Кіріспе
Ирланд мифологиясындағы тіршілік иесі / кейіпкер Білімнің ласосы (An Bradán Feasa) – ирланд мифологиясының Фениан циклындағы тіршілік иесі, кейде "Ақылды" деп танылған және бір кезде ласосқа айналған Финтан мак Бохрамен сәйкес келеді.
The Salmon of Knowledge (An Bradán Feasa) is a creature in the Fenian Cycle of Irish mythology, sometimes identified with Fintan mac Bóchra, who was known as "The Wise" and was once transformed into a salmon.
Фениан циклі
Салмон туралы оқиға Фионның балалық шағындағы ерліктерінде маңызды орын алады, онда Фион мак Камхейлдің ерте кездердегі оқиғалары баяндалады. Әңгімеде, қарапайым лосось ақыл-парасат құдығына (an Tobar Segais) түскен тоғыз жаңғақты жеп қойды, ал құдықты тоғыз жаңғақ ағашы қоршап тұрған. Осының арқасында лосось әлемдегі барлық білімді иеленді. Оның етін бірінші жеген адам осы білімді алатын болды. Ақын Финн Эсес (немесе Финегас) осы лососьді ұстау үшін жеті жыл балық аулады. Соңында Финн лососьті ұстап, оны өзінің қызметшісі Фионнға, Камхейлдің ұлына, пісіруді тапсырды, бірақ одан ешқайсысын жемеуге ескертті. Фионн лососьті пісірді, оны айналдырып-бұрып, бірақ піскенін тексеру үшін бас бармағымен ұстағанда, ыстық пісіру майының тамшысына күйдіріп алды. Фионн ауырсынуын басу үшін күйген саусағын сорып алды. Фионн сол бір тамшы майда лосостің барлық даналығы жинақталғанын білмеді. Ол пісірілген тағамды Финн Эсеске әкелгенде, оның қожайыны баланың көзінде бұрын-соңды көрінбеген даналық жарқырап тұрғанын көрді. Финн Эсес Фионнан лососьтің етін жегенің жоғын сұрады. Бала "жоқ" деп жауап беріп, болған жағдайды түсіндірді. Финн Эсес Фионн лосостің даналығын алғанын түсінген соң, оған балықтың қалған бөлігін жеуге берді. Фионн лососьті жеп, осылайша әлемдегі барлық білімді иеленді. Өмірінің соңына дейін Фионн бұл білімді тек бас бармағын тістеу арқылы қолдана алатын болды. Білімді лососьтан алған терең білім мен даналық Фионнға Ирландия мифологиясының әйгілі батырлары Фианнаның басшысы болуға мүмкіндік берді.
Байланысты мифологиялар
Ирландия мифологиясында қарттық пен ежелгі білімді бейнелейтін бірнеше бастапқы тіршілік иелері лосось түрінде бейнеленеді. Ең танымалдары – Fintan mac Bóchra және Tuan mac Cairill. Уэльстің «Ханес Талиесин» (16 ғасыр) поэмасында ақын Талиесиннің даналыққа ие болуының тарихы да балыққа айналумен байланысты. Генрих Циммер бұл эпизодтың скандинавиялық гаэлдердің мұрасының бір бөлігі ретