Никополис ад Иструм: Римдік және Византиялық қаланың тарихы

Кіріспе

Никополис ад Иструм (Νικόπολις ἡ πρὸς Ἴστρον) немесе Никополис ад Иатрум – рим және ерте византиялық қала. Оның қираған орындары Солтүстік Болгариядағы Велико-Тарноводан 20 шақырым солтүстікке қарай орналасқан Никуп ауылында жатыр. Қала Адриан, Антониндер және Северан әулеттері тұсында өркендеген. Археологиялық қазба жұмыстары қаланың жаңа бөліктерін ашып жатыр. 1984 жылы ЮНЕСКО бұл орынды Әлемдік мұра тізіміне енгізу үшін алдын ала қарауға қосты.

Тарих

Бұл жер Ятрус (Янтра) және Росица өзендерінің тоғысында орналасқан, онда император Траянның рим әскері 101-102 жылдардың қысында Дунайдың солтүстігінен келген Роксоландар тайпасына және дактармен одақтасқан күштерге қарсы шабуылға дайындықпен жиналған еді. Қала Траянмен 102–106 жылдары, Траян бағанасында көрсетілгендей, Роксоландарға қарсы дакиялық соғыстардағы жеңісі мен 105 жылғы келесі жеңістерін еске алу үшін салынған. Ол өзінің әулеттік атын немесе номенін пайдалана отырып, оның құрметіне Ульпия Никополис деп аталды. Дегенмен, Птолемейдің 130 жылға дейінгі «География» еңбегінде Никополис ад Хэмум атауы қолданылған. Траян оның ұлы қалаға айналуын қалаған, және бұл біртіндеп расталып келеді. Қаланың монументалды сипаты негізінен Адриан мен Антонин Пийге (138–161) жатады, ал табылған жазулар 136 жылдан ерте емес, Ulpia Nicopolis ad Istrum атауы қолданылған кезде жасалған. Жаңа агораға монументалды иондық стоа және мақсаты белгісіз сәнді зал кірді. 170–171 жылдары қаланы қазіргі Батыс Украинадан келген Костобоки тайпасы тонады, одан кейін қала қабырғалары салынды. Осы уақыттан бастап көптеген ғимараттар қабырғалы аумақтан тыс қалды. Қала 2 және 3 ғасырларда Северан әулеті тұсында (193–235) қайтадан гүлденді. 193 жылы қала Септимий Северге, ол кезде әлі таққа талапкер, 700 000 динарий (сол кездегі үлкен байлық) сыйлады, ал император таққа отырғаннан кейін қалаға алғыс айтқан хатының көшірмесі жазуда сақталған. Ол кейін қалаға бірнеше рет келді. Алайда, шамамен 212 жылдан бастап Ulpia құрметті атағы қоғамдық жазуларда қолданылмады, бұл Каракалланың 211–212 жылдары қалаға келгеннен кейін қалаға деген наразылығының салдары деп есептеледі. Каракалла монетахананы жапты және қала өз цивитас стипендария мәртебесін, сондай-ақ экономикалық өркендеуін жоғалтты. Оның қайтысынан кейін қала жаңа император үшін ойындар ұйымдастырды, нәтижесінде қала өзінің азаматтық мәртебесін қайта алды, бірақ толық атауын емес, және монетахананы қайта ашты, онда қаланың қоғамдық ғимараттарының суреттері бар монеталар шығарды. 250 жылы қаланың жанында император Деций Никополис ад Иструм шайқасында Книва басқарған готтарды жеңді. Император Диоклетианның (284–305) реформалары кезінде Никополис ірі қалалық орталық ретінде одан әрі дамыды. Дегенмен, кем дегенде агораның солтүстік жағы 3 ғасырда зақымдалған. Константиннің 306 жылдан бастап зақымдалған солтүстік агора ғимараттары үлкен тіректермен бөлінген үш бөлімге бөлінген opus mixtum таспен салынған екі ғимаратпен ауыстырылды, олар жақын маңдағы басқа қалалар (мысалы, Тропеум және Зальдапа) да сол кезеңде базиликалар емес, хорреялар (қоймалар) алғандықтан, олар қоймалар болуы мүмкін. Бұл хорреялар, әдетте, Дунай армиясын жабдықтау желісінің бір бөлігін құрады, 3 ғасырдың соңы мен 4 ғасырдың басында көптеген хорреялар салу арқылы көмектесті. 447 жылы қаланы Аттиланың ғұндары қиратты. Бәлкім, ол 5 ғасырдың басында тасталып қалған. 5 ғасырдың ортасында ғұндардың шабуылынан кейін ескі қаланың оңтүстік қабырғасына іргелес жаңа биік және мықты қабырғалар салынды. Классикалық Никополистің кең аумағындағы (21,55 гектар) қираған орындар қайтадан қоныстандырылмады. Ескі қаланың оңтүстік қабырғасы жаңа қаланың солтүстік қабырғасы ретінде қайта жаңартылды. Оның мұнаралары қираған және тасталған ғимараттардың үстіне салынды, ал олардың қасбеттерінен алынған әшекейлі тас блоктар жаңа құрылыстарда пайдаланылды. Мұнаралар 10 метрлік қабырғадан 15 метрдей алшақтықта тұрды. Қабырғаның сырты қалың тас блоктарын еліктейтін ойықтармен жабылды. Ескі оңтүстік қақпасы кейінірек қақпаның орналасқан ойыс жерін ескере отырып, айналадағы жердің биіктігін өтеу үшін үлкен жөндеуден өтті. Қала Византияның ерте кезеңінде епископтық орталыққа айналды. Қаланың алғашқы екі епископының есімдері белгілі: Марцелл (451 ж.) және Амантий (518 ж.). Қала 7 ғасырдың аяғында аварлар мен славяндардың Авар-Византия соғыстары кезінде қиратылды. Кейіннен оның қираған жерінде кішкентай болгар қонысы пайда болды (9–14 ғасырлар). Никополис ад Иструм герман әдеби дәстүрінің туған жері деп айтуға болады. 4 ғасырда гот епискобы, миссионері және аудармашы Ульфила император Констанций II-ден өзінің жамағаттарымен бірге Моэзияға көшіп кетуге және 347–348 жылдары Никополис ад Иструм маңында қоныстануға рұқсат алды. Ол жерде ол гот әліпбиін жасады және ғалымдар тобымен грек тілінен гот тіліне Киелі кітапты аударды.

