Кіріспе

Германия Императорлық Әскери-теңіз флотының қорғалмаған крейсері SMS Seeadler ("Оның Әмірлігінің Кемесі Теңіз Бүркіті") – Германия Императорлық Әскери-теңіз флоты (Кайзерлихе Марин) салған алты кемеден тұратын топтың үшінші кемесі. Оның бірқатар кемелері: жетекші кеме, сондай-ақ және Seeadler 1890 жылдың соңында Данцигтегі [[Кайзерлихе Верфт Данциг (Императорлық Кеме жасаушылық) шебінде салынды, 1892 жылдың ақпанында суға түсірілді және сол жылдың тамызында қолданысқа берілді. Колониялық қызмет үшін арналған Seeadler сегіз зеңбірекпен қаруланған және ең жоғары жылдамдығы болды.

Seeadler өзінің мансабының басым бөлігін шетелде өткізді. 1893 жылы қолданысқа берілгеннен кейін, ол Америка құрама штаттарына Христофор Колумбтың Американы ашқанының 400 жылдығына арналған сапарға қорғалған крейсермен бірге қатысты. Содан кейін ол Германияның Шығыс Африкасына жіберілді, онда 1898 жылға дейін орналасқан. 1898–1899 жылдары Германияға қысқа ғана уақытқа қайтып келді, содан кейін Германияның Жаңа Гвинеядағы Оңтүстік теңіз стансасына тағайындалды. Тынық мұхитындағы сапарында ол 1900 жылы Цинь Қытайындағы Боксерлер көтерілісін басуға қатысты. Тынық мұхитындағы міндеті 1905 жылғы Германияның Шығыс Африкасындағы Маджи Маджи көтерілісімен тоқтатылды, бұл Германия Әскери-теңіз күштерін Seeadlerді сол жерге жіберуге мәжбүр етті. Seeadler келесі тоғыз жыл бойы Шығыс Африкада болды және 1914 жылдың қаңтарында Германияға оралды. 1899 жылғы жаңартудан бері ол он үш жылдан астам уақыт шетелде болды, бұл кез келген ірі неміс соғыс кемесінің үздіксіз шетелдегі ең ұзақ қызметі. Германияға келгеннен кейін ол қызметтен босатылды. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, ол жарамсыз деп танылды. Оның орнына Вильгельмсхавеннің сыртында мина сақтау орны ретінде пайдаланылды. 1917 жылдың 19 сәуірінде оның мина жүгі жарылып, кемені қиратты, бірақ жарақат алғандар болған жоқ. Оның құлдары ешқашан металл терісі үшін көтерілген жоқ.

Дизайн

1870-ші жылдар мен 1880-ші жылдардың басында Германия екі түрлі крейсерлік кемелерді құрды: флоттың барлаушылары ретінде қызмет етуге жарамды шағын, жылдам авизолар және неміс отаршылдық империясын қарауылдай алатын үлкен, ұзақ аралықтағы бұрандалы корветтер. 1886–1887 қаржы жылында соңғы мақсатқа арналған екі жаңа крейсерге рұқсат берілді. Императорлық адмиралтействоның бастығы генерал Лео фон Каприви Германияның крейсерлік күшін жаңғыртуға тырысты. Бағдарламаның алғашқы қадамы – екі қорғалмаған крейсер, ал үлкен Seeadler кемесінің жалпы ұзындығы және ені және алдыңғы тұсындағы сусыруы болды. Ол қалыпты жағдайда және толық жүктемеде қозғалады. Оның қозғалтқыш жүйесі екі көлденең 3 цилиндрлі үш есе кеңейтілген бу машинасынан тұрады, олар екі бұрандалы винтті қозғалтады. Буды төрт цилиндрлі оттық түтік қазандықтары қамтамасыз етеді, олар бір түтікке біріктірілген. Бұл кемеге ең жоғары жылдамдық және шамамен кемеде 9 офицер мен 152 сарбаз болды. Кемеде 8 SK L/35 тез атушы (QF) қару-жарақ батареясы бар, барлығы 800 оқпен жабдықталған. Олардың ату қашықтығы болды. Екі зеңбірек алдыңғы жағында қатарластырылып, екі зеңбірек әрбір бортында, және екі зеңбірек артқы жағында қатарластырылып орналастырылған. Қару-жарақ құрамына торпедолық катерлерге қарсы қорғану үшін бес Hotchkiss револьверлік зеңбірегі қосылды. Сондай-ақ, кемеде бес торпедасы бар екі торпеда түтігі орнатылған, олардың екеуі де палубаға бекітілген.

