Кіріспе

Генри Джеймстің 1878 жылы жарық көрген «Француз ақындары мен романистері» әдеби сын кітабы. Кітапта Джеймстің алдыңғы бірнеше жылда жазған эсселері жинақталған. Джеймс өте ерте жасынан француз тілін еркін меңгерген және осы елдің әдебиетін кеңінен оқыған. Бұл эсселер көптеген француз жазушыларының өнері мен тақырыптарымен терең таныстығын көрсетеді. Кітапта сонымен қатар, Джеймс неміс тілінде аударған орыс романисі Иван Тургенев туралы қызықты эссе де бар.

Қорытынды және тақырыптар

Бұл Джеймстің әдебиет сынға арналған алғашқы кітабы болды, сондықтан оның француз жазушылары (және Тургенев) туралы очерктер жинағын жасағаны таңғаларлық емес. Бала кезінде ол отбасымен бірге Францияға ұзақ мерзімге барып, Парижде шамамен бір жыл тұрғаннан кейін 1876 жылы Англияға тұрақты көшіп келді. Тілді жақсы біліп, көптеген француз жазушыларымен жеке таныс болғандықтан, Джеймс өз заманындағы (немесе кез келген уақытта) америкалықтардың көпшілігіне бәсекелес бола алмайтын елдің әдебиеті туралы бірегей көзқарас ұсына алды. Джеймстің француз әдебиетімен таныстығы оның елде туған әр нәрсені мақұлдағанын білдірмейді. Ол Бодлердің «Жамандық гүлдері» атты туындысын, оның пікірінше, жамандыққа деген балағат көзқарасы үшін сынады: «Оның үшін жамандық сырттан басталады, іштен емес, және ол негізінен қан, өлік және физикалық аурудың қорқынышты суреттерінен тұрады – поэтке шығармашылық шабыт беру үшін иіссіз денелер, ашқан проституткалар және бос лауданум бөтелкалары болуы керек. Біздің наразылығымыз, егер поэт «жақсылық гүлдерін» жұлып алуға тырысып, мақтанышпен мақта, шарап және одеколон туралы жыр берсе, сезінетін сезімге ұқсас». Бұл Джеймстің өз шығармаларында жамандықты «адам санасының тереңіндегі бастапқы нәрсе» ретінде бейнелейтінін көрсетеді. Тургенев туралы эссесінде Джеймс шындыққа деген өз түсінігін және романшының оған қалай қарауы керектігін құлшыныспен жеткізді: «Шындығында, өмір – бұл күрес. Оптимистер мен пессимистер осы мәселеде келіседі. Жамандық осал және күшті; сұлулық – тартымды, бірақ сирек; жақсылық – әлсіз болуға бейім; жамандық – жеңіске жетеді; ақымақтар – биік орындарда, ақылдылар – төменде, ал адамзат жалпы алғанда бақытсыз. Бірақ қазіргі әлем – бұл иллюзия емес, қиял емес, бір түндік жаман арман емес; біз оған қайта-қайта оянамыз, оны ұмыта алмаймыз, мойындамаймыз және одан бас тарта алмаймыз». Джеймс өзінің сезімтал кейіпкерлерін, сатқын бірақ қашып құтылуға болмайтын өмірмен жеңіліске ұшыратып, құлатқанды жиі суреттеді. Кітап сонымен қатар Джеймс өзінің ең маңызды нұсқаушысы және ұстазы деп есептейтін романшы Балзак туралы екі ұзын, нұсқаулық эссе ұсынады: «Ол өзін құдай сияқты шығармашыл деп санайтын және егер адамзат пен адамзат тарихы жойылса, «Адам комедиясы» олардың толыққанды орнына қойылар еді». Джеймс өзінің көркем әдебиеті үшін мұндай жоғары талаптар қоймаса да, ол әрқашан өзінің романдары мен әңгімелерін адам табиғаты туралы дәл және жан-жақты құжаттарға айналдыруға тырысты.

Санаткерлік бағалау

Бұл ерте эсселердің пісілігі мен сенімділігі көзге түседі. Джеймс француз әдебиетін толыққанды игергендіктен, оның атаққа немесе басқа сыншыларға қорқуына орын болмады. Ол жиі осы кітапта талқыланған жазушыларға, әсіресе Бальзак пен Жорж Санға қайта оралып, кейде өз пікірлерін түзетуге ұшырады. Джеймс ешбір жазушы туралы соңғы сөз айтылған деп ойлаған емес, егер ол жанды зерттеуге лайық болса. Оның кейінгі эсселерінде осы кітапта қарастырылған романдағы жазушылар туралы пікірлері одан да пісіп, білімі артуы мүмкін. Бірақ ол әрқашан әріптес жазушыларын тәуелсіз, зерттеуші рухта, алдын алағы ойлар мен шектеулі сындық доктриналарға адалдықсыз қарады.