Кіріспе
Жапон ақыны (1381–1459)
Сётецу (正徹, 1381–1459 ж.с.) – Муромачи дәуірінде өмір сүрген жапон ақыны. Ол сарайлық вака поэзиясының соңғы өкілі саналады. Оның көптеген шәкірттері ренга өнерінің қалыптасуына үлкен үлес қосты, осының нәтижесінде хайку туды.
Тарих
Ол 1381 жылы сол кездегі Бичу провинциясының (қазіргі Окаяма) шағын бекінілген қалашығында Коматсу Исукиё есімді орта санаттағы самурайдың отбасында дүниеге келді. Шотецу туылғаннан кейін шамамен он жыл өткен соң, отбасы белгісіз себептермен Киотоға көшіп келді. Шамамен 15 жасында (батыс санауы бойынша) оны Нараның діни орталығына жіберді, онда ол белгісіз будда ғибадатханасының жалдамалы қызметкері болды. Ол келесі бес жылды буддалық кітаптарды оқып үйренуге арнады. 1400 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Шотецу Киотоға оралып, Имагава Рёшунға (т. 1325/1326 ?, ө. 1417/1420) жолығып, одан «Поэзия жолын» үйренуін сұрады. Рёшун үшін бұл күтпеген кездесу болған жоқ, өйткені ол және Шотецу бұрын бірнеше рет кездескен еді. Міне, зейнеткер әскери басшы, дін қызметкері, беделді әуесқой ақын және Рейзеи поэзиялық кланының жауларына қарсы айтыс-суреттердің шебер авторы Имагава Рёшун, жас Шотецуды (онда оның жеке есімі әлі де Сономмару, аты Масакиё болған) поэзия құрастырумен таныстыруда маңызды рөл атқарды. Шотецудың поэзия туралы кеңейтілген эссесінен, «Шотецу моногатари» автобиографиялық бөлімінен: «Егер өлең жазғың келсе, мен сені жолдың арғы жағындағы әкімшінің үйіне алып барам», – деді маған бір кездегі ұстазым. Мен өмірімнің сол кезеңінде әлі де кішкентай балалар сияқты шашымды ұзын қалдырғандықтан, жас екенімді ұялттым, бірақ бәрібір мен ұстазыммен бірге әкімшінің үйіне бардым. 25 күні поэзия жиналысына келгенде, бір жағындағы ең жоғары орындарды Рейзеи но Тамемаса мен Тамекуни, ал екінші жағында 80 жастан асқан, сол кездегі дін қызметкері болған бұрынғы шогун орынбасары [ол] басып отырды. Осы оқиғадан кейін мен сол жиналыстарға қайта-қайта барып, поэзия құрастыруда тәжірибе жинадым. Ол кезде мен он төрт жаста едім. Шотецу классикалық сарай поэзиясын Рёшунмен және «Исе әңгімелері», «Бос сөздер» сияқты әдебиеттің басқа салаларын зерттеді, тіпті атақты «Гэндзи әңгімесі» және «Шин Кокин Вакашю» туралы құпия дәстүрлерге де енді. Осындай ықпалды ұстаздың арқасында Шотецу сол дәуірдің көптеген беделді ақындарымен кездесіп, олардан көп нәрсе үйренді. 1406 жылы Шотецу ұстазынан айырылып, Киотодағы Ринзай дзен ғибадатханасына кірді, ол Тофукудзи деп аталды. Оған кіруіне Рёшунмен (қазір тоқсан жасында) болған қарым-қатынасының әсері болды, өйткені ол бұрын сол ғибадатханаға барған еді. Осы кезеңде Рейзеи отбасы мен оның поэтикалық идеалдары (соған байланысты ақындармен бірге) гүлденіп, жоғары атақтар мен көптеген жер гранттарын алды. Осы поэзия мектебінде берік тұрғандықтан, Шотецу да өркендеді. Ақырында, екі ұстазының өлімінен (Тамемаса 1417 жылы, ал Рёшун 1417 немесе 1420 жылы қайтыс болды) босатылған Шотецу өмірінде Киотодан алыс сапарлардың бірі – әртүрлі «утамакура» (поэзияда атақты жерлер) сапарына шықты. Киотоға оралғаннан кейін ол Киотоның поэзия өміріне толыққанды еніп, өмірінің жұмысын буддизм емес, поэзия жасауға шешім қабылдады. 