Иан Дуглас Нейрн: «Субтопия» мен қала құрылысы сыншысы

Кіріспе

Архитектуралық жазушы және хабар таратушы (1930–1983)

Иан Дуглас Найрн (24 тамыз 1930 – 14 тамыз 1983) – британдық архитектура сыншысы, ойсыз қала құрылысы салдарынан бір-бірінен ешқандай айырмашылығы жоқ, көңілсіз шалғай елді мекендерді білдіру үшін "Субтопия" деген сөзді қолданған. Ол Лондон мен Париж туралы екі өте жеке сынды жариялаған және сэр Николаус Певснермен бірлесіп жұмыс істеген. Певснер оның есептерін тым субъективті деп есептегенмен, оны жақсы жазушы деп мойындаған.

Ерте өмір

Ян Найрн Англияның Бедфорд қаласында Милтон-роудтың 4-ші үйінде дүниеге келді. Найрнның әкесі Шортстаун қаласындағы R101 дирижабль бағдарламасында жобалаушы болып жұмыс істеді. Бағдарлама тоқтатылғаннан кейін 1932 жылы отбасы көшіп кетті, ал Найрн Суррейде өсті. Ол осы негізінен қала маңындағы ортаның екі аралық жағдайының өзіне "сипатсыз ғимараттар мен жерлерге терең жек көру сезімін тудырғанын" айтты. Найрн архитектура саласында формальды білімі болған жоқ; ол математика мамандығын (Бирмингем университеті) бітірген және Корольдік әуе күштерінде Gloster Meteor ұшағын ұшқан ұшқыш болды.

Архитектуралық шолу және "Субтопия"

1955 жылы Найрн «Архитектуралық шолудың» «Атырау» атты арнайы санымен (кейін 1956 жылы кітап ретінде жарық көрді) өзінің беделін қалыптастырды, онда ол қалалардың маңындағы аймақтарды білдіретін «Субтопия» терминін енгізді. Оның пікірінше, бұл аймақтар қала құрылысының сәтсіздігінен жекелігі мен орнықтығын жоғалтқан. Кітап Найрннің оңтүстіктен солтүстікке жасаған қасіретті саяхатына негізделген. Бұл саяхат оның бүкіл Британия қала шеттеріне ұқсап, барлық көріністер бір-бірінен ажыратылмастай болатын көңілсіз жаңа әлемге бет бұруымызға қатысты қорқынышын күшейтті. Ол сондай-ақ Бирмингемдегі Bull Ring сауда орталығы сияқты модернистік қалалық жобаларды мақтады, бірақ ол жаяу жүргіншілерді көліктерге бағындыруы салдарынан танымалдылығын жоғалтып, 21 ғасырдың басында бұзылды. Джонатан Гланси Найрннің пікірлерін қала құрылысшы Томас Шарппен, сондай-ақ Уильям Коббет және Джон Раскин сияқты бұрынғы жазушылармен салыстырды. Олардың барлығы да нақты белгіленген ауылдық кеңістікпен теңдестірілуі тиіс қалалық кеңістіктің әлеуетті зиянды әсерін көздейді, «біз тұтынушылар немесе жойғыштар емес, жасыл ауылдың қамқорлары болатын шағын қалалар мен шын мәніндегі жасыл шалғынды кеңістіктердің қатар өмір сүруі». «Атырау» 1956 жылы «Субтопияға қарсы шабуыл» (1957 жылы кітап ретінде жарық көрді) ілесіп келді. Екі кітап та сол кезде АҚШ-тың ең көп оқылатын архитектуралық журналы – Architectural Forum-да жұмыс істеген Джейн Джейкобсқа үлкен әсер етті. Джейкобс «Америка қалаларының өлімі мен өмірі» кітабында «Атырау» мен «Контршабуылға» сілтеме жасады және Найрнды Рокфеллер қорындағы байланыстарына ұсынды, ол Найрннің «Америка ландшафты: сынды көзқарас» (1965) кітабын қаржыландырды. Осы кезеңдегі бірнеше сәулет жазушылары мен ғалымдар сияқты Найрн да серияға шағын үлес қосты – оның жағдайында Эссекс, Норфолк және Нортумберленд туралы томдар. Певснердің ертерек томдарына Найрн де әсер еткен: мысалы, Ратландты Певснер «субтопиясы жоқ» деп сипаттады. Дегенмен, Певснер бастапқыда тартынды, өйткені ол осы уақытқа дейін жолдамаларды өзі жазып келген. Ол сондай-ақ, Найрннің бұрынғы томдарға жазған рецензияларынан серияның «үй стилі» туралы пікірлерін білген. Алайда жобаның ауқымы көмекке мұқтаж бола бастады және Певснер ақырында Суррей томын жазудың барлық жауапкершілігін Найрнға жүктеді, оның мәтіні аяқталған томның бес бөлігінен төртінші бөлігін құрады. Певснер Сассекс томының авторлығын Найрнге толығымен беруге келісті, бірақ жұмыс алға жылжыған сайын Найрннің әдісі Певснердің талап ететін салыстырмалы объективтілікке сәйкес келмейтінін сезінді. Найрн бұл оның жазуына кедергі келтіріп жатыр деп ойлады және Сассекс томын аяқтамай жұмысын тоқтатты. Певснердің «Сассекс» кітабының алғы сөзінде айтуынша: «Ол (Найрн) Батыс Сассексті аяқтағаннан кейін, «Англияның ғимараттарында» маңызды егжей-тегжейлі сипаттамаларды жазуға шыдай алмайтынын түсінді. Оның шешімі мені өкінішпен толтырды». Нәтижесінде, нұсқаулық басылып шықты, Найрнге Батыс Сассекс бөлімі, ал Певснерге Шығыс Сассекс бөлімі үшін еңбек еткені үшін алғыс айтылды. «Суссекс» кітабының алғы сөзінде Певснер Найрнға «Ол мен жаза алатынымнан да жақсы жазады» деп мақтады. Алайда ол былай деді: «Бірақ, каталогтардағыдай бір нәрсеге қызығушылық танытқандар мен құймаларға қызығушылық танытқандар менің сипаттамаларымды көбірек ұнататын шығар». Бұл толық сипаттама (Певснер) мен құмарлық, кейде эмоционалдық, ынта (Найрн) арасындағы айырмашылықты 15 шілде 1965 жылы Listener журналындағы «Суссекс» туралы рецензиясында Алек Клифтон Тейлор атап өтті. «Доктор Певснер бізге ғимарат туралы бәрін айтады, тек оны көруге тұрарлық па, жоқ па деген мәселені ғана емес. Мырза Найрн, көбірек субъективті, кейде бұзық, осы жайында бізге ешқандай күмән қалдырмайды». Осы айырмашылықтарға қарамастан, Найрн осымен байланысын аяқтағаннан кейін де серияға деген ынтасын жоғалтпады. Кейінірек ол: «Архитектуралық ақпарат үшін «Англияның ғимараттарымен» теңесе алатын ештеңе жоқ» деп жазды.

