенеуніктері қатысты. 2019 жылдың наурыз айында Пакистан Сенатына соңғы үш жыл ішінде Гвадар портынан 358,151 миллион рупий көлемінде жалпы табыс түскенін, оның ішінде Гвадар порты басқармасына 32,324 миллион рупий бөлінгенін хабарлады.

Гвадар порты Малакка тұзағын айналып өту құралы ретінде

Малакка бұғазы Қытайға Еуропа, Африка және Таяу Шығысқа ең қысқа теңіз жолын қамтамасыз етеді. Оның Таяу Шығыс және Африкадан импортталатын энергиясының шамамен 80%-ы осы Малакка бұғазы арқылы өтеді. Әлемдегі ең ірі мұнай импорттаушысы ретінде Қытай үшін энергетикалық қауіпсіздік аса маңызды мәселе, ал Таяу Шығыс пен Африкадан мұнай импорттау үшін қолданылатын қазіргі теңіз жолдары АҚШ Әскери-теңіз күштерімен үнемі бақыланады. Малакка бұғазы арқылы теңіз жолы шамамен , ал Гвадар портынан Синьцзян провинциясына дейінгі қашықтық шамамен , ал Синьцзяннан Қытайдың шығыс жағалауына дейінгі қашықтық тағы бірі . Егер Қытай мемлекеттік немесе мемлекеттік емес күштердің қауіпті әрекеттеріне тап болса, Малакка бұғазы арқылы энергия импорты тоқтатылуы мүмкін, бұл Қытай экономикасын "Малакка дилеммасы" деп аталатын жағдайда парализге түсіруі мүмкін. CPEC жобасы Қытайдың энергия импортын осы даулы аймақтарды айналып өтуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, Қытай осы "Малакка дилеммасын" шешу үшін Қытай-Мьянма құбырларын да салған.

Батыс Қытайға қолжетімділікті жақсарту

Гвадар портына жоспарланған инвестициялар ҚЭБК аясында шиеленіскен Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық аймағымен байланысты жақсартады, соның арқасында аймақтың мемлекеттік және жеке инвестицияларды тарту мүмкіндігі артады. Гвадар порты жобасы Қытайдың Батыс даму жоспарын толықтырады, ол Шыңжаң ғана емес, сонымен қатар Тибет және Цинхайдың көршілес аймақтарын да қамтиды. Малакка бұғазы мен Оңтүстік Қытай теңізі арқылы жүзеге асырылатын Қытайдың тәуелділігін азайту маңыздылығынан өзгеше, Гвадар порты Қытайға Таяу Шығыстан энергия импорттау үшін баламалы және қысқа маршрут ұсынады, осылайша тасымалдау құны мен транзит уақытын қысқартады. Қазіргі теңіз жолы арқылы Қытайға жету шамамен , ал Гвадар портынан Шыңжаңға дейінгі қашықтық шамамен , ал Шыңжаңнан Қытайдың шығыс жағалауына дейінгі қашықтық тағы да .

Орталық Азия республикаларының жаңа транзиттік хабы

CPEC инфрақұрылымдық жобалары аяқталғаннан кейін Қашғар, Қытай мен Пәкістанның Гвадар порты арасындағы транзиттік уақыт едәуір қысқарады. Бұл өз кезегінде Қырғызстан мен көмірсутекке бай Қазақстанға транзит уақытын қысқартуға мүмкіндік береді. Қытай үкіметі Қырғызстанның Еркештам қаласы арқылы Қашғар мен Ош қалаларын байланыстыратын жолды жаңартып, ал Қытайдың Үрімжі мен Қазақстанның Алматы қалалары арасындағы темір жол «Бір белдеу, бір жол» бастамасы аясында салынып аяқталды. Қазақстан мен Қытай арасында көптеген құрлық арқылы өтетін бағдарлар бар. Сонымен қатар, Қытай үкіметі Ташкенттен (Өзбекстан) Қырғызстанға қарай темір жол салу жоспарларын жариялады, одан әрі Қытай мен Пәкістанның жағалауына қосылатын болады. Орталық Азия елдерінің басшылары өздерінің инфрақұрылымдық желілерін CPEC жобасына және Гвадар портына Қытай арқылы қосуға ынта білдірді. 2015 жылдың тамызында Пәкістан Премьер-Министрі Наваз Шарифтің Қазақстанға жасаған сапары барысында Қазақстан Премьер-Министрі Кәрім Мәсімов Қазақстанның жол желісін CPEC жобасына қосу ниетін білдірді, бұл Қазақстанға портқа қолжетімділікті де қамтамасыз етеді. 2015 жылдың қарашасында Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонның Пәкістанға жасаған сапары кезінде тәжік премьер-министрі өкіметінің CPEC және Гвадар портын Ауғанстанды айналып өтіп, Тәжікстанға импорт пен экспорт үшін транзиттік дәліз ретінде пайдалану мақсатында Транзит бойынша төртжақты келісімге қосылуға ниетті екенін мәлімдеді. Бұл өтінішке Пәкістан Премьер-Министрі саяси қолдау көрсетті, сондай-ақ кемежайлардағы қосымша инфрақұрылымды жаңғырту қажеттігін атап өтті. Портты жақсартудың мақсаты – Үндістан тауарларын Иранға экспорттауға, одан әрі Ауғанстан мен Орталық Азияға жеткізуге мүмкіндік беру. Үндістандық БАҚ-тың бір бөлігі бұл жобаны «Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізіне қарсы қадам» деп сипаттады, алайда жобалардың жалпы ақшалай құны 46 миллиард АҚШ долларына бағаланған CPEC жобасынан (шамамен 500 миллион доллар) едәуір төмен екені айтылды.

Чабахардағы Үндістанның қаржылық міндеттемелері

Үндістан мен Иран делегациялары қол қойған он екі түсіністік меморандумымының бір бөлігі ретінде, Үндістанның Сыртқы істер министрлігі жариялаған мәтінге сәйкес, India Ports Global компаниясы Иранның Arya Banader компаниясымен порттағы екі қолданыстағы причалдарды жаңарту және қайта құру жөніндегі келісімге қол қойды. Бұл жобаның құны 85 миллион долларға бағаланып, 18 айға созылады. Порт жобасы – 2016 жылғы мамырдағы келісімдерде айтылған порт инфрақұрылымына жасалған жалғыз тікелей инвестиция болып табылады. Чабахар порты 1972 жылы Иранның теңіз порты ретінде салынды, 2016 жылға қарай он причалға ие болды және 80 000 тонналық өлшемдегі кемелерді қабылдауға қабілетті. Үндістан сонымен қатар Чабахар мен Захедан арасындағы теміржол желісін салу үшін болат импорттауға жұмсалатын 400 миллион долларлық несие беруге келісті. Үндістанның IRCON және Иранның CDTIC компаниялары Чабахар – Захедан теміржол желісін салу және қаржыландыру мүмкіндігі туралы түсіністік меморандумына қол қойды, жобаның құны 1,6 миллиард долларға бағаланады.

