Кіріспе

Экономикада толық емес нарықтар – табиғи жағдайлардың барлық мүмкін нұсқалары үшін Arrow-Debreu қауіпсіздігінің болмауымен сипатталатын нарықтар. Толық нарықтардан өзгеше, мұндай қауіпсіздіктердің жетіспеуі жеке тұлғалардың жағдайлар арасында қажетті деңгейдегі байлықты бөлісуіне кедерес келтіруі мүмкін. t уақытында сатып алынған немесе сатылған Arrow қауіпсіздігі – t+1 уақытында болатын кез келген ықтимал жағдайда бірлік кіріс алуға кепілдік беретін келісімшарт. Егер әрбір уақыт кезеңінде мұндай келісімшарттардың толық жиынтығы болса, келесі уақытта болатын әрбір жағдай үшін жеке келісімшарттар қарастырылып, жеке тұлғалар болашақ тәуекелдерге қарсы сақтандыру мақсатында осы келісімшарттарды саудалайды, соның нәтижесінде әр жағдайда қажетті және бюджеттік шектеулерге сәйкес тұтыну деңгейін қамтамасыз етеді (яғни тұтынуды тегістеу). Мұндай келісімшарттар қолжетімсіз болған жағдайда, агенттер арасында тәуекелдерді оңтайлы түрде бөлісу мүмкін болмайды. Осы сценарийде агенттер (үй иелері, жұмысшылар, фирмалар, инвесторлар және т.б.) жұмыс орындарының болуы, денсаулық, еңбек табысы, бағалар сияқты болашақ тәуекелдерге қарсы сақтандыру құралдарынан мүресіз болады.

Нарықтар, бағалы қағаздар және нарықтың толық болмауы

Бәсекелестік нарықта әрбір агент стохастикалық ортада уақыт бойынша таңдау жасайды. Олардың тәуекелге қатысты көзқарастары, өндіріс мүмкіндіктері жиынтығы және қолжетімді саудалар жиынтығы саудаланатын активтердің тепе-теңдік көлемін және бағасын анықтайды. "Идеалданған" жағдайда агенттердің келісімшарттық міндеттемелерді ешқандай шығынсыз орындауға және болашақ жағдайлар мен олардың ықтималдығын толық білуге мүмкіндігі бар деп есептеледі. Мемлекеттік жағдайларға байланысты талаптардың толық жиынтығы (сонымен қатар Arrow-Debreu қағаздары деп те аталады) агенттерге жағымсыз немесе нашар нәтижелерге қарсы қорғану үшін осы қағаздарды саудалауға мүмкіндік береді. Нарық толық емес болған жағдайда, ол әдетте активтерді оңтайлы түрде бөле алмайды. Яғни, Бірінші әл-ауқат теоремасы қолданылмайды. Толық емес нарықтағы бәсекелестік тепе-теңдік әдетте шектеулі субоптималды болып табылады. Шектелген субоптималдылық тұжырымын Геанакоплос және Полемархакис (1986) ресми түсіндірген.

Нарықтың толық болмау себептері

Қаржы және сақтандыру нарықтарындағы соңғы инновацияларға қарамастан, нарықтар толыққанды емес болып қалады. Сақтандыру полистері, фьючерстер, қаржылық опциялар сияқты көптеген жағдайларға қатысты шартты талаптар тұрақты түрде саудаланып жүргенімен, мүмкін болатын жағдайлар жиынтығы талаптар жиынтығынан әлдеқайда көп. Іс жүзінде, табиғаттың кез келген мүмкін жағдайы үшін мемлекеттік контингенттік қауіпсіздік құру идеясы шынайы емес көрінеді. Мысалы, экономикада келісімшарттардың орындалуын қамтамасыз ететін институттар жеткіліксіз болса, агенттер мұндай бағалы қағаздарды сатып алуға немесе сатуға құлықсыз болады. Мемлекеттік контингенттік қауіпсіздіктердің болмауының тағы бір себебі – агенттер арасындағы асимметриялық ақпарат. Мысалы, нақты бір адамның еңбек табысының нәтижесі жеке ақпарат болып табылады және оны ешкім қосымша шығынсыз біле алмайды. Егер сақтандыру компаниясы адамның еңбек табысын тексеріп растай алмаса, ол әрқашан табысының төмен деңгейін көрсетуге ұмтылады, нәтижесінде нарық құлдырап қалуы мүмкін.