In 1955, Nairn established his reputation with a special issue of the Architectural Review called "Outrage" (later as a book in 1956), in which he coined the term "Subtopia" for the areas around cities that had in his view been failed by urban planning, losing their individuality and spirit of place. The book was based around a nightmarish road trip that Nairn took from the south to the north of the country – the trip gave propulsion to his fears that we were heading for a drab new world where the whole of Britain would look like the fringes of a town, every view exactly the same. He also praised modernist urban developments such as the Bull Ring shopping centre in Birmingham, which became increasingly unpopular due to the subordination of pedestrians to cars and was demolished in the early 21st century. Jonathan Glancey has compared Nairn's opinions with those of the town planner Thomas Sharp, as well as with earlier writers such as William Cobbett and John Ruskin, all of whom shared a vision of potentially invidious urbanization needing to be mitigated by clearly delineated rural space, "compact towns co existing with a truly green countryside of which we are stewards, not consumers or despoilers". "Outrage" was followed by "Counter Attack Against Subtopia" in 1956 (published as a book in 1957). Both books were influential on Jane Jacobs, who was then working at Architectural Forum, the most widely read US architectural magazine. Jacobs cited "Outrage" and "Counter Attack" in The Death and Life of Great American Cities, and she recommended Nairn to her contacts at the Rockefeller Foundation, which funded Nairn's book The American Landscape: A Critical View (1965). In common with several architectural writers and academics at the time, Nairn had already made small contributions to the series – in his case the volumes on Essex, Norfolk and Northumberland. Pevsner in turn had been influenced by Nairn in earlier volumes: Rutland, for example, Pevsner described as having "no 'subtopia'". Nonetheless, Pevsner was initially reluctant, having thus far written the guidebooks alone. He was also aware of Nairn's views on the 'house style' of the series from reviews Nairn had written on earlier volumes. However the scale of the project began to demand assistance and Pevsner eventually handed almost all responsibility for writing the Surrey volume to Nairn, whose text ultimately constituted almost four fifths of the finished volume. Pevsner was content to give sole authorship to Nairn for the volume on Sussex, but as work progressed Nairn felt that his approach was increasingly at odds with the relative objectivity Pevsner required. Nairn began to feel that this was acting as a constraint on his writing, and ceased work on the Sussex volume before it was completed. According to Pevsner, in the foreword to the Sussex book, "When he (Nairn) had completed West Sussex, he found that he could no longer bear to write the detailed descriptions which are essential in The Buildings of England. His decision filled me with sadness " Consequently, the guide was published with Nairn being given credit for the West Sussex section and Pevsner East Sussex. In the foreword to Sussex, Pevsner paid Nairn the compliment of acknowledging that "He writes better than I could ever hope to write." However, he continues: "On the other hand, those who want something a little more cataloguey and are fervently interested in mouldings and such like, may find my descriptions more to their liking." This contrast between exhaustive description (Pevsner) and passionate, sometimes emotional, enthusiasm (Nairn) is noted by Alec Clifton Taylor in his review of Sussex in the Listener on 15 July 1965. "Dr Pevsner is inclined to tell us everything about a building except whether it is worth going to see. Mr Nairn, more subjective, occasionally perverse never leaves us in any doubt about this aspect." Despite these differences, Nairn remained enthusiastic about the series after his association with it had ended. He later wrote, "For architectural information, there is nothing to beat The Buildings of England ".

