Кіріспе

Жапон шамисен музыкасының жанры (津軽三味線, つがるじゃみせん) немесе (つがるしゃみせん) – қазіргі Аомори префектурасындағы Цугару түбегінен бастау алған жапон шамисен музыкасы жанры және осы музыканы орындауға қолданылатын аспап. Бұл жанр бүкіл Жапонияда таралған, бірақ Цугарумен байланысы әлі де күшті. Цугару джамисен шамисен музыкасының ең танымал жанры саналады және Жапонияда бірнеше рет үлкен сұранысқа ие болды.

Тарих

Шамсиеннің 16 ғасырда Қытайдан Окинава арқылы пайда болғаны белгілі болса да, Цугару джамисеннің нақты дамытушылары әлі күнге дейін нақты белгісіз, себебі оның даму тарихы жазбада қалдырылмаған және Жапон үкіметі тарапынан ресми мойындалмаған. Бұл стиль қазіргі Аомори префектурасының батысында орналасқан Цугару деген шағын жартыаралдан шыққан. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілер қолда бар мәліметтерге сүйене отырып, стильдің тегі туралы әртүрлі болжамдар жасаған. Көпшілік пікір бойынша, бұл стиль босама деп аталатын, үйсіз және көзі көрмейтін адамдар тарапынан дамытылған. Бір ғалым, Дайджо Кадзуо, музыканттар мен олардың отбасыларымен сұхбаттасқаннан кейін, бұл жанрдың Нитабо есімді босамадан бастау алғанын айтқан. Оның зерттеулеріне сәйкес, 1877 жылы Нитабо шамизен сатып алып, оны өзгертеді, соның ішінде ерекше ойнау стилін қабылдады. Нитабо аспаптың медиаторын (плектр) дөңгелектеу пішінге келтіріп, күріш қасығына ұқсатты. Одан бөлек, ол шамизенді тік ұстап ойнау стилін енгізді, көпір маңындағы аймақты ойнау аймағы ретінде пайдаланды және медиаторды ғана қолданудың орнына, ішектерді соғу және шапалақтау әдістерін қосты. Алайда, Джеральд Громер сияқты басқа ғалымдар, жеткілікті құжаттама болмағандықтан, Кадзуоның айтқандары толыққанды дұрыс болмауы мүмкін екенін мәлімдейді. Нитабода Кинобо және Чосакубо сияқты бірнеше соқыр шәкірттері болды, олар стильдің дамуына үлес қосты. Нитабоның соңғы шәкірті Ширакава Гунпачиро Цугару аймағынан тыс жерлерде халықтық өнер ұжымының құрамында өнер көрсетті. Гунпачиро Токиодағы концерт залдарында да кәсіби өнер көрсететін. Оның жетістіктерінің арқасында Цугару джамисен 1920 жылдары танымал болды, бірақ он жылдықтың соңында Екінші Қытай-Жапон соғысы басталғаннан кейін оның танымалдығы төмендеді. 1955-1965 жылдары осы жанрдың көптеген орындаушылары Токио сияқты Жапонияның қалалық орталықтарына көшіп кетті. Бұл көші-қон Жапониядағы дәстүрлі өнердің өркендеуіне байланысты үлкен қозғалыстың бір бөлігі болды. Цугару джамисен 1959 жылы Токиодағы Нихон театрында Гунпачироның енка жұлдызы Мичия Михасимен бірге өнер көрсеткеніне байланысты тағы да танымал болды. Бұл жанрға кеңінен танысудың нәтижесінде, жас орындаушылар пайда бола бастады. Такахаси Чикузан, ол да босама болған, жанрдың өте құрметті орындаушысы болды және 1964 жылы Жапония бойынша гастрольдік сапарға шықты.

