Прокофьевтің 1947 жылғы Симфониясы

Кіріспе

Сергей Прокофьевтің 1947 жылғы 6-шы симфониясы, Op. 111, 1947 жылы аяқталып, тұсаукесері өтті. Симфонияның эскиздері 1945 жылдың маусым айынан бастап қолға алынған; Прокофьев бесінші симфониясын жазуға кіріспес бұрын осы жұмыстың үстінде болғандығы айтылады. Кейін ол, бұл симфонияның Ұлы Отан соғысының құрбандарын еске алуға арналғанын мәлімдеді. Александр Гауктың ынтасына қарамастан, Прокофьев симфонияны оған орындап көрсеткеннен кейін әсерленген Евгений Мравинскийтің басшылығымен премьера өткізуді жөн көрді. 1947 жылдың 11 қазанында Ленинград филармониясының оркестрі орындаған премьера сәтті аяқталды. Бастапқыда симфония кеңес баспасөзінде жылы қабылданып, Дмитрий Шостаковичтің сегізінші симфониясымен теңестірілді. 1948 жылы Ждановщина кезінде, оны бұрын мақтаған сыншылардың арасында да сынға ілікті. Прокофьевтің қайтысынан кейін 6-шы симфония Кеңес Одағында қайта жандандырылды. Оған Батыста да жағымды баға берілді, бірақ бастапқыда реакция әртүрлі болған. Tempo журналының пікірінше, 6-шы симфония – Прокофьевтің симфониялық туындыларының "ұлы, шыңы" болып табылады.

Премьера

Прокофьевтің Алтыншы симфониясының әлемдік премьерасы 1947 жылғы 11 қазанда Ленинград филармониясының залында, Мравинский дирижерлік еткен Ленинград филармониясының орындауында болды. Ол Чайковскийдің музыкасын да қамтыған концерттік бағдарламаны аяқтады. Концерттен кейін Мравинский Прокофьев пен Мендельсонға симфонияның орындалуында болған бірқатар аспаптық қателіктердің өзін ренжіткенін және ұйықтай алмағанын айтты. Келесі күні, Киров операсындағы "Соғыс және бейбітшілік" операсын көргеннен кейін, Прокофьев серігімен бірге Алтыншы симфониясының екінші орындалуын тыңдауға барды. Бұл жолы оркестр ноталарды қатесіз орындады. Прокофьев пен Мравинский бірнеше рет сахнаға шақырылып, бірге суретке түсті.