Қызмет тарихы

Seeadler (теңіз бүркіті) 1890 жылдың соңында Данцигтегі [[Kaiserliche Werft Danzig (Императорлық кеме жасау зауыты)]]нде салынды. 1892 жылдың 2 ақпанында суға түсірілді, бастапқыда Kaiseradler (шығыс императорлық бүркіті) деп аталды. Кеме жасау зауытының директоры, капитан зур Зе (капитан) Ашман, кеменің суға түсірілуіне байланысты сөз сөйледі. 1892 жылдың 27 маусымында құрылысы аяқталып, Императорлық Германия әскери-теңіз флотына қабылданып алынды. 17 тамызда кеме қайта аталды, себебі император Вильгельм II өзінің алғашқы яхтасын SMY Hohenzollern деп атауды шешті. Сеадлер сол күні теңіз сынақтарын бастады. 25 қазанда ол Кильде бронекорветпен кездейсоқ соқтығысты, бірақ тек жеңіл зақымдар алды. Сынақтары 17 қарашаға дейін жалғасты, ал 1893 жылдың 15 наурызында ол ресми түрде флот құрамына енді. Қызметке кіріскеннен кейін Сеадлер Шығыс Африка станциясындағы кемені алмастыруға жоспарланған. Бірақ бұрын, Сеадлер мен қорғалған крейсер Америка Құрама Штаттарына достық сапар жасады, Колумбтың Атлантиканы алғашқы рет кесіп өтуінің 400 жылдығын тойлау үшін. Кемелер 25 наурызда Кильден шықты, бірақ Атлантиканы кесіп өту үшін қажетті көмірдің мөлшерін дұрыс есептемегендіктен, Сеадлер жолда отын қалдырып қойды. «Кайзерин Аугуста» крейсерді Галифаксқа сүйреп әкеліп, онда көмір қоймаларын толтырды. Екі крейсер 18 сәуірде Хэмптон Роудсқа жетті. АҚШ президенті Гровер Кливлендтің қатысуымен Нью-Йорк портында тоғыз басқа елдің әскери-теңіз флоты кемелері де келіп, үлкен тойға қатысты. Сеадлердің яхта сияқты сыртқы түрі ерекше назар аударды.

