Кіріспе

Буддизм мен Рим әлемі арасындағы өзара әрекеттесу туралы мәліметтер классикалық және ерте христиан авторларының еңбектерінде кездеседі. Сонымен қатар, тамил тіліндегі мәтіндік дереккөздер біздің эрамыздың II ғасырында кейбір римдік азаматтардың арасында буддизмнің болғанын көрсетеді.

Грек дәуіріндегі буддизм

Иса заманында Будданың ілімі Үндістанның көп бөлігіне таралып, Шри-Ланка, Орталық Азия және Қытайға жеткен еді. Олар белгілі бір...

Уилл Дюрант император Ашоканың миссионерлерді Үндістанның басқа аймақтарына, Шри-Ланкаға ғана емес, сонымен қатар Сирияға, Египетке және Грекияға жібергенін айтады, ал 1930 жылдары олар христиандық ілімге дайындық жасауға көмектескен болуы мүмкін деп болжады.

Маурияндық прозелитизм

Ашока шамамен 270 ж.б.д. Үндістан тағына отырды. Буддизмді қабылдағаннан кейін ол төрт тарапқа миссионерлер жіберді. Археологиялық жағдайлар көрсеткендей, бұл миссиялар батыс елдерінде "құшақтап қабылданған". Ашоканың бұйрықтарында есімдері аталған монархтардың бірі – Птолемей II Филадельфтің, Плиний Егдектің мәліметінше, Паталипутрадағы Мавр әулетінің сарайына Дионисий атты елші жібергені жазылған: "Индия туралы бірнеше грек авторлары жазған, олар үнді патшаларының сарайларында тұрған, мысалы, Мегастен, және Филадельфтің арнайы мақсатпен жіберген Дионисий: олардың барлығы осы халықтардың күші мен зор мүмкіндіктерін кеңінен сипаттаған". Ұзақ жылдар бойы сауда және идеялар тоғысқан орталық болған Александриядағы жазбалар, сол кездегі философиялық ағымдарға үнді субконтинентінен келген саяхатшы монахтардың әсер еткені мүмкін екенін көрсетеді. Римдік деректер ғасырлар өткен соң монахтардың Таяу Шығысқа саяхат еткені туралы айтады, сондай-ақ шамамен 13 ж.б.д. үнді патшасы Пандион немесе Порус (мүмкін Пандия) Цезарь Августқа елшілік жібергені туралы мәлімдемелер бар (жоғарыдағы Пандион елшілігі бөлімін қараңыз).

Буддизмнің батысқа қарай таралуы

Осы уақытта Будданың үйреті солтүстік-батысқа, Парфия территориясына тарады. Буддалық ступалардың қалдықтары Жібек жолының Мерв қаласы сияқты алыс жерлерде де анықталған. Кеңес археологиялық экспедициялары Мерв қаласының жанындағы Гяур-Калада үлкен будда мүсіндерімен толыққан буддалық монастырьды қазды. Ан Ши Као сияқты парфиялық ақсүйектердің буддизмді қабылдағаны мәлім, және олардың Хан Қытайына қарай одан әрі таралуына ықпал еткендердің қатарында болды.

Буддизм туралы батыс білімдері

Буддизм туралы біраз білім Батыста ерте заманда-ақ болған. 2-ші ғасырда Александриялық Климент Будда туралы былай деп жазды:

Ол сонымен қатар грек ойларына әсер еткен Бактриялық буддистерін (Сраманас) және Үнді гимнасофистерін де таныды: галлдар арасындағы друидтер; Бактриялықтардың арасындағы Сраманас ("Σαρμαναίοι Βάκτρων"); кельттердің философтары; және Құтқарушының тууын болжаған және жұлдыздың нұрымен Яһудея еліне келген парсылардың сиқыршылары. Үнді гимнасофистері де, сондай-ақ басқа да беймәдени философтар да осы қатарға кіреді. Олардың арасында екі топ бар, олардың кейбіреулерін Сраманас ("Σαρμάναι") деп, ал қалғандарын брахмандар ("Βραχμάναι") деп атайды. | Климент Александрийский | Stromata (Miscellanies)

