Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Испан мерседериялық монах және миссионер (шамамен 1525 – шамамен 1618)
Spanish Mercedarian friar and missionary (c. 1525–c. 1618)
Мартин де Муруа, O. de M., (шамамен 1525 жылы Гипускоа, Испанияда – шамамен 1618 жылы Испанияда) Баск мерседериялық монах және испандықтардың Американы жаулап алуының тарихын жазған. Ол негізінен "Перу тарихы" (Historia general del Piru) (шамамен 1580 – 1616 жылдары) еңбегімен белгілі, ол Перу тарихының ең алғашқы суреттелген нұсқасы саналады.
Martín de Murúa, O. de M., (c. 1525 in Gipuzkoa, Spain – c. 1618 in Spain) was a Basque Mercedarian friar and chronicler of the Spanish conquest of the Americas. He is primarily known for his work Historia general del Piru (written c. 1580 1616), which is considered the earliest illustrated history of Peru.
Мюруаның Перудегі мансабы
Муруа Жаңа Испанияның миссионерлік қызметтеріне өз еркімен қатысып, басшыларының тапсыруымен 1580-ші жылдардың басында Перуге келді. Ол сол кезде Курахуаси аңғарында тұрған. Кейіннен ол Перу вице-корольдігіне миссионер ретінде саяхаттап, Титикака көлі мен Куско маңында қызмет етті, бұл жерде ол бұрынғы Инка империясының халқының ерекшеліктерін жақсы білді. 1595 жылдан 1601 жылға дейін ол Арекипадағы Әулие Иоанн Латеран монах орнында тұрды. Миссионерлік жұмысынан бөлек, Муруа Анд тарихын жазу үшін мәліметтер жинады. Оған кечуа тілінен датаны аударуға жергілікті инка ақсұлуы Фелипе Гуаман Пома де Аяла (Гуаман Пома деп те белгілі) көмектесті, ол жұмысына 100-ден астам, зор тарихи маңызы бар суреттерді қосты, бірақ кейіннен Муруаның инка тарихын бейнелеуін өз жазбаларында қатты сынады. 1611 жылы Муруа Испанияға оралуға шешім қабылдады. Алайда ол Панама арқылы әдеттегі жолмен бармауды жөн көрді. Оның орнына, ол Амазонка орманынан өтіп, Анд тауларын кесіп, Ла-Платаға (қазіргі Сукре) жетті. Ұзақ уақыт болғаннан кейін, ол Потосиге, содан кейін Тукуман аймағына барды. Саяхаты барысында ол жергілікті діни және мемлекеттік билік өкілдеріне өз жұмысын қарап, пікір білдіру және түзетулер енгізу мүмкіндігіне ие болды. Соңында ол Кордовадан өтіп, Буэнос-Айреске жетіп, 1615 жылы Испанияға теңіз жолымен аттанды. Келесі жылы Мадридте тұрып, Муруа өзінің орденінен және корольден Historia general del Piru атты хроникасын жариялауға қажетті рұқсаттарды алды. Бұл еңбек Перудің Колумбтан бұрынғы және испан отарлау тарихының алғашқы кезеңдерін қамтиды. Муруа өзінің "Тарихында" Оңтүстік Америкада Амазонкалар мен алыптар сияқты бірнеше мифологиялық жаратылыстардың болғанын жазды, олар континенттің көптеген географиялық нысандарына ат берді.
Murúa volunteered to serve in the missions of New Spain, where he was sent by his superiors and arrived in Peru in the early 1580s. He is known to have lived in the Curahuasi Valley around that period. He later traveled throughout the Viceroyalty of Peru as a missionary, serving in the proximities of Lake Titicaca and Cuzco, where he came to know some features of the inhabitants of the former Inca Empire well. From about 1595 to 1601 his residence was at the Mercedarian Monastery of St. John Lateran in Arequipa. In addition to his missionary work, Murúa gathered data to write a history of the Andean past. He was assisted in his translation of the date from the Quechua language by a native Inca nobleman Felipe Guamán Poma de Ayala (also known as Guamán Poma), who provided over 100 illustrations of great historical significance for the work, but who was later highly critical of Murúa's depiction of Inca history in his own writings. In 1611, Murúa made the decision to return to Spain. He chose, however, not to take the usual route, by way of Panama. Instead, he traveled across the Amazon Forest, crossing the Andes, arriving in La Plata (today Sucre). After a lengthy stay, from there he went on to Potosí and then to the Tucumán region. All along the way, he took the opportunity to have the local religious and government authorities review his work for comment and correction. He eventually passed through Córdoba and arrived in Buenos Aires, from which he set sail for Spain in 1615. The following year, while living in Madrid, Murúa received the necessary authorizations from both his Order and the king to publish his chronicle, entitled Historia general del Piru. The work covers Peru's pre Columbian and early Spanish colonial history. In his Historia, Murúa wrote of the presence of a number of mythological creatures in South America, such as Amazons and giants, which gave rise to the names of many geographical landmarks of the continent.