The site was at the junction of the Iatrus (Yantra) and the Rositsa rivers, where the Roman army under Emperor Trajan had been amassed in readiness for the attack in the winter of 101 2 to the Roxolani tribe from north of the Danube and who were allied to the Dacians. The city was founded by Trajan around 102–106, as indicated on Trajan’s Column, in memory of his victory in the Dacian Wars over the Roxolani and also later victories in 105. It was named Ulpia Nicopolis in his honour using his family name, or nomen. However the name Nicopolis ad Haemum was used in Ptolemy's Geographia dating from before 130. Trajan clearly intended it to become a magnificent city which is gradually being verified. The monumental character of the city however dates mainly to Hadrian and Antoninus Pius (138 161) and inscriptions found are no earlier than 136 when the name Ulpia Nicopolis ad Istrum was in use. The new agora included a monumental ionic stoa and a sumptuous hall of unknown function. The city was ransacked by the Costoboci in 170 171, a tribe from today’s Western Ukraine, shortly after which the city walls were built. Many buildings were excluded from the walled area from this time. The city prospered again in the 2nd and 3rd centuries under the Severan dynasty (193 235). In 193 the city endowed Septimius Severus, then still pretender to the throne, with 700000 denarii (a fortune at the time) for which a copy of the letter of thanks to the city from the emperor, after he succeeded, is recorded in an inscription. He made several visits to the city subsequently. However from about 212 the honorary title Ulpia was no longer used in public inscriptions which is believed to be a result of Caracalla's displeasure with the city after his visit there in 211 212. Caracalla closed the mint and it lost its status of civitas stipendaria as well as its economic prosperity. After his death the city organised games for the new emperor and as a result it seems that the city regained its civic status, though not its full name, and re opened the mint, issuing coins bearing images of its public buildings. In 250 near the city, emperor Decius defeated the Goths under Cniva at the Battle of Nicopolis ad Istrum. Nicopolis grew further as a major urban centre under Emperor Diocletian's (284 305) reforms. Nevertheless at least the north wing of the agora was damaged during the 3rd century. Under Constantine from 306 the damaged northern agora buildings were replaced by two built with opus mixtum masonry, divided into three aisles by rows of large pillars, which may well have been horrea (warehouses), given that other nearby cities (e. g. Tropaeum and Zaldapa) also received horrea rather than basilicas in the same period. These horrea probably formed part of the large supply network for the Danube army helped by building a large number of horrea in the late 3rd and early 4th centuries. In 447, the town was destroyed by Attila's Huns. Perhaps it was already abandoned before the early 5th century. In about the middle of 5th century after the Huns' invasion, new high and strong walls were built adjoining the southern wall of the old city. The larger area of the extensive ruins (21.55 hectares) of the classical Nicopolis was not reoccupied. The south wall of the old city was reconstructed as the north wall of the new one. Its towers were built upon destroyed and abandoned buildings, and ornamented stone blocks from their facades were used in the new structures. The towers were about 15m in front of the 10m high wall. The outside of the wall was rendered with mortar with incised grooves imitating massive stone blocks. The old south gate later also underwent a major reconstruction to compensate for higher surrounding terrain as the gate was situated in a hollow. The town became an episcopal centre during the early Byzantine period. The names of two of the early bishops of the city are known: Marcellus (in 451) and Amantius (in 518). The city was destroyed by the Avars and Slavs in the late 7th c. during the Avar–Byzantine wars. A small Bulgarian settlement later arose upon its ruins (9th 14th century). Nicopolis ad Istrum can be said to have been the birthplace of Germanic literary tradition. In the 4th century, the Gothic bishop, missionary and translator Ulfilas (Wulfila) obtained permission from Emperor Constantius II to immigrate with his flock of converts to Moesia and settle near Nicopolis ad Istrum in 347 348. There, he devised the Gothic alphabet and oversaw the translation of the Bible from Greek to Gothic, which was performed by a group of scholars.