Шығыс Африкаға жіберілу

Америка Құрама Штаттарындағы мерекелік шаралар аяқталғаннан кейін, «Зеадлер» Атлант мұхиты арқылы Азор аралдарына, Жерорта теңізіне, содан кейін Қызыл теңізге бет түзеді. 20 маусымда ол Аденде «Швальбе» кемесімен кездесті. «Зеадлер» 3 шілде мен 21 тамыз аралығында Бомбейге барып, реттік техникалық қызмет көрсету жұмыстарын жүргізді. Крейсер 2 қыркүйекте Занзибарда тікелей тоқтады, Шығыс Африка станциясындағы басқа кемемен кездесіп, станцияға келді. 9 қыркүйекте екі кеме де Килваға барды; ондағы полиция бөліміне құл саудагерлері шабуыл жасаған еді. Колониялық әскер, «Шутцтруппе» (қорғау күші), полиция әскерлерін нығайтуға мүмкіндік таппады, сондықтан «Зеадлер» мен «Мёве» құл сатушыларды бомбалады және қауіпті жойды. «Зеадлер» Португалияның Мозамбигіндегі Лоуренсу Маркеске барды. Португалиялық колониядағы көтеріліс қалада тұратын неміс азаматтарына қауіп төндірді; «Зеадлер» азаматтарды эвакуациялап, 15 қарашада Занзибарга жеткізді. Осы кезеңде «Мёве» Германияның Жаңа Гвинеясына, ал «Зеадлер» Германияның Шығыс Африкасына жіберілді. «Кондор» «Зеадлерді» күшейтуі керек еді, ал «Корморан» Тынық мұхитына қарай жалғастыратын болды, бірақ соңғысы аймақтағы неміс теңіз күшін нығайту үшін уақытша сол жерде қалды. Бұл Мозамбиктегі неміс экономикалық мүдделеріне келтірілген зиянды бақылау үшін де, тәуелсіз Трансваальдың жалғыз жабдықтау порты болған Делагоа шығанағына британдықтардың басып кіруін болдырмау үшін күш көрсету ретінде де жасалды. 1895 жылдың қаңтарында «Кондор» Шығыс Африка жағалауындағы «Зеадлердің» рөлін өз мойнына алды. 10 қаңтарда «Зеадлер» Бомбейге жөнелді, онда оның қазандықтары күрделі жөндеуден өтті. Бұл жұмысты орындау үшін Кильдегі «Кайзерлихе Верфт» жұмысшылары жіберілді. 18 мамырда ол Бомбейден шығып, 31 мамырда Шығыс Африкаға жетті. Осы аралықта «Корморанды» Шығыс Африкадан ажыратып, Тынық мұхитына қарай жалғастыруға рұқсат етілді. Жылдың қалған бөлігі «Зеадлер» үшін оқиғасыз болды, бірақ ол қысқа уақытқа Шығыс Африкадағы саяси оқиғаларға араласты. Британдық Джеймсоннің 1895 жылы желтоқсанда Трансваальға жасаған шабуылы Трансваальдағы 15 000-ға жуық неміс азаматына қауіп төндірді, сонымен қатар елге 500 миллион алтын марка инвестицияланды. Неміс губернаторы Трансваальдың астанасы Преториядағы неміс консулын қорғау үшін «Зеадлерге» десант күшін қосуға бұйрық беруді қарастырды, бірақ Джеймсон шабуылының жеңілуі бұл жоспарды артық етті. Алайда, «Зеадлер» шиеленістердің басылғанға дейін Шығыс Африкада қалды. 1896 жылдың ақпан айының ортасында ол жыл сайынғы жөндеу жұмыстарына Кейптаунға барды. Жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін 28 сәуірде «Зеадлер» Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасына жергілікті көтерілісті басуда «Шутцтруппеге» көмек көрсету үшін жіберілді. Кемеге британдық қару-жарақ саудагерлерінің бүлікшілерге қару-жарақ жеткізуін тоқтату міндеті жүктелген. Осыдан кейін 5 мамырда «Зеадлер» Свакопмундқа барды; оған соғыс қайығы қосылды. Екі кеме қаланы қорғауға күш жіберді. Айдың соңында «Зеадлер» Шығыс Африкаға оралды. 2 қазанда ол Занзибарга ағылшын-занзибар соғысынан кейін Дар-эс-Саламға сұлтан Халид бин Баргашты алып бару үшін жүзіп кетті. 20 желтоқсанда Германия консулы Граф фон Фейль португал колониялық полициясы шабуылға ұшырағаннан кейін, «Зеадлер» қайтадан Лоуренсу Маркеске шақырылды. «Кондор» 1897 жылы 2 қаңтарда оған қосылып, күш көрсетуді күшейтті. Кейін «Зеадлер» Кейптаунда жыл сайынғы жөндеу жұмыстарын жүргізді. Келесі екі жыл оқиғасыз өтті. 1898 жылдың қаңтарында «Зеадлер» 3 мамырда Германияға оралуға бұйырылғанға дейін күрделі жөндеу үшін Кейптаунға қайта оралды. Ол Дар-эс-Саламнан үш күннен кейін шығып, Аденге 31 мамырда келді. Сол жерде ол «Швальбемен» танысады, ол оның орнын Шығыс Африкада алады. 26 маусымда Кильге оралды, 9 шілдеде Данцигте күрделі жөндеуден өту үшін қызметтен шығарылды. Кемеде жұмыс істегендер «Кайзерлихе Верфт» кемежайына ауысты. 1899 жылы 3 қазанда «Зеадлер» қайтадан қызметке алынып, оның апасының орнына Германияның Жаңа Гвинеядағы Оңтүстік теңіздер станциясына тағайындалды. Ол 19 қазанда Кильден шығып, 27-28 қазанда Танжерде тоқтап, Германия мүдделеріне келтірілген зиян үшін Марокко үкіметінен өтемақы талап етті. Содан кейін «Зеадлер» Германияның Тынық мұхит аймағындағы отарларына барып, 15 қарашада сонда жетті.