Қытайдың Гвадардағы қаржылық міндеттемелері

CPEC аясында Қытай портты және оған іргелес аумақтардың құрылыс жобаларын қаржыландыруға 1,153 миллиард доллар бөлді. Қытайдың Гвадардағы міндеттемелері: портты Макран жағалау тас жолымен байланыстыратын 140 миллион долларлық Шығыс шығанақ экспрес-жолын салу, Гвадар портындағы кеме тоқтау орындарын тереңдетуге 27 миллион долларлық жоба, сондай-ақ Иран-Пәкістан газ құбырының Гвадар-Навабшах бөлігінің 2,5 миллиард долларлық құнымен Гвадар портында жүзбелі сұйытылған табиғи газ терминалы салынады. Чабахар порты Пәкістанның Гвадар портына бәсекелес немесе қарсы болып табылмасы екенін түсіндірген ол, сондай-ақ Пәкістан мен Қытайдың екеуі де бұл жобаға қатысуға шақырылғанын, бірақ Қытай да, Пәкістан да мүдде білдірмегенін мәлімдеді. Пәкістандық сарапшылар Чабахардың бәсекелес еместігіне келісіп, Гвадардың терең су порты ретінде артықшылығы бар екенін және Чабахардың кеңеюі Гвадар арқылы сауданы дамытатынын айтады. Чабахарға тоқтамаған үлкен кемелер Гвадарға тоқтай алады және жүк Чабахарға қайта тиеледі. Дегенмен, Пәкістанның әскери сарапшылары Үндістан, Иран және бұрынғы АҚШ қолдауындағы Ауғанстан үкіметі арасындағы одақты "Пәкістанның қауіпсіздігіне төнетін қауіп" деп сипаттап, бұл одақтың аймаққа "кері және кең ауқымды" салдары бар екенін мәлімдеді. Пәкістанның сыртқы саясат жөніндегі кеңесшісі Сартадж Азиз Гвадар портын Чабахармен теміржол арқылы байланыстыру мүмкіндігін айтты.

Ауғанстан транзит саудасы

Пәкістандық бизнес қауымдастығы Ауғанстан транзиттік саудасы үшін Гвадар портын пайдалануға келісті. Гвадар порты Маулана Хидаят-ур-Рехман басқарган наразылықтар мен ақпаратты цензуралау салдарынан көптеген айлар бойы наразылықтарға ұшырады. Бұл порт қаласы Қытай-Пәкістан экономикалық дәлізінің (CPEC) және Қытайдың "Бір белдеу – бір жол" бастамасының (BRI) "бағалы қазынасы" деп есептелді. 2002 жылы ресми түрде іске қосылғанына қарамастан, қала соңғы бір жылда наразылықтар мен шиеленіске толы болды.

Болашақтағы қоршаған ортаға әсері

Кейбіреулер Гвадар портының кеңейтілуіне байланысты аймақтың қоршаған ортасының болашағына алаңдаушылық білдірді. LEAD Fellows' Study Group on the Oil Spill (SGOS) тобының баяндамасында портты кеңейту болашақта теңіз ортасына зиян келтіруі мүмкін, мысалы, мұнай төгілуі және басқа да адамның өнеркәсіптік қалдықтары теңізге құйылуы мүмкін екендігі айтылады. Сонымен қатар, Пәкістанның теңізді ластануға қатысты заңдарының жазалары әлсіз және институционалдық жауапкершілік жеткіліксіз делінген. Бұл пікірді Сәйд Фазл И. Хайдер де қолдады. "Пакистан мен Gulf Economist" басылымдарында Хайдер Белуджистан жағалауындағы теңіз суының адамның қатысуы мен қызметінің болмауына байланысты ластанудан таза болғанын айтты. Бірақ, портта коммерциялық операциялар басталғаннан бері бұл жағдай қоршаған ортаға салқың салдарларын тудыруы мүмкін. Барбара Э. Карримен бірге жазылған "Жыртқыш дельфин" (Sousa spp.): Қазіргі жағдайы және қорғау, Теңіз биологиясының жетістіктері, 1-бөлім кітабында PhD теңіз биологы Томас А. Джефферсон Белуджистан жағалауында туындаған экологиялық салдарлардың кейбірін сипаттайды. Ол Гвадарды қоса, жағалауға кәріздік және қосымша қалдықтардың әсер ету мәселесін талқылайды. Оның пікірінше, табиғи ортаны мұқият бағалау және балық шаруашылығын реттеу – осы өсіп келе жатқан экологиялық проблеманы шешудің бір жолы.

Нумизматика

Гвадар порты бұрын айналыста болған бес пакистандық рупия банкнотасының артқы жағында суреттелген.