Археология

Классикалық қала ортогональдық жүйе бойынша жоспарланған. Көшелер желісі, ионикалық колоннадамен қоршалған форум және көптеген ғимараттар, кейіннен базиликаға айналған екі бөлімді бөлме, сондай-ақ басқа да қоғамдық ғимараттар табылды. Бұл қалалардың сәулеті мен мүсіндері Кіші Азиядағы ежелгі қалалардың сәулетіне ұқсас. Агорада ат үстіндегі Траянның мүсіні, сонымен қатар басқа да мәрмәр мүсіндер мен ионикалық колоннадалар болған. Қалада үш кемелі бар базилика, булевтерион, Кибела ғибадатханасы, кішкентай одеон, термалар (қоғамдық моншалар), және термопериатос жазылған бірегей римдік ғимарат болған – ол дүкендерімен және серуендеуге, іскерлік кездесулерге арналған жабық кеңістігі бар жылытылатын ғимарат. Кейбір қалалық үйлер мен ғимараттар да қазылып алынған. Әзірге, Рим империясының барлық қалаларының арасында тек Никополис ад Иструмда ғана ерекше қоғамдық ғимарат – термоперипатос табылған. Ол бір бүкіл инсуланы алып жатқан, 184/5 жылы Коммод тұсында бұрынғы ғимараттың орнында салынған. Ол, әдетте, сауда үшін пайдаланылған, дүкендері болған. IV ғасырда қирап, одан кейін үстіне басқа ғимарат салынған. Қала үш акведук арқылы сумен қамтамасыз етілген және көптеген құдықтары болған, олардың көптегені археологиялық қазбалар барысында табылған. 25 шақырымдық батыс акведукінің 3 шақырымға жуық және 20 метрге жуық биіктіктегі көпірі болған, ол Росица өзенінің барлық аңғарына су жеткізген. Оның II ғасырлық су жинағыш резервуары римдік қаланың батысында, Павликень муниципалитетіндегі Мусина қаласының жанында орналасқан, онда ол әлі күнге дейін Мусина үңгіріндегі карст бұлақтарынан су жинап келеді. Осы акведуктың үлкен кастеллум аквасы қаланың батысында орналасқан. 2015 жылы агораном немесе курул эдилдің, ежелгі грек және рим қалаларындағы сауда және нарық операцияларын басқаратын мемлекеттік қызметкердің резиденциясы болған үлкен ғимараттың қалдықтары табылды. Никополистің аристократы Квинт Юлийдің обелискісі қаладан батысқа қарай 12 шақырымдағы Лесихери маңында, 14 метр биіктікте әлі де тұр. Көптеген табылған заттар Велики-Тырново облыстық тарих мұражайында қойылған. 2018 жылы археологтар Форум кешенінің оңтүстік-батыс бұрышындағы кішкентай алаңда Тихе құдайына арналған алтарь тапты, оның үстінде ежелгі грек тілінде жазылған жазу бар, ол Демосфеннің өңделген эпиграммасы.

The classical town was planned according to the orthogonal system. The network of streets, the forum surrounded by an Ionic colonnade and many buildings, a two nave room later turned into a basilica and other public buildings have been uncovered. The rich architectures and sculptures show a similarity with those of the ancient towns in Asia Minor. The agora contained a statue of Trajan on horseback as well as other marble statues and an Ionic colonnade. The city also had a three nave basilica, a bouleuterion, a temple of Cybele, a small odeon, thermae (public baths) as well as a unique Roman building inscribed with termoperiatos, a heated building with shops and enclosed space for walks and business meetings. Some town houses and buildings have also been excavated. A unique public building, a thermoperipatos, has been identified only in Nicopolis ad Istrum so far, out of all cities in Roman Empire. It occupied a whole insula and was built under Commodus in 184 5 on the ruins of an earlier building. It was probably used for trading and included shops. It was ruined in the 4th c. and another building later built over it. The city was supplied by three aqueducts and had several water wells, many of which have been unearthed in archaeological excavations. The western aqueduct of 25 km length had a bridge of almost 3 km long and almost 20m tall carrying water over the entire valley of the Rositsa River. Its 2nd century water catchment reservoir is located near the town of Musina in Pavlikeni municipality, to the west of the Roman city, where it still collects water from the karst springs inside the Musina Cave. A large castellum aquae of this aqueduct stands to the west of the city. In 2015 remains of a huge building were revealed which was probably the residence of the agoranomus or curule aedile, a public officer in charge of trade and market operations in Ancient Greek and Roman cities. The obelisk of Quintus Julius, an aristocrat from Nicopolis, still stands to a height of 14m in the countryside near Lesicheri, about 12 km west of the city. Many finds are on display in the Veliko Tarnovo Regional Museum of History. In 2018, archaeologists found an altar dedicated to the goddess Tyche at a small square in the southwestern corner of the Forum complex, with an inscription in Ancient Greek which is a modified epigram by Demosthenes.