Галвин және Гетти қолжазбалары
Historia general del Piru-дың екі нұсқасы бар: Галвин Муруа (сондай-ақ "Лойола Муруа" деп те аталады) және Гетти Муруа (сондай-ақ "Веллингтон Муруа" деп те аталады). Біріншісі Ирландиядағы жеке коллекцияда, ал екіншісі Калифорния штатының Лос-Анджелес қаласындағы Гетти зерттеу институтында сақталады. Галвин Муруаның түпнұсқасы және оның факсимилесі білікті ғалымдардың қарауына Гетти орталығында қолжетімді. Галвин Муруа 1580-жылдарда жазылған және шамамен 1600 жылы аяқталған. Хрониканың бұл алғашқы нұсқасын Муруа Перуде жергілікті жазушылар мен үнді суретшілердің (соның ішінде Фелипе Гуаман Пома де Аяла) көмегімен құрастырған. 18-ғасырда Галвин Муруа Испанияның Алкала-де-Энарес қаласындағы иезуит колледжінің меншігіне өтті. 1879-1900 жылдар аралығында қолжазба Францияның Поянн қаласындағы иезуиттер анклавында сақталды. Иезуиттермен байланысы салдарынан қолжазба "Лойола Муруа" деген атқа ие болды (Иезуит орденінің негізін қалаушы, әйгілі Игнатий Лойоланың құрметіне). 1950-жылдары қолжазбаны Калифорния штатының Сан-Франциско қаласындағы сирек кітаптар сатушы сатып алып, еуропалық аристократ және жеке коллекционер Джон Галвинге (1996 жылы қайтыс болған) қайта сатты. Қазіргі таңда мәтін Ирландияның Мит графтығындағы Галвин отбасының қолында сақталады. Гетти Муруа 1615-16 жылдар аралығында жазылған және хрониканың екінші нұсқасы болып табылады. Мәтіннің көп бөлігі Перуде және қазіргі Боливияда құрастырылған, бірақ Испанияда қайта өңделген болуы мүмкін. Бұл нұсқа баспаға шығаруға соңғы мақұлдау алған, алайда белгісіз себептерге байланысты 17-ғасырда жарық көрмеген. Испанияға келгеннен кейін, қолжазбаны кастилиялық мемлекет қайраткері және кітап сүйер Лорэнсо Рамирес де Прадо сатып алған. Рамирес 1658 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол Саламанкадағы Колехио Майор де Куэнка кітапханасына, ал 1802 жылы Испания королі Карл IV-нің жеке кітапханасына қосылған. Пиреней соғысының нәтижесінде ол Артур Уэлсли, Веллингтонның 1-ші герцогының меншігіне өтті. Осылайша қолжазба "Веллингтон Муруа" деген атауға ие болды. Кейіннен ол Германияның Кёльн қаласындағы коллекционерге аукционда сатылды және 1950 жылдардың басында Мануэль Балестерос Гайбройс оны қайта тауып алғанға дейін бірнеше рет қожайынын ауыстырды. Балестерос Гайбройс 1962 және 1964 жылдары "Historia general del Piru" атты екі томдық басылымын жариялады. 1983 жылы қолжазба Гетти зерттеу институтына сатылды. Содан бері ол "Гетти Муруа" деп белгілі. Зерттеулер Галвин Муруадан бірнеше суреттер (соның ішінде Гуаман Пома салған екеуі) алынып, Гетти Муруаға қосылғанын көрсетті, бірақ жалпы алғанда Галвин Муруада оның аналогына қарағанда көбірек сурет бар. Екі қолжазбадағы суреттер Америка мен Еуропадан алынған бояулар, краскалар және күміспен боялған. Екі қолжазбаны да жан-жақты зерттеуді 2007-2008 жылдары Гетти зерттеу институты қаржыландырды.
There exist two versions of the Historia general del Piru: the Galvin Murúa (also known as the "Loyola Murúa") and the Getty Murúa (also known as the "Wellington Murúa"). The former is kept in a private collection in Ireland while the latter is at the Getty Research Institute in Los Angeles, California. The original as well as a facsimile of the Galvin Murúa are available at the Getty Center for consultation by qualified scholars. The Galvin Murúa dates from the 1580s and was completed around 1600. This first version of the chronicle was compiled in Peru by Murúa with the assistance of local scribes and Indigenous artists (one of whom was Felipe Guaman Poma de Ayala). By the 18th century, the Galvin Murúa ended up in the possession of the Jesuit College in Alcalá de Henares, Spain. Between 1879 1900, the manuscript was housed in a Jesuit enclave in Poyanne, France. Its association with the Jesuits gave the manuscript its title the "Loyola Murúa" (after St. Ignatius of Loyola, founder of the Jesuit Order). In the 1950s, the manuscript was bought by a rare bookseller in San Francisco, California and resold to the late John Galvin (d. 1996), a European aristocrat and private collector. The text remains in the hands of the Galvin family in County Meath, Ireland. The Getty Murúa dates from 1615–16 and was the second version of the chronicle. Most of the text was compiled in Peru and present day Bolivia, although it was most likely re edited in Spain. This version received the final approbation for printing, however for unknown reasons it remained unpublished during the seventeenth century. Once in Spain, the manuscript was somehow acquired by Castilian statesman and bibliophile Lorenzo Ramirez de Prado. After Ramirez's death in 1658, it was incorporated into the library of the Colegio Mayor de Cuenca in Salamanca and finally the private library of King Charles IV of Spain in 1802. As a result of the Peninsular War, it came into the possession of Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington. Thus the manuscript acquired the title the "Wellington Murúa." It was later sold at auction to a collector in Cologne, Germany, changing hands once more before its "rediscovery" by Manuel Ballesteros Gaibrois in the early 1950s. Ballesteros Gaibrois published a two volume edition of Historia general del Piru in 1962 and 1964. In 1983, the manuscript was sold to the Getty Research Institute. Since then it has been known as the "Getty Murúa." Research has proven that several images (including two by Guaman Poma) from the Galvin Murúa were removed and pasted into the Getty Murúa, although overall the Galvin Murúa contains more images than its counterpart. The images in both manuscripts were colored using paints, dyes, and silver from the Americas and Europe. An exhaustive study of both manuscripts was funded by the Getty Research Institute in 2007 2008.