1424 жылы ол ғибадатхананы Киотоның шетіндегі қарапайым шатырға ауыстырды, өйткені ол кәсіби ақын болғандықтан, шәкірттері, демеушілері және ең асыл отбасылардың үйлерінде поэзия жиналыстарын өткізуге шақырылған еді (содан кейін Ашикага сёгундарының резиденцияларында да). Бірақ Шотецу үшін бұл бақытты кезең мәңгілік болған жоқ. Ол 1432 жылдың төртінші айының екінші және үшінші күндері аралығында аяқталды: Екінші күні түнде мен Орталық істер басқармасының бастығының үйінде болдым, және түн ортасында «Имакумано» шатырым көршілес ауданда өртеніп кеткені туралы хабарды естіп ояндым – бұл хабарға еш пайдасы болмады, өйткені залал жасалды, менің жиырма жасымнан бастап жазған барлық өлеңдерім, олардың барлығы 27 000, 30-дан астам томда, түтінге айналды, бірде-бір құтылмады – және бұл барлық кітаптарыммен және қолмен көшірілген қазыналарыммен бірге. Бұл 51 жастағы Шотецу үшін жалғыз сәтсіздік емес еді. 1428 жылы шогун Ашикага Ёсимочи қайтыс болды, ал оның кіші інісі Ашикага Ёсинори (т. 1394, ө. 1441) оны орнына қойды. Көшкен ағасынан айырмашылығы, Ёсинори Рейзеи мен Асукай арасындағы поэтикалық дауға қатысты Асукай поэзиясын анық артық көреді. Сонымен қатар, Шотецудың бірнеше дәстүрлі өмірбаяндары Ёсинори оған жеке қарсы болды, тіпті оны үй қамауына алды демекші. Шотецу осы ресми жаушылықтан екі үлкен соққыға ұшырады. Біріншіден, оның мұрагерлік иеліктерінен түсетін табыс тәркіленді. Бұл оған үлкен қаржылық соққы болды, бірақ бұл өлімге алып келмеді. Екінші соққы тікелей жүрегіне тиді; ол Асукай құрастырған және түзеген 21-ші және соңғы императорлық вака антологиясына енгізілмеді. «Жаңа ежелгі және заманауи уақыттар жинағына» енгізілмеуі Шотецу поэтикалық жетістік үшін ең жоғары танылуға ешқашан жете алмайтынын және оның аты мәңгілікке ұмытылатынын білдірді; ортағасырлық ақындар үшін императорлық антологияға енудің маңыздылығын бағалау қиын. Осы соққыдан кейін Шотецу шөлге айналды, аз адамдарды көріп, аздап жиналыстарға қатысып, тіпті азырақ өлеңдер жазды. Оның шөлдеуі 1441 жылы оның генералының бірі Ёсинориді өлтіруімен аяқталды; Ёсиноридің партизандық рухы поэзия саласынан тысқары да көрінді және көптеген адамдарды ашуландырды. Шотецу бұрынғы орнына оралып, либералды Рейзеи дәстүріндегі өте беделді және тәжірибелі ақын болды. Бұл оның үшін жақсы және өркенді кезеңі болды, өйткені ол ең эксклюзивті үйлерге кіріп, тіпті жаңа шогун Ашикага Ёсимасаға (т. 1435, ө. 1490) «Гэндзи әңгімесінің» қыр-сырын үйретті; осы ұзақ оқыту үшін ол отбасылық иелігін қайтарып алды. Осы кезеңнен бастап Шотецудың денсаулығы нашарлады. Алдағы Ōнин соғысының көлеңкесі бірнеше жыл бұрын басталған тәртіпсіздіктер мен ала-көтерілістерде көрінді. Шотецу осы кезде көптеген демеушілерінен, шәкірттерінен, ұстаздарынан және достарынан асып кеткен еді. Үш жылға созылған аурудан кейін Шотецу 1459 жылы 79 жасында қайтыс болды. Ол «Гэндзи әңгімесін» көшіруге кіріскен, оны қайтыс болғанға дейін аяқтауды үміттенеді. Ол бірінші тарауын аяқтады. Соңғы жылдары оның ең көрнекті шәкірті Шинкей (1406-1475) болды, ол бұрынғы ұстазы мен Тейканы қатты қадірлегенімен, вакамен ғана емес, ренгамен де айналысты, онда ол yugen және yōembi (эфирлік сұлулық) стильдерін қолдануымен белгілі болды.