Тынық мұхитқа жіберілу

Тынық мұхитына келгеннен кейін, «Сиэдлер» алғаш рет 1900 жылдың 18 қаңтарында Адмиралтейство аралдарына, ондағы еуропалық кәсіпкерлерді жергілікті тұрғындар өлтіргеніне жауап ретінде барды. 30 қаңтардан бастап ол аймақтағы неміс иеліктерімен бірнеше апталық саяхат жасады. Сапардың аяқталу пункттері Каролина және Мариана аралдары болды, олардың екеуі де жақында Испаниядан сатып алынған еді. Мамыр айында Германия Самоасына круиз жасады, онда «Корморанмен» кездесті. Екі кеме «Сиэдлер» бортында Германия Самоасының губернаторы Вильгельм Зольф және Самоа басшысы Мата’афа Иосефомен бірге аралдарды аралап шықты. 1900 жылдың шілдесінде, өткен жылы Цинь Қытайында Боксерлер көтерілісі басталуына байланысты, «Сиэдлер» Оңтүстік теңіздер станциясынан Боксерлерді басуға көмектесу үшін жіберілді. Ол Циньдаоға, Киаучжоу шығанағының жалға алынған аймағына келді және Шығыс Азия эскадрильясының кемелеріне қосылды. Келесі айларды қытай порттарында бронекер және қорғалған крейсермен бірге өткізді. 1901 жылдың 24 сәуірінде «Сиэдлерге» Каролина аралдарындағы Яп аралына, құнып қалған «Норддойчер Ллойд» почта кемесіне көмектесу үшін жүзуге бұйырылды. «Сиэдлер» келгенге дейін екі буксир кемесі кемені құтылуға көмектескен, бірақ крейсер экипажы кеменің зақымдалған корпусын жөндеуге көмектесті. Осыдан кейін «Сиэдлер» Шығыс Азияға оралып, қытай порттарын қарауылдауын жалғастырды, бірақ осы кезеңде ол жапон порттарына да барды. Бұл міндеттер 1902 жылдың соңына дейін жалғасты. Қытайдағы операция кезінде экипаждың бір ғана адамы жаудың әрекетінен қаза тапты. 1903 жылдың 2 қаңтарында оның әпкесі Шығыс Азия суларында оның орнын алмастыру үшін келді, бұл «Сиэдлерге» Оңтүстік теңіздер станциясына оралуға мүмкіндік берді. «Сиэдлер» 3 тамыздан 14 қыркүйекке дейін Жапонияның Токио қаласының сыртындағы Урага қаласында жоспарлы жөндеуден өтті. 1904 жылдың ақпанында орыс-жапон соғысы басталғаннан кейін, «Сиэдлер» Германияның қатысуы мүмкін кез келген қақтығысқа дайын болу үшін Циньдаоға қайта шақырылды. Осы кезеңде «Корморан» «Кондормен» ауыстырылды, ал екі крейсерге «Сиэдлердің» Шығыс Африкадан келген бұрынғы серігі, «Мёве» зерттеу кемесі қосылды. 1905 жылдың басында «Сиэдлер» Филиппинге және Голланд Шығыс Индиясына (қазіргі Индонезия) достық сапар жасады, сәуір айында Циньдаоға оралды. 28 маусымда, орыс-жапон соғысы Цусима шайқасында Жапонияның шешуші жеңісінен кейін аяқталуға жақын болғанда, «Сиэдлер» Шығыс Азия эскадрильясынан бөлініп, Оңтүстік теңіздер станциясына оралды. Станицасына жол жүзінде, 20 тамызда Понапеде тоқтағанда, Африкаға қайта оралуға бұйрық алды. Оның сол жерде болуы шілдеде басталған Маджи Маджи көтерілісін басуға көмектесу үшін қажет болды. «Сиэдлер» Лабуан мен Сингапурда екі рет жағаға тірелді, бірақ екі оқиға да кемеге зақым келтірмеді. Ол 1 қазан күні Дар-эс-Саламға келді.

Шығыс Африкаға оралу

1905 жылдың қазан айының ортасында «Сиэдлер» кемесі Самангаға десант тобын жағалаудағы телеграф желісін қорғау үшін жіберді. Желтоқсанның ортасына қарай ол Дар-эс-Саламға қайтып келді, содан кейін 1906 жылдың 17 қаңтарында Килваға бет бұрды. Крейсер 24 қаңтарда Дар-эс-Саламға оралды. 10 ақпаннан 16 наурызға дейін Кейптаунда тағы бір күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Осы кезде Шығыс Африкадағы жағдай толыққанды тұрақтанды, ал Маджи Маджи көтерілісін басуға жіберілген жеңіл крейсер Германияға қайтарылды. Дегенмен «Сиэдлер» аймақта қалды және 1907 жылдың басында Шығыс Африка станциясына ресми түрде бекітілді. 1907 жылдың қазан айында, сол кездегі корветтен-капитан (лейтенант-командир) Хьюго Мюрер кеменің командирі болды. Ол 1909 жылдың маусымына дейін бұл лауазымды сақтап қалды. 1908 жылы «Сиэдлерге» Шығыс Африка станциясында «Буссард» қосылды. 18 ақпаннан 18 наурызға дейін Кейптаунда тағы бір күрделі жөндеуден өтті. Содан кейін ол Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасына қарай жол тартты, Уолвис-Бей және Свакопмундта тоқтады. Сол жерде наурыз және сәуір айларының басында канонерлік қайықпен бірге теңізде жүрді. 18 сәуірде ол Дар-эс-Саламға оралды. 12-26 қыркүйек аралығында кемежайда тағы бір жөндеу жұмыстары жүргізілді, бұл жолы Бомбей қаласында. 1908 жылдың қалған бөлігі, сондай-ақ келесі бірнеше жыл «Сиэдлер» үшін оқиғасыз өтті. Бірден-бір маңызды оқиға 1911 жылдың қараша айының басында болды, ол Квелиман жағалауынан құлап кеткен «Гамбург-Бремен Африка Лини» компаниясының кемесін құтқаруға көмектесті. 1913 жылы Кейптаун қаласының әкімі «Сиэдлер» және британдық қорғалған крейсерден келген өкілдерді қабылдады. Ал желтоқсан айының соңында Баварияның принцтері Леопольд пен Георг шетелдік сапарда болғанда Дар-эс-Саламда «Сиэдлер» кемесінде болды.

Кейінгі қызмет

1914 жылғы 9 қаңтарда «Зиадлер» соңғы рет Шығыс Африкадан Германияға бет бұрды. Ол шетелде шамамен он үш жарым жыл өткізді, бұл Германияның ірі әскери кемелерінің арасындағы үздіксіз теңіз қызметінің ең ұзақ кезеңі болды. Оның ізбасары, оның құрдасы әлі келмеген, бірақ жолға шығып келе жатқан еді. «Зиадлер» 22 қаңтарда Аденде тоқтады және 18 наурызда Кильге жетті. Содан кейін ол Данцигке ауыстырылып, запаста қалды. 1914 жылғы 6 мамырда ол канонерлік кеме ретінде қайта жіктелді. 1914 жылғы тамызда Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, ол енді активті қызметке жарамсыз болғандықтан, теңіз миналарын сақтау үшін қолданылатын корпусқа айналды. Ол Вильгельмсхавенге буксирленіп, сыртқы тірекке бекітілді. 1917 жылғы 19 сәуірде Вильгельмсхавеннің сыртындағы «Жейд» суларында тұрғанда, оның жүгі жарылып кетті. Жарылыс кемені қиратты, бірақ ешкім зардап шекпеді; оның құлдары ешқашан судан шығарылмады.