Муруа мен Гуаман Пома
Гуаман Пома мен Мартин де Муруаның кездескеніне және олардың арасында кейіннен ажырасып қалған тығыз ынтымақтастық болғанына күшті дәлелдер бар.
There is strong evidence that the chroniclers Guamán Poma and Martín de Murúa met and there was a close collaboration between them that later ended in rupture.
Цитаталар
1. Ролена Адорно мен Иван Бозеруп, "Муруаның «Пирудің жалпы тарихының» жасалуы" – «The Getty Murúa»: Мартин де Муруаның «Пирудің жалпы тарихының» жасалуы туралы мақалалар, J. Пол Гетти мұражайы, Людвиг XIII 16 қолжазбасы. [Томас Камминс және Барбара Андерсон редакциялаған] (Лос-Анджелес: Гетти зерттеу институты, 2008)
1. Rolena Adorno and Ivan Boserup, "The Making of Murúa's Historia General del Piru" in The Getty Murúa: Essays on the Making of Martin de Murúa's 'Historia General del Piru,' J. Paul Getty Museum Ms. Ludwig XIII 16. [Edited by Thomas Cummins and Barbara Anderson] (Los Angeles: Getty Research Institute, 2008)
Шығармалары
Инкалардың тарихы. Перу патшалары. XVI ғасырдың хроникасы. "Анотациялар және Үнді хроникаларымен сәйкестіктер". Хоррасио Х. Уртеага және К. А. Ромеро редакторында. Перу тарихына қатысты кітаптар мен құжаттар жинағы. Сер. 2, т. 4. Лима, 1922-1925 жж. (Перу инка патшаларының тегі және генеалогиясы. Константино Бейльдің кіріспесі, ноталары және түзетулері. "Missionalia hispanica" кітапханасы, 2-том. Мадрид, 1946 ж. Инкалардың шығу тегі. 1590 жылы мерседарий Фрай әкесі жазған Ежелгі Перу туралы хроника. Рауль Поррас Барренхеаның автор туралы биобиблиографиялық зерттеуі. Америка тарихының кішкентай кітаптары. Сер. 1, т. 11. Лима, 1946 ж.). Инкалардың аңыздары мен рәсімдері (1573). Pequeños Grandes Libros de Historia Americana, 1-ші серия, 4-ші том. Лима, 1943 ж. Фрай Мартин де Муруа: Перудің жалпы тарихы. Инкалардың тегі және ұрпақтары (1611). Мануэль Балестерос Гайброис кіріспесі және ноталары. Bibliotheca Americana vetus. Веллингтон герцогының алды сөзімен. 2 том. Мадрид, 1962-1964 жж.
Historia de los Incas. Reyes del Perú Crónica del siglo XVI. Anotaciones y Concordancias con las crónicas de Indias. ed. por Horacio H. Urteaga y C. A. Romero. Colección de libros y documentos referentes a la historia del Perú. ser. 2, t. 4. Lima 1922 1925. (Historia del origen y genealogía real de los Reyes Incas del Perú. Introducción, notas y arreglos por Constantino Bayle. Biblioteca "Missionalia hispanica", vol. 2. Madrid 1946. Los Orígenes de los Inkas. Crónica sobre el Antiguo Perú escrita en el año 1590 por el padre mercedario Fray Estudio bio bibliográfico sobre el autor por Raúl Porras Barrenechea. Los pequeños grandes libros de historia americana. ser. 1, t. 11. Lima 1946). Fábulas y Ritos de los Incas (1573). Pequeños Grandes Libros de Historia Americana, Serie 1, t. 4. Lima 1943. Fray Martín de Murúa: Historia general del Perú. Origen y descendencia de los Incas (1611). Introducción y notas de Manuel Ballesteros Gaibrois. Bibliotheca Americana vetus. Con prólogo del Duque de Wellington. 2 vols. Madrid 1962 64.