Кейінгі мансап

Найрн стилі оның жеке сәулет кітапшаларына оңай орналастырылды, ол оларды субъективті және жеке деп баяндады. Ақырында тек екеуі ғана жарық көрді: «Найрннің Лондоны» (1966) және «Найрннің Парижі» (1968). Лондонның ауылдық аймалдарына, Индустриалды Солтүстікке, Рим мен Флоренцияға арналған жоспарланған нұсқаулықтар жарияланды, бірақ ешқайсысы жарық көрмеді. Найрннің жазу стилі қысқа және көбінесе юмористик, ол өзінің сүйгенін де, жек көргенін де сипаттайды, кейде ғимараттардың өзінен гөрі ғимараттар арасындағы кеңістікті немесе бір ғана егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұрынғысының мысалы – Лондонның Оңтүстік жағалауындағы Кардинал Кап Аллеясы: ол оның Сент-Пол соборының мұнарасының көрінісі туралы «кездейсоқ оқиға, бірақ егер сіз бірінші кезекте жақсы жобаласаңыз, осындай кездейсоқ оқиғаларға ұшырайсыз» деді. Ал соңғысы – Альберт ескерткішіндегі пілдің «ресторан үстелінің астынан чекті іздеп жүрген бизнесмен сияқты арт жағы бар». Журналистикадан басқа, Найрн теледидарда белгілі бір уақытқа танымал болды, 1967 жылы «Найрннің Солтүстігімен» басталып, 1978 жылы «Найрннің Саяхаттарымен» аяқталған BBC-ге арналған бірнеше сериалдарды ұсынды. Ол пабтар мен сыраны жақсы көретін, оның сәулеттік нұсқаулықтары мен тележурналистикасы пабтардың сипаттамаларымен және қандай сыра ішу керектігі туралы ұсыныстармен толы. 1972 жылы ол Камберлендтегі Лонгтаун қаласындағы қолданыстан шығарылған сигналдық будка туралы айтты, оны рычагтардың қаңқаларын орнында қалдырып, сыра сорғыларына айналдырып үйге айналдыруға болатынын елестетеді. Бұл оның жергілікті және аймақтық ерекшеліктерді, оны ерекше ғимараттардың орналасуы сияқты тартымды ететін «қалыпты» жерлерді жақсы көруінің бір бөлігі болды. Мысалы, «Найрннің Парижінде» ол Амиенге жақын Кевэвильерс ауылын сүйіспеншілікпен сипаттайды, оның бірнеше ерекшеліктері «барлығы ештеңе болмауын күтіп отырғандай» болып көрінеді. Сол сияқты, Бовеге жақын Преси-сюр-Оаз шағын қаласында ол «әдеттегі заттардың жиынтығы («көтерілген көпір, астық силос, «Рубероид» деген жарнама») бірегейлікке айналды» деп атап өтеді. («Найрннің Парижінің» 2017 жылғы қайта басылымы бұл сипаттамаларды қалдырады, олар Шартр, Реймс және Бове соборлары, Сент-Мартин-де-Буа аббат шіркеуі, Провинс қаласы, бірнеше сарайлар және көптеген ауылдар мен шағын елді мекендер сияқты кеңірек Иль-де-Франс аймағындағы ғимараттарды сипаттайтын тарауларда кездеседі. Найрн оларды ерекше атап өтуге лайық деп санайды, көбінесе, Кевэвильерс жағдайындағыдай, олардың оған ұнаған қарапайымдылығы үшін). «Найрннің Саяхаттары» бағдарламасының Йоркшир бөлімін түсірген кезде, ол өзінің айтуынша, Халифакста бағдарламаның бір бөлімін түсірген кезде ұлы блюзмен Чемпион Джек Дюприге «кездесіп» қалды. Екеуі жақсы тіл табысып, ол өмірінің соңына дейін жақын хат алмасып жүрді. Қазіргі заманғы дизайнның жағымсыздығына қатысты алаңдаған Найрн Эдвардтық қала маңының таралуына сыншы болған әдебиетшілердің мұрагері болды, мысалы, Э.М. Форстер («сәттілік сәтсіздіктен ажыратылмады») және Джон Бетжеман («қызыл кірпіш бөртпесі»). Бұл ойлау бағыты, алайда, көбінесе Найрннің қалалық шеттеріне қарағанда, бай аудандардағы мұраны сақтаумен айналысты. Бетжеман сияқты Найрн да субтопияның күштеріне қарсы күресті, британдық мұраны жоюға қарсы күресті, бірақ субтопияның күштері көбінесе жеңіске жетті; мысалы, оның Нортгемптонның Эмпориум Аркадасын қорғауы – «егер олар бұл жерді бұзып тастаса, бұл қорқынышты ұят болар еді». Ол 1972 жылдың маусымында қиратылды. Ол 1983 жылдың 14 тамызында 52 жасында бауыр циррозынан және созылмалы алкоголизмнен қайтыс болды, Певснердің өліміне төрт күн бұрын. Сәтсіздік сезімімен масқараланған ол ішімдікке құлап, өмірінің соңғы жылдарында жазба жұмыстарын тоқтатты. Ол Лондонның батысындағы Викториандық Ханвелл зиратында жерленген. Ол Суррей туралы былай деді: «Жокемен емен мен нағыз рододендронның жерін жай ғана сәулеттік сипаттамамен суреттеу жеткіліксіз. Бұл үшін жерді жақсы сезіну және осы сезімді жеткізу қабілеті қажет. Найрн екеуіне де ие болды, ал «Лондон» кітабында ол үшінші қабілетін көрсетті, ол қалалық пейзаждың эмоционалдық күшін түсіну. Осы үш қабілеттің үйлесімі оны мегаполистің ұлы ақыны етті. 1997 жылы Майкл Брейсвелл «Pevsner-мен саяхаттар» телесериалы үшін Суррейдегі Найрннің кейбір нысандарын аралады. 2005 жылы түсірілген «Осы жерден үш сағат» фильмінде Эндрю Кросс Найрннің 1955 жылы «Аутраж» зерттеуі мен жазуы үшін Англия бойынша жасаған кең саяхатын қайта жасады. Джонатан Гланси 2010 жылы «Гардиан» газеті үшін осындай экспедиция жасады. «Найрннің Лондонында» айтылған он төрт ғимарат, «қала туралы жазылған ең таңғажайып және қозғаушы кітаптардың бірі» Генри Элиот пен Мэтт Ллойд Роуздың «Curiocity» (2016) кітабындағы «Лондонды құру» тарауының негізін құрайды. Найрннің Сент-Мэри Вулнот, Баттерси электр станциясы және Тутингтегі Гала Бинго клубы сияқты ғимараттар туралы өзінің сипаттамалары Найрн туралы жаңа мәліметтер қосып, заманауи оқырмандарды ғимараттарды өздері көруге шақыратын қысқа абзастарға енгізілді. Бұл тарау «көңілсіз сәулет сыншысына» деген құрметтің белгісі болып табылады.