Стандартты толық нарық моделінің жетіспеушілігі

Көптеген авторлар толық емес нарықтарды және басқа да қаржылық кедергілерді модельдеу стандартты толық нарық модельдерінің қалыптан тыс болжамдарын түсіндіру үшін маңызды деп санайды. Ең айқын мысал – Мехра мен Прескотттың (1985) акцияларға қосымша сыйақы жұмбағы, онда толық нарық моделі тарихи түрде жоғары акцияларға қосымша сыйақыны және төмен тәуекелсіз ставканы түсіндіре алмады. Акцияларға қосымша сыйақы жұмбағымен қатар, толық нарық моделінің басқа да қалыптан тыс салдары жеке тұлғалардың тұтынуы, байлығы және нарық операцияларына қатысты эмпирикалық деректерге байланысты. Мысалы, толық нарық аясында, егер агенттер жеке тәуекелдерге толыққанды сақтандыра алса, әрбір адамның тұтынуы басқалармен бірдей деңгейде өзгеруі керек, ал жеке тұлғаның байлық таралуындағы салыстырмалы орны уақыт өте келе көп өзгере алмайды. Бірақ эмпирикалық деректер олай емес екенін көрсетеді. Бұдан әрі, жеке тұтыну өте күшті корреляцияланбаған, ал байлық көлемі өте құбылмалы.

Модельдеу нарығының толық болмауы

Экономикалық және қаржылық әдебиетте соңғы жылдары толық нарықтар тұжырымынан бас тартуға елеулі күш-жігер жұмсалды. Нарықтың толық еместігі экзогенді институционалдық құрылым немесе эндогенді процесс ретінде моделенеді. Бірінші тәсіл бойынша экономикалық модельдер нақты экономикада байқалатын институттар мен регламенттерді қабылдайды. Бұл тәсілдің екі артықшылығы бар. Біріншіден, модельдің құрылымы Arrow-Debreu моделіне ұқсас, бұл оны сол негізде жасалған талдаудың қуатты әдістерін қолдануға ыңғайлы етеді. Екіншіден, модельдік үлестірімдерді эмпирикалық деректермен салыстыру оңай. Бұл тәсілді қолданған алғашқы еңбектердің бірі – Даймондтың (1967) акциялар мен облигациялар нарығынан тұратын «нақты» нарық құрылымына тікелей назар аударған жұмысы. Екінші модельдер толық сақтандыруға кедерес келтіретін факторларды нақты ескереді, бірақ оңтайлы тәуекелді бөлісуді эндогендік түрде шығарады. Бұл әдебиет ақпараттық ассиметрияға баса назар аударды. Жеке ақпарат модельдерінде активтерді жинақтау және оларды іске асыру кезіндегі тәуекелді бөлісу және кедерес факторлары қарастырылады. Бұл тәсілдің артықшылығы – нарықтың толық еместігі және қолжетімді мемлекеттік контингенттік талаптар экономикалық ортаға жауап береді, бұл модельді саяси эксперименттер үшін тартымды етеді, себебі ол Лукастың сын-пікіріне аз сезімтал.

Толық және толық емес нарықтардың мысалы

Екі агенті (Робинсон мен Джейн) бар экономика бар деп есептейік. Табиғаттың екі тең мүмкіндігі бар жағдайы бар. Егер 1-ші жағдай орындалса, Робинсонға 1 бірлік байлық, ал Джейнге 0 беріледі. 2-ші жағдайда Робинсон 0, ал Джейн 1 бірлік байлық алады. Толық нарықта екі жағдайға байланысты талаптар бар: біреуі 1-ші жағдайда 1 бірлікті төлейді, ал қалған жағдайларда 0 төлейді. Екіншісі 2-ші жағдайда 1 бірлік, ал 1-ші жағдайда 0 бірлік төлейді. Белгісіздік орындалуына дейін екі агент жағдайға байланысты бағалы қағаздармен сауда жасауға болады. Тепе-теңдікте екі Arrow-Debreu бағалы қағазының бағасы бірдей, ал үлестіру келесідей: Робинсон 0,5 сатып алады және 0,5 сатады. Джейн 0,5 сатып алады және 0,5 сатады. Бұл экономикадағы басты нәтиже – Робинсон мен Джейн екеуі де табиғаттың қандай жағдайы орындалса да 0,5 бірлік байлыққа ие болады. Егер нарық толық болмаса, яғни бір немесе екі бағалы қағаз саудаға қолжетімді болмаса, екі агент табиғаттың жағымсыз жағдайына қарсы сақтандыру үшін сауда жасай алмайды және осылайша байлықтың жоқтығына ұшырауы мүмкін. Шындығында, агенттердің бірі «бай», ал екіншісі «кедей» болады. Бұл мысал нарықтың толық еместігінің ең шекті жағдайы. Іс жүзінде агенттерде қандай да бір үнемдеу немесе сақтандыру құралы болады. Мұндағы басты мәселе – нарықтар толық еместігі жағдайында туындауы мүмкін әлеуетті әлеуметтік шығындарды көрсету.