A certain preceptor of the Ontoku'in once said to me, "If you want to compose poetry, I will take you with me to the civil administrator's house across the way." At that period of my life, I was still wearing my hair long in the manner of young children, and I felt embarrassed by my extreme youth, but nonetheless I went with the preceptor to the civil administrator's house. Then, when I arrived at the poetry meeting itself on the 25th, the highest places on the one side were occupied by Reizei no Tamemasa and Tamekuni, and on the other side by the former shogunal deputy [who] was at that time a lay priest of more than 80 years After this occasion, I just kept going again and again to those meetings, and thus gained experience in poetic composition. I was fourteen years old at the time. Shōtetsu studied classical courtly poetry with Ryōshun, and other areas of literature, including of course famous works like The Tales of Ise, Essays in Idleness, and was even inducted into the secret traditions relating to the famed Tale of Genji and theShin Kokin Wakashū. With such an influential master, Shōtetsu met and learned from many of the most influential poets of the age. In 1406, Shōtetsu left his master, entering a Kyoto Rinzai Zen temple called Tōfuku ji; no doubt he was admitted in no little part because of his relationship to Ryōshun (now in his nineties), who had previously gone to that temple. It was during this period that the Reizei family and its poetic ideals (along with associated poets) flourished and received high titles and numerous grants of land. As he was solidly in this school of poetry, Shōtetsu prospered as well. Eventually, cut loose by his two mentors' deaths (Tamemasa would die in 1417, and Ryōshun in either 1417, or 1420), Shōtetsu embarked on a short journey one of the very few journeys far away from Kyoto in his life – to visit various "utamakura" (places famously commemorated in poetry); upon his return to Kyoto, he plunged whole heartedly into Kyoto's poetry scene, having decided to make his life's work poetry, and not Buddhism. By 1424, he had left his temple for a modest hut on the outskirts of Kyoto, as befitted a professional poet with the accompanying hosts of disciples, patrons, and invitations to head poetry gatherings at the most noble families' homes (and eventually at the residences of the Ashikaga shōguns themselves). But this happy era for Shōtetsu could not last forever. It ended between the second and third day of the fourth month of the year 1432:
On the night of the second, I stayed over at the house of the Chief of Central Affairs, and awakened to a report that my hut, "Imakumano", had burned in a fire in the neighborhood in the middle of the night – a report that was to no avail, for the damage was already done, with all of the poems I had composed since my twentieth year, all 27,000 of them, in more than 30 volumes, gone up in smoke, not a single one escaping – and this along with all my books and hand copied treasures. This was not an isolated setback for the 51 year old Shōtetsu. The shōgun Ashikaga Yoshimochi had died in 1428, and his younger brother Ashikaga Yoshinori (b. 1394, d. 1441) had succeeded him. Unlike his deceased brother, Yoshinori, with regard to the poetic dispute between the Reizei and the Asukai, distinctly preferred the Asukai's poetry; in addition, several traditional biographies of Shōtetsu claim that Yoshinori had a personal antipathy toward him, going so far as to place Shōtetsu under house arrest. Shōtetsu would suffer two major blows from this official hostility. First, the income from his hereditary estates was confiscated. This was a major financial blow to him, but by no means fatal. The second blow struck straight at his heart; he was denied inclusion in the 21st, and last ever, Imperial anthology of waka which was compiled and edited by the Asukai. This exclusion from the Shinshokukokin Wakashū ("New Collection of Ancient and Modern Times Continued") meant that Shōtetsu could never achieve the final pinnacle of recognition for poetic merit, and that his name would be permanently diminished for all time; it is difficult to overstate how important inclusion in an Imperial anthology was to medieval poets. In the wake of this blow, Shōtetsu became a hermit, seeing few people, going to fewer gatherings, and composing even fewer poems. His retreat ended in 1441 with the assassination of Yoshinori by one of his generals; Yoshinori's partisan spirit had extended beyond the field of poetry, and irritated many. Shōtetsu returned to his former place, now a highly respected and experienced poet in the liberal Rezei tradition. These were good and prosperous times for him, as he had entry into the most exclusive homes, and indeed, would even tutor the new shōgun, Ashikaga Yoshimasa (b. 1435, d. 1490), in the intricacies of the Tale of Genji; his reward for this lengthy tutoring would be the return of his familial estate. From this period on, Shōtetsu's health declined. The shadow of the approaching Ōnin War was even then visible in the riots and disturbances which began occurring a number of years before. Shōtetsu had by this point also outlived many of his patrons, students, teachers and friends. After three years of prolonged illness, Shōtetsu died at the age of 79 in the year 1459. He had begun copying out the Tale of Genji, expecting to complete it before he died. He finished the first chapter. In his later years, his greatest student was Shinkei (1406 1475), who, while he greatly admired his former teacher and Teika, worked not just in waka, but in renga as well, where he was known for his usage of the yugen and yōembi (ethereal beauty) styles.