Кеңес Одағы

Алтыншы симфонияның дүниежүзілік тұсаукесеріне дейінгі апталарда Прокофьевтің өмірбаяны Нестьев пен музыка сыншысы Шнеерсон, Григорий Михайлович композитордың өздері мен Ленинград филармониясының музыканттары қиын деп тапқан шығарманы түсіндіруде "қарсылық танытқанына" шағымданды. Кейіннен ол бұл симфонияда Прокофьев "қайтадан өте қиын, кейде эзотерикалық тілмен сөйлей бастады" деп жазды. Композитордың әріптесі және ұзақ жылғы досы Николай Мясковский де симфонияны түсіну қиын деп тапты: "Мен Прокофьевтің [Алтыншы симфониясын] үшінші рет естігеннен кейін ғана түсіне бастадым, сосын ғана маған әсер етті: терең, бірақ біршама күңгірт және қатал оркестрленген". Алтыншы симфонияның алғашқы кезде совет көрермендері мен сыншыларынан алған қабылдауы Бесінші симфонияныкімен салыстырмалы болды. Әлемдік тұсаукесерде тыңдаушылар оны шамамен 30 минут бойы тұрып қол шапалақтады. "Бұл керемет, әдеттегі Прокофьевтен жақсы", - деді Шнеерсон Александр Вертке симфонияның Мәскеудегі тұсаукесерінен бұрын. "Бұл философиялық, Шостаковичтің тереңдігі бар. Көресің!" Сол сияқты, Нестьев "Советское Искусство" журналында симфония "заманауи адамның жеке дүниесі мен ғаламдық жойылудың қорқынышты машинасы арасындағы" "жандылықты тудыратын қарама-қайшылықты" бейнелейтінін жазды, сондай-ақ оның "асқан гуманизмі" оны Дмитрий Шостаковичтің Сегізінші симфониясымен қатар қоятынын айтты. Ол финалды "Моцарт немесе Глинка рухында" деп сипаттады, бірақ оның көңілді күйі "титанның" басып кіруімен жойылды, оның "үнемі қайталап тұратын фанфарлары" симфонияның бұрынғы бөлімдеріндегі қайғылы дыбыстарды қайта оятты. "Ленинградская правда" газетінің музыка сыншысы симфонияны "совет өнерінің тағы бір керемет жеңісі" деп мақтап, "бұл [шығарманың] оптимизмі, оның күшті интонациясы, мінезі мен лирикасы халқымыздың көп қырлылығын көрсетеді" деп қосты. Музыктанушы Юрий Вайнкоп симфонияның ашылуын есіктің құлыптарындағы тозған кілттің сықырылуымен теңестірді, содан кейін "жылу, сүйіспеншілік пен сұлулық әлемі" ашылды. Саймон Моррисонның айтуынша, оның тұсаукесері композитордың "соңғы кедергісіз, тікелей табысы" болды. Дегенмен, Алтыншы симфония келесі жылы Андрей Жданов пен Тихон Хренниковтың музыкадағы формализмге қарсы науқаны кезінде сынға ұшыраған шығармалардың бірі болды. Соңғысы композитордың симфонияның "жанды және айқын идеяларын" "жасанды хаотикалық зарсыздануларға" батып кетуіне жол бермегеніне наразылық білдірді, соңында оны "сәтсіздік" деп бағалады. Нестьев бұрынғы мақұлдауын кері қайтарып, симфонияны "ашық формалистік" деп айыптады, бұл өзгеріске Атовмян ашық сынай қарады. Нестьев кейін симфонияны "күрделілік үшін күрес" деп сипаттады, ол "оны түсінуді қиындатты". Прокофьев Нестьевтің өзіне жасаған опасыздығына қатты ренжіді, оны "Иуда" деп атады және онымен достығын толығымен үзді. Прокофьевтің қайтысынан кейін, Хрущев отырарлық кезеңінде, Алтыншы симфония совет сыншылары тарапынан қайта бағаланды. Арам Хачатурян оны композитордың "өз халқына, адамзатқа қызмет ету" деген "бағдарламалық қағидасын" сақтаған шығармалардың қатарына қосты. Борис Ярустовский симфонияны "нағыз соғыс симфониясы" деп атады, ал оның алдыңғысына тек "жалпы патриотизм сезімін" жатқызды, сондай-ақ жұмыстың нөмірі оны "барлық ресейлік алтыншы симфонияларға ұқсас" трагикалық сипатқа тағайындады деп есептеді, ал Генрих Орлов оны "қазіргі заманның көрнекті симфониясы" деп мақтап айтты. Симфонияға қатысты бұрынғы сын-пікірлерін сақтап, Нестьев оның "бір керемет музыканттың шығармашылық тарихындағы маңызды оқиға ғана емес, сонымен қатар өз заманының бірегей көркемдік ескерткіші" екенін де жазды.