Құрамы

Цугару джамисені қалың мойны мен қалың ішектері бар үлкен шамизенде ойнайды ([[wikt:太棹). Цугару джамисенін ерекшелігі – оның соққылы дыбысы (әр соққыда медиатор аспаптың корпусына тиеді) және орындалатын ырғақтардың әуезділігі. Көптеген жапон музыкасынан айырмашылығы, кейбір цугару джамисен шығармалары үш өлшемді, бірақ үш соққы Батыс музыкасындағыдай айқын емес. Цугару шамизенінің репертуары кең және үнемі дамып келеді. Такахаси Чикузан және Ямада Чисато сияқты белгілі орындаушылармен жасалған сұхбаттар мен бұрынғы жұлдыздардың жазбалары төмендегі кесте жасауға мүмкіндік береді. Төмендегі атаулардың көпшілігі екі нұсқада кездеседі: ән түрінде (шамизен мен тайко барабанының сүйемелдеуімен ән) және шамизеннің жеке орындауы ретінде (төмендегі алтыншы топты қараңыз). Соңғы кезде жас орындаушылар цугару шамизен ойнау стилін немесе мотивтерін джаз, рок және басқа да коммерциялық музыка түрлерімен үйлестіруге тырысады. Шин минъё деп аталған аранжировкалардан басқа, бұл шығармалар көбінесе дәстүрлі деп есептеледі.

Ойын әдісі

Цугару жамисен көптеген ерекше фразалар мен стильдермен ерекшеленеді. Акробатикалық техникада (кёкубики) импровизация басты ерекшелік болып табылады. Музыкант бачимен ішектерді және дабылдың терісін өте қатты және жылдам соғады. Дәстүрлі түрде олар тек сол қолдың көрсету және сақина саусақтарын ғана қолданады, ал гамма негізінен пентатоникалық (до ре ми соль ля). Соңғы жылдары цугару жамисен стиліне тән жаңалық – бачидің артқы жағымен, теріге тигізбей орындалатын тремоло.

Репертуарды талқылау

А тобының әндері қазір сирек орындалады, бірақ бұрынғыда босма деп аталатын, көшпелі, көбінесе соқыр музыкант-тіршілікшілердің репертуарында маңызды орын алған. 20 ғасырдың басында бұл кудокилер қысқа, сюжетсіз әндермен біртіндеп ығыстырылды. Босамалар (және уақыт өте келе басқа орындаушылар) өз күштерін бес сүйікті әнге (С тобы) жұмсады. 20 ғасырдың ортасына қарай үш ән (В тобы) және олардың шамизенде орындалуы Цугару шамизен репертуарының ядросына айналды, және бүгінгі күнге дейін солай болып қалуда. Шын мәнінде, "Джонкара буши" – ескі босамалардың тіпті танымайтын нұсқасы – бүгінде мәңгілік "Цугару рухының" символына айналды. D тобының әндері A, B және C топтарының әндерінен кем дәрежеде дәстүрлі болғанымен, босамалардың репертуарының маңызды бөлігі болған жоқ. Олар көбінесе кәсіби емес орындаушылармен орындалған, әдетте шамизенмен сүйемелденбей. Бірақ 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейін Цугару шамизеннің "жарылысы" кезінде бұл әндерге қайта қызығушылық туды. Шамизенмен сүйемелдеуді Такахаси Чикузан (Такахаси 1976:142) сияқты орындаушылар жазды немесе өңдеді. Одан бұрын бүкіл елде "жаңа халық әндерін" жасау қозғалысы болды (Хьюз 1985:144-54, 281–309; Кодзима 1970), нәтижесінде E тобындағы әндер пайда болды. Соңғы кезде D тобының әндерінің шамизенде орындалатын соло нұсқалары да жасалды. Ескі әндердің соло нұсқалары репертуардың орталығына айналып, ұзақ соло импровизацияларының (F тобы) және ансамбль орындауларының (G тобы) дамуына әкелді. Цугару шамизен репертуарының ең қызықты ерекшеліктерінің бірі – оның жинақталу қабілеті. B тобындағы әндердің тізілімінен көрініп тұрғанындай, әндердің жаңа нұсқалары ескі нұсқаларды ығыстырмай, олармен қатар өмір сүреді. Ескі әндер мен олардың шамизенмен сүйемелдеуі немесе шамизенде орындалатын соло нұсқалары, әрине, ондаған жылдар бұрынғыдан (және олар бастапқыда біркелкі болған емес) біршама өзгергеніне қарамастан, "ескі", "орташа" және "жаңа" нұсқалар стильлік және тарихи тұрғыдан да ерекшеленеді. Олардың құрылымдық айырмашылықтары, белгілі бір мағынада, қатып қалған тарихты сақтайды.