Nairn's style was more easily accommodated in his own architectural guidebooks, which he prefaced as being subjective and personal. Ultimately only two were ever published: Nairn's London (1966) and Nairn's Paris (1968). Planned guides to London's Countryside, The Industrial North, and Rome and Florence were announced but never appeared. Nairn's writing style is concise, and often humorous, and he describes both his loves and hates, sometimes describing a passage between buildings rather than the buildings themselves, or a single detail. An example of the former is Cardinal Cap Alley on London's South Bank: he remarked of its vista of a tower of St. Paul's, "an accident, but the kind of accident that tends to bestow if you design well in the first place." And of the latter: an elephant on the Albert Memorial "has a backside just like a businessman scrambling under a restaurant table for his cheque book". In addition to his journalism, Nairn became for a time a familiar face on television, presenting various series called for the BBC, starting with Nairn's North in 1967 and concluding with Nairn's Journeys in 1978. He was fond of pubs and beer, and both his architectural guides and television journalism are full of descriptions of pubs, and recommendations of which beers to drink. He said in 1972 of a recently disused signal box in Longtown, Cumberland, that he could imagine it being turned into a house, with the lever frames left in place and converted to beer pumps. This was part of his love of local and regional distinctiveness, the "ordinary" places which attracted him as much as the locations of noteworthy buildings. In Nairn's Paris, for example, he lovingly describes the village of Quevauvillers, near Amiens, whose few features are "all lying around waiting for nothing to happen". In a similar vein, in the small town of Précy sur Oise near Beauvais, he notes "a collection of ordinary things ('wobbly suspension bridge grain silo a sign saying Ruberoid') transformed into uniqueness". (The reissued 2017 edition of Nairn's Paris omits these descriptions which appear in the chapters describing buildings in the wider Ile de France area such as Chartres, Reims and Beauvais céathedrals, the abbey church of Saint Martin des Bois, the town of Provins, several châteaux, and numerous hamlets and villages which Nairn deemed to be noteworthy, often, as in the case of Quevauvillers, because of their – for him – charming ordinariness). When he did the Yorkshire section of Nairn's Journeys, he, in his own words, "bumped into" the great bluesman Champion Jack Dupree whilst doing a section of the programme in Halifax. The two got on rather well and maintained a close correspondence almost right up to his own death. In his concerns about the encroaching blandness of modern design, he was the heir of literary men who had similarly been critics of the spread of an Edwardian suburbia, such as E. M. Forster ("success was indistinguishable from failure" there), and John Betjeman ("red brick rashes"), and which fed into the Campaign to Protect Rural England among others. This strain of thinking was, however, to become largely concerned with conservation of the heritage in affluent areas, rather than with Nairn's urban fringe. And like Betjeman, Nairn fought against the forces of subtopia, the obliteration of British heritage – though the forces of subtopia invariably prevailed; one example, his defence of Northampton's Emporium Arcade – "if they do pull this place down it'll be a diabolical shame." It was demolished in June 1972. He died on 14 August 1983, aged 52, from cirrhosis of the liver and chronic alcoholism, four days before Pevsner himself died. Consumed with a sense of failure, he sought refuge in drink and in his later years wrote almost nothing. He is buried in the Victorian Hanwell cemetery in west London. who said of his account of Surrey:

Mere architectural description could not suffice for that land of joke oak and real rhododendron; what it demands is an acute sense of place and the gift to render that sense. Nairn possessed both, and in his London book he showed a third gift, that of the realization of the emotional power of townscape. That trinity of gifts made him a great poet of the metropolis. In 1997 Michael Bracewell toured some of Nairn's subjects in Surrey for the Travels with Pevsner TV series. In the 2005 film Three Hours From Here Andrew Cross retraced the extensive journey across England that Nairn took to research and write Outrage in 1955. Jonathan Glancey undertook a similar odyssey for The Guardian in 2010. Fourteen of the buildings mentioned in Nairn's London, "one of the most strange and stirring books ever written about the city", form the basis of the "Building London" chapter in Henry Eliot and Matt Lloyd Rose's Curiocity (2016). Nairn's own descriptions of buildings such as St Mary Woolnoth, Battersea Power Station and the Gala Bingo Club, Tooting are incorporated into short paragraphs which update Nairn and invite contemporary readers to see the buildings for themselves. The chapter forms an affectionate homage to the "cantankerous architecture critic".