In the weeks prior to the Sixth Symphony's world premiere, Prokofiev's biographer Nestyev and the music critic Шнеерсон, Григорий Михайлович complained that the composer was being "stingy" with explanations of a work they and the musicians of the Leningrad Philharmonic found difficult. The former would later write that in this symphony Prokofiev "once again began to speak in a very difficult and at times esoteric language". Nikolai Myaskovsky, the composer's colleague and longtime friend, also found the symphony challenging: "I began to understand the Prokofiev [Sixth Symphony] only on the third hearing and then I was won over: profound, but somewhat gloomy, and harshly orchestrated". The level of acclaim that the Sixth Symphony initially received from Soviet audiences and critics was comparable to that for the Fifth. The audience at the world premiere gave it a nearly 30 minute standing ovation. "It is wonderful, better than the usual Prokofiev", Schneerson told Alexander Werth before the symphony's Moscow premiere. "It is philosophic, has the depth of Shostakovich. You'll see!" Likewise, Nestyev wrote in Sovietskoye Iskusstvo that the symphony depicted a "nerve wracking juxtaposition" of the "private world of modern man against the terrifying machinery of universal destruction", adding that its "noble humanism" placed it alongside the Eighth Symphony by Dmitri Shostakovich. He also described the finale as being "in the spirit of Mozart or Glinka", but that its cheerful mood was dispelled by the invasion of a "titan" whose "incessantly repeated fanfares" reawaken the tragic sonorities from earlier in the symphony. The music critic of Leningradskaya Pravda praised the symphony as "another stunning victory for Soviet art", adding that "the optimism of this [work], its strong willed intonations, character, and lyricism reflect the many facets of our people". Musicologist Yuri Weinkop elicited Prokofiev's approval by comparing the symphony's opening to the scrape of a rusty key turning in a door lock, before revealing a "world of warmth, affection, and beauty". According to Simon Morrison, its premiere was the "last unhampered, unmediated success" the composer would ever experience. Nevertheless, the Sixth was among the works excoriated by Andrei Zhdanov and Tikhon Khrennikov the following year during their campaign against formalism in music. The latter lambasted what he perceived as its composer's inability to keep the symphony's "lively and limpid ideas" from being drowned in "contrived chaotic groanings", ultimately dismissing it as a "failure". Nestyev reversed his earlier approval, now decrying the symphony as "clearly formalist", an about face which Atovmyan openly criticized. Nestyev later described the symphony as a "contest for complexity" which "made it difficult to grasp". Prokofiev felt deeply betrayed by Nestyev, whom he dubbed a "Judas", and permanently severed his friendship with him. After Prokofiev's death, during the Khrushchev Thaw, the Sixth was again reevaluated by Soviet critics. Aram Khachaturian listed it among the works in which he felt that the composer maintained his "guiding principle" of "service to his people, to mankind". Boris Yarustovsky called the symphony a "true war symphony", ascribing to its predecessor only a "general feeling of patriotism", and opining that the work's numbering fated it to its tragic cast which "resemble almost all Russian sixth symphonies"; while Genrikh Orlov extolled it as "an outstanding symphony of our time". While maintaining his previous criticisms of the symphony, Nestyev also wrote that it was "not only an important event in the creative history of an outstanding musician, but also a unique artistic monument of its time".

Батыс елдерінде

Шетелде Алтыншы симфонияға реакция бастапқыда әртүрлі болды. 1949 жылғы 24 қарашада Леопольд Стоковский жетекшілігімен Нью-Йорк филармониялық оркестрі американдық тұңғыш орындалысын өткізгеннен кейін, «Музыкальдық Америка» газеті Алтыншы симфонияны «Прокофьевтің осы елде орындалған ең жеке, ең түсінікті және эмоционалды жағынан ашық туындысы» деп атады. «Бруклин Игл» газетінің музыка сыншысы Пол Аффелдер Алтыншы симфонияны «құнды музыкалық шығарма» деп жазды, бірақ оның құрылымына қарсылық білдірді:

Осы композитордың танымал Бесінші симфониясының берік, бірақ қуанышты пропорцияларын күткендер көңілі қалды. Себебі Алтыншы симфония – мұңды симфония, үшінші бөліміне дейін көңіл-күйі өзгермейді. Оның құрылымы бізді қанағаттандырмайды – кемінде, алғашқы тыңдауда. Егер композитор осы туындыны қайта қараса, үшінші бөлімін қысқартып, драмалық аяқталуын алып тастауды қалап, оны нағыз шекерцоға айналдырып, содан кейін барлығын ауыр пропорциялы төртінші бөлімде аяқтауды қалап еді. Алтыншы симфония американдық тұңғыш орындалысында жеткілікті сәттілікке ие болғандықтан, Стоковский оны 6 желтоқсанда өткен кезекті концертте қайта қоюға шешім қабылдады. Бұл қойылым CBS арнасынан тікелей эфирде көрсетілді және симфонияның АҚШ-та радиода алғаш рет орындалуы болды. 1951 жылы швейцариялық тұңғыш орындалысына жауап ретінде Роберт Алойс Музер Алтыншы симфонияны Прокофьевтің тағы бір «ессіз, төменгі деңгейдегі туындысы» деп сынады. Ол сондай-ақ, «Оркестр де ла Сюис Романд» оны орындау арқылы өзінің беделін қауіпке тігуде деді. 1953 жылғы «Темпо» журналының көктемгі санында жарияланған Прокофьевтің қысқаша некрологында Алтыншы симфонияның кең ауқымды архитектурасы және оптимизмге талпынысы «оның талантына сай келмейді» деп жазылған. Алайда, сол журналда 17 жылдан кейін жазған басқа бір сыншы Алтыншы симфонияны Прокофьевтің симфониялық туындыларының «ұлы, шырайлы» туындысы деп атады.