Тарихи контекст
Поэзияда ұстаз жоқ. Ежелгі заманды өз ұстазың деп біл. Егер ол санасын ежелгі дәуірдің стильдеріне толық сіңіріп, ұлы ескі ақындардан тіл байлығын үйренсе, кім жақсы поэзия жаза алмайды? Фудзивара но Тейка. Осы кезеңдегі Жапония поэзиясының ерекшелігі – поэзиядағы басымдық үшін бірнеше рулар арасындағы ұзаққа созылған жанжал немесе соғыс болды, нәтижесінде сарайдағы ықпал даулы болды. Әр ру өзіне тән көркемдік мектеппен байланысты болды. Шотецумен одақтас болған Резеи әулеті либералды көзқарас ұстанды және өз ақындарын поэзияның он дәстүрлі танылған стилін тәжірибелеуге ынталандырды, ал қарсыласы Нидзё әулеті ұстамды, консервативті стильді (әсіресе, «ушин» немесе терең сезімдер стилі) жақтады. Бұл екі әулет те Фудзивара но Тейканың ұрпақтары еді және екеуі де оның мұрасын жалғастырамыз деп мәлімдеді. Резеи Тамехиде (Тейканың шөбересі) билікке келгеннен кейін (т.ж. 1302?, 1372 ж. қайтыс болды), Резеи құлдырады және Тамехиденің ұлы Яметюни монах болғандықтан Нидзёның ықпалы артты. Нидзё көп ұзамай Нидзё Тамесиге (т.ж. 1325, 1385 ж. қайтыс болды) тұсында кері кетулерге ұшырады, оның үміткер ұлы Нидзё Тамето (т.ж. 1341, 1381 ж. қайтыс болды) салыстырмалы түрде жас кезінде қарақшылардың қолынан қаза тапты. Нидзё үшін тағы бір қайғы, Таметоның ұлы Нидзё Тамемиги де 1399 ж. қарақшылардың қолынан қаза тапты, бұл Нидзёның күш ретінде жойылуына әкелді. Тамехиденің немересі Танемаса (т.ж. 1361, 1417 ж. қайтыс болды) тұсында Резеи бұрынғы билік орнына қайта көтерілді, осы кезде Шотецу көзге түсті. Ол бұрынғы генерал Имагава Рёшунның (т.ж. 1326, 1417 немесе 1420 ж. қайтыс болды) көмегімен осының қамдарын жеңіп алды, ол көрнекті әдеби шеберлікке ие болды. Олар 1403-1412 жылдар аралығында Ашикага сёгунатына жақын Нидзё жақтастарын жеңіп, Резеидің поэтикалық доктринасын және олардың ісін қорғайтын алты poleмикалық трактат жазды. Рёшун өз пікірін нығайту үшін көптеген цитаталар келтірді, соның ішінде Тейканың сөзі, яғни «он стильдің» барлығы поэтикалық қолдану және тәжірибе үшін заңды, тек Нидзёның «ушин» стилі ғана емес. Рёшунның көмегімен Танемасаның саяси әрекеттері ақырында сёгунды көндіріп, мәселені шешті – Асукай дауды қайта жанданғанға дейін.
A defining feature of the poetry of Japan at this period was the existence of a long running feud or war between a number of clans over primacy in poetry, and consequently in courtly influence. Each clan came to be associated with a distinct artistic school. The Rezei family, which Shōtetsu was aligned with, distinctly hewed to a liberal bent and encouraged its poets to experiment with all ten of the traditional recognized styles of poetry, whereas the rival Nijō family advocated a restrained, conservative style (specifically, the "ushin", or deep feelings style). Both of these families were descended from Fujiwara no Teika, and both claimed to carry on his legacy. After a period of Reizei ascendancy under Rezei Tamehide (great grandson of Teika) (b. 1302 ?, d. 1372), the Reizei suffered a decline and witnessed the rise in the fortunes of the Nijō, as Tamehide's son, Iametuni, became a monk. The Nijō soon suffered setbacks under the wastrel Nijō Tameshige (b. 1325, d. 1385), whose promising son, Nijō Tametō (b. 1341, d. 1381), was killed at a comparatively young age by a brigand. In a further disaster for the Nijō, Tametō's son, Nijō Tamemigi, was killed by a brigand as well in 1399 (? ), effectively wiping out the Nijō as a force. Under the grandson of Tamehide, Tanemasa (b. 1361, d. 1417), the Reizei were raised again to their former position of dominance, and this is when Shōtetsu came into the picture. He did this with the aid of a former general, Imagawa Ryōshun (b. 1326, d. 1417 or 1420), who had considerable literary skill. They defeated the Nijō adherents close to the Ashikaga shogunate with six polemical treatises between 1403 and 1412, defending the Reizei's poetic doctrine and their cause. Ryōshun used a number of quotations to bolster his case, including notably a quote of Teika, which was that all of the "ten styles" were licit for poetic use and experimentation, and not merely the Nijō's ushin. With the aid Ryōshun afforded him, Tanemasa's politicking eventually succeeded in converting the shōgun, ending the matter – until the Asukai revived the dispute, that is.