Будданың тууы туралы әңгіме де белгілі болды: Архелай Каррханың (278 ж.) бір фрагментінде Будданың бойжеткен қыздың құрсағынан туғаны айтылады, ал Әулие Иероним (4-ші ғасыр) Будданың тууы туралы, оның "қыздың қабырғасынан туғанын" жазды. Патшайым Майя Будданы Тусита көгінен өзінің жатырына түсетінін көре отырып, болашақты болжайтын түс көрген соң дүниеге келтірді. Бұл оқиға Исаның қасиетті Рухтың Мариямға келгенімен байланысты тууымен салыстырылады. 2022 жылдың наурыз айында Египеттегі Береника қаласында американдық-поляк археологиялық экспедициясы Изида қасиеттісіне арналған ерте римдік храмды қазып, храм ауласынан Будданың мәрмәр мүсінін тапты. Бұл мүсін, Береника Буддасы деп аталды, сол кезде Үндістаннан келген буддист саудагерлердің Египетте болғанын көрсетеді. Христиандық және грек әдебиеттеріне соңғы әсер еткені – буддалық мәтіндердегі (3-ші ғасыр) Будданың өмірі туралы аңыздың христиандық нұсқасы және Барлаам мен Иосафат эпосы. Соңғысы дәстүрлі түрде Әулие Иоанн Дамаскиге (шамамен 750 ж. өмір сүрген) жатқызылады, бірақ ол оны арабтың "Китаб Билавар ва Юдасаф" кітабынан алған, ал ол өз кезегінде Манихейлер арқылы Үндістаннан келген.

Буддизм мен гностицизм

III-IV ғасырлардағы христиан жазушылары Гипполит және Эпифаний шамамен б.з. 50 жылы Үндістанға сапар шеккен және "Екі принцип ілімін" әкелген скиф туралы жазған. Иерусалимдік Кириллдің сөзіне қарағанда, Скифтің шәкірті Теребинт өзін "Будда" деп таныстырды ("Ол өзін Будда деп атады"). Теребинт Палестина мен Яһудеяға барды ("танылып, айыпталып"), соңында Вавилонға қоныстанды, онда Маниге өзінің ілімдерін жеткізіп, манихейшіліктің негізін қалады: "Бірақ Теребинт, осы зұлым қателіктегі оның шәкірті, оның ақшасын, кітаптарын және адамын мұра етіп, Палестинаға келді, ал Яһудеяда танылып, айыпталғаннан кейін ол Парсыға өтуді шешті: бірақ ол онда да атымен танылмау үшін оны өзгертіп, өзін Будда деп атады." | Иерусалимдік Кирилл, "Катехетикалық дәріс 6"

Буддизм мен пирронизм

Мадхьямака мен пирронизмнің, әсіресе Секст Эмпирикустың сақталған еңбектерінің жоғары дәрежедегі ұқсастығынан Томас МакЭвилли мен Мэтью Нил Нагарджунаға Римнің Үндістанмен саудасы кезінде Үндістанға әкелінген грек пирронистік мәтіндердің әсер еткенін күдіктенеді. Аңыз бойынша, Нагарджуна басқа ешкімге қол жеткізе алмайтын кітаптардың өзіне әсер еткенін айтқан. Оған адам түріндегі Нагалар (жартылай құдайлық жыландар) жақындады. Олар оны өздерінің патшалығына шақырып, оған қызығушылық тудыратын мәтіндерді көрсетті. Нагарджуна осы мәтіндерді зерттеп, Үндістанға әкеліп қайтты. Мэтью Нилдің пікірінше, "Нагарджуна жаңа ілімдерді буддалық тұжырымдамалардың ішіне жасырған, шетелдік даналық дәстүрлерінен шыққандығын жасыру үшін шебер дипломат болған".