Кіріспе
Шахнаме Есфендияры (;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;;; Ол Каяния патшасы Гоштасп пен Катайун патшайымның ұлы және мұрагерлік тажын иеленген. Ол Кей Лограсптың немересі еді. Эсфандияр Фердоусидің "Шахнаме" эпосында (Патшалар эпосы) сипатталған Ростаммен шайқастың қайғылы оқиғасымен танымал. Бұл "Шахнаме" кітабындағы ең ұзақ оқиғалардың бірі және әдебиеттің басты оқиғаларының бірі.
Esfandiyār or Espandiyār (; ; اسفندیار) is a legendary Iranian hero and one of the characters of Ferdowsi's Shahnameh. He was the son and the crown prince of the Kayanian King Goshtasp and Queen Katāyoun. He was the grandchild of Kay Lohrasp. Esfandiyār is best known for the tragic story of a battle with Rostam described in Ferdowsi's epic Shahnameh (Epic of Kings). It is one of the longest episodes in Shahnameh and is one of its literary highlights.
Этимология
Парсы тіліндегі "Сепандиар" сөзі "Спандиат" сөзінен (бұл айырмашылық пахлави жазуының ішкі қарама-қайшылықтарына байланысты) туындаған, ол өз кезегінде "Спента Армаити берген" деген мағынаны білдіреді. Кейіннен ол сепандармаз (سپندارمذ) ретінде бейнеленген, бірақ бастапқы авеста тілінде "жаратылысқа үйлесімді ой" (көбінесе табиғаттың физикалық заңдарын білдіреді) мағынасын берген. Бірақ уақыт өте қасиетті немесе "(Киелі) берген" деген мағынаға ие болды. (Спентаның басқа мағыналары үшін Амеша Спентаға қараңыз).
Шахнамеде
Шахнаме эпосына сәйкес, Эсфандияр – ежелгі Иранның мұрагерлік ханзадасы және Заратустра пайғамбарды қолдаған, оған зороастризм дінін таратуға мүмкіндік берген құдайлық жауынгер. Ол сондай-ақ көптеген адасқандар мен Зартосттың жауларына қарсы күресті. Керісінше, Зартост Эсфандиярға аспаннан бір шынжыр мен қару-жарақ берді. Қару-жарақ оны зақымсыз етіп, ал шынжыр кез келген адамды, тіпті жын-шайтан мен зұлым сиқыршыны да тұтқындап, құтылу мүмкіндігінен айыратын күшіне ие болды. Сондай-ақ, Зартост ханзадаға құдайлық батасын беріп, Эсфандиярдың қанын төккен (өлтірген) адам өлген күніне дейін қарғысқа ұшырап, жаман белгілермен өмір сүретінін және тіпті өлгеннен кейін де тозаққа түсуі керектігін мәлімдеді. Эсфандиярдың әкесі Гоштасп, егер ол алыс өлкелерге шабуылды тойтарып берсе, оған тақты сыйлауға уәде берген. Эсфандияр тапсырманы сәтті орындайды. Қайтып оралғаннан кейін, Эсфандиярдың әкесі оған өзінің жоқтығы кезінде Туран патшасы Аржасбтың көтеріліске шығып, Иран астанасына шабуыл жасап, Эсфандиярдың екі әпкесін ұрлап кеткенін айтады. Гоштасп Эсфандиярды бүлікті басу және ұрланған ханшайымдарды қайтару үшін тағы бір тапсырмаға жібереді. Эсфандияр 7 түрлі шайқас арқылы қиын және қауіпті жолмен өтіп, кейін Эсфандиярдың 7 еңбегі деп аталатын 7 шайқасты бастайды. Олар: 1. Екі алып қасқырды өлтіру. 2. Екі адам жейтін арыстанды өлтіру. 3. Аждаһаны өлтіру. 4. Зұлым сиқыршыны өлтіру. 5. Симург пен оның екі баласын өлтіру. 6. Үш күндік дауылға төтеп беру. 7. Шөлді кесіп өту. Содан кейін Эсфандияр Аржасбтың Роин Деж деп аталатын бекінісіне еніп, жеңіске жетеді (ағыл. Invincible Fortress). Эсфандияр Аржасбты өлтіріп, әпкелерін құтқарып, бекіністі басып алады. Эсфандияр Иранға оралғаннан кейін, тағын бергісі келмеген Гоштасп тағы да ойлануға мәжбүр етеді. Гоштасп Эсфандиярдың Ростамның қолынан өлетінін болжаған болжамды білсе де, жас батырды ескірген Ростамды патшаға деген менмендігі мен құрметсіздігі үшін шынжырмен бұғаулап әкелуге мәжбүр етеді, уәде береді, бұл тапсырманы орындағаннан кейін Эсфандиярға тақты сыйлайды және зейнеткерлікке шығады. Эсфандияр бастапқыда наразылық білдіріп, әкесіне Ростамның атақ-даңқы, үлкен жасы және әулетке көрсеткен қызметтері туралы еске салады, бірақ ақырында әкесінің тілегін орындап, Ростамның үйіне қарай жолға шығады. Ростамның үйіне жеткенде, Эсфандияр хабарды жеткізеді, бірақ Ростам шынжырға түсуден бас тартады, тек жас ханзаданы әкесінің сарайына ертіп баруға келіседі. Эсфандияр талап етеді, бірақ Ростам көптеген жеңілдіктер жасап, өз орнында тұрады және екеуі ақырында бір-бірімен күреседі. Келесі шайқаста жеңілмейтін Эсфандиярға Ростамның соққылары әсер етпейді, ал Ростам Эсфандиярдың алмас жебелерінен қатты жарақаттанады, олар Ростамның қаруын оңай тесіп өтеді. Жараларын емдеу үшін тынығу сұрап, Ростам кері шегінеді. Ростамның әкесі Заалды аңыз құс Симург тәрбиелеген (Шахнамеде екі түрлі Симург болған, біреуі Эсфандиярдың 7 еңбегінде өлтірілген, ал екіншісі Заалды тәрбиелеп, Иран тауларында өмір сүрген), Симургқа берілген қауырсыны өртеп, көмек сұрайды. Симург Растамды да, оның аты Рахшты да Эсфандиярдың жебелерінен жараланған күйінен емдейді. Содан кейін Ростам Симургдан Эсфандиярға әсер ететін жалғыз қарудың Персия шығанағы маңындағы тамариск ағашының бұтағынан жасалған екі басты жебеден көзге ату екенін біледі. Симург сонымен қатар Ростамды Эсфандиярдың өлтірушісін күтіп тұрған тағдыр туралы ескертеді және Ростамды ханзадаға берілуді қарастыруды сұрайды, өйткені ол құдайлық ханзада болғандықтан, оған берілуде ешқандай ар жоқ. Бірақ Ростам берілудің ұялуына немесе ешкімге шынжырланбауға келіспейді. Осы шешімді қабылдағаннан кейін, Симург Ростамды тамариск ағашына алып барады, онда ол Симургтың қауырсыны мен тамариск ағашының бұтағынан екі басты жебені жасайды. Келесі күні таңертең шайқас қайта басталғанда, Эсфандияр көзінен атылып, соқыр болады. Өлер алдында Эсфандияр Ростамға өзін кінәламауды айтады: оны өлтірген – әкесінің жалған уәдесі мен Симургтың жебесі. Эсфандияр Ростамға Гоштаптың нақты қылмыскер екенін айтады.
1. Slaying two monstrous wolves. 2. Slaying two man eating lions. 3. Slaying a Dragon. 4. Killing a wicked enchantress. 5. Fighting and killing a Simurgh and its two offspring. 6. Braving a three day long storm. 7. Crossing a desert. Esfandiyār then successfully infiltrates the Fortress of Arjaasb known as Roin Dej. (lit. Invincible Fortress) Esfandiyār then kills Arjaasb, rescues his sisters and conquers the fortress. Upon Esfandiyār's return to Iran, Goshtasp, who did not want to part with his throne, hedges once again. Although Goshtasp is aware of a prediction that foretells the death of Esfandiyār at the hand of Rostam, he compels the young hero to go and bring the aging Rostam in chains for his arrogance and disrespect toward the king, promising that upon completing this mission he will give the throne to Esfandiyār and retire. Esfandiyār initially protests, reminding his father of Rostam's fame, great age, and services to the dynasty, but eventually complies with his father's wishes and sets out towards Rostam's home. Upon reaching the home of Rostam, Esfandiyār delivers the message, but Rostam refuses to comply to be put in chains, only agreeing to accompany the young prince to his father's palace. Esfandiyār insists, but Rostam, making numerous other concessions, stands his ground and the two eventually meet in single combat. In the subsequent battle, the invincible Esfandiyār is unaffected by Rostam's blows while Rostam is seriously wounded by Esfandiyār's arrows, which had diamond arrowheads and could easily pierce through Rostam's armor. Pleading respite to dress his wounds, Rostam withdraws. Rostam's father Zaal who was raised by the legendary bird Simurgh (apparently there were two different Simurghs in Shahnameh, one which is slain in 7 labours of Esfandiyār and the other one which raised Zaal and lived in mountains of Iran) summons Simurgh by burning a feather given to him from Simurgh herself to ask help for curing his son. And Simurgh benevolently cures both Rostam and his horse Rakhsh who was also wounded by Esfandiyār's arrows. and then Rostam learns from the Simurgh that the only weapon that can affect Esfandiyār is a shot to the eyes from a special double headed arrow, made from the branch of a tamarisk tree near the Persian Gulf. Simurgh also warns Rostam about the fate that awaits the killer of Esfandiyār and asks Rostam to consider surrendering to the Prince, and since he is a divine prince there would be no shame in surrendering to him. But Rostam refuses to accept either the shame of surrendering or being chained by anyone. Upon making this decision, Simurgh carries Rostam to the tamarisk tree, where he fashions the double head arrow with a feather of Simurgh and a twig of the tamarisk tree. When the battle resumes the next morning, Esfandiyār is blinded by a shot through the eye. Before dying, Esfandiyār tells Rostam not to blame himself: it was the false promise of his father and the Arrow of Simurgh that killed him. Esfandiyār tells Rostam that Goshtasp should be guilty as the real murderer.