Оның өлеңдері
Шотецу өте көп өлең жазған суырып салма ақын еді. Стивен Д. Картер бір кезде: «Оның толық шығармалары бүгінге дейін сақталған болса, шамамен 31 мыңнан астам өлеңнен тұрар еді» деген еді. Ол өзінің құрмет тұтқан Фудзивара но Тейка сияқты, поэзияның барлық қабылданған стилін игеруге тырысты. Оның өлеңдер жинағының толық болмауы, дауыстар мен стильдің алуан түрлілігі және оның үлкен көлемі салдарынан оны сын тұрғысынан қарастырып зерттеу өте қиын.
Теика
Бұл поэзия өнерінде Тейканы жамандағандардың құдайлар мен Буддалардың қорғауынан айырылып, тозақ азабына кесілуі керек. Екі топтың (Нидзё мен Резеи) екеуі де жалықтырады. Мен өзімнің сол төңкерілген үйлерге ешқандай құрметім жоқ. Мен тек Шунзей мен Фудзивара но Тейканың мәнін зерттеймін.
Моногатари
Қазіргі заманғы Шотецу туралы түсінік оның "Моногатари" еңбегінен алынған, оны не Шотецу өзі жазған, не оның шәкірті Шоко өңдеген. Бұл еңбек сын талқылау үшін ғана емес, сонымен қатар Шотецу туралы біографиялық мәліметтер беруде де пайдалы. Ол екі томдық болып сақталған, оны шәкірттері жинаған болуы мүмкін. Онда "Шотецудың поэзиялық өмірбаянының бөліктері, оның эстетикалық идеалдарының тұжырымы, өлеңдерге түсіндірмелер, поэзиялық әңгімелер, жаңа бастаған ақындарға кеңестер және Хитомароның қайтыс болған күні сияқты мамандандырылған ақпараттар кездейсоқ түрде кездеседі". Сондай-ақ, бұл Шотецудың Фудзивараға деген құрметінің айқын объективті дәлелі болып табылады. Тейкадан басқа, өлеңдері көбірек талқыланған ақын - Шотецудың өзі. Шотецу басқалар тарапынан Резеидің жақтаушысы ретінде қаралып, Резеимен байланысынан пайда тапқанына қарамастан, ол поэзиядағы фундаменталист болды:
Осы мектептердің әрқайсысы тек бір поэзиялық стильді меңгерген және үнемі өзара талас-тартысқа түседі. Менің пікірімше, адам мүлде осы мектептерге назар бөлмеуі керек. Оның орнына, Тейканың стилін және рухын қадір тұтып, оған еліктеуге тырысуы керек, тіпті ешқашан жетістікке жете алмаса да. Біреулер бұндай сөздерге қарсы шығып, "Ол мені енді көрмеу үшін дұға еткен шығар?" деп жазуға ұсыныс берер, ал оны осындай қиын тілге қоюдың қажеті жоқ деп наразылық білдіруі мүмкін. Бұл, әрине, дұрыс болуы мүмкін, бірақ мұндай сыншылар Тейканың жинағына қарасын. Олардың арасында бірде-бір қарапайым өлең жоқ.
Жұмыстардың ішінара тізімі
Шоконшу ("Шөп тамырлары") – Шотецудың 52 жасынан бастап (Имакумано жатақханасы мен 27 мың өлеңнен тұратын 32 томдық жинағы өрт сөндірілген жылдан) өмірінің соңына дейін жинаған, шамамен 11 мың өлеңнен тұратын жеке поэзия антологиясы; бұл жинақты оның шәкірті Шоко (1412 жылы туған, 1494 жылы қайтыс болған) оның өлімінен кейін қайта жөндеген. Шётецу Моногатари – автобиографиялық сипаттама мен поэзиялық сынның үйлесімді туындысы. Бұл Шотецу туралы мәліметтердің көзі, алайда оны оның шәкірттері оның өлімінен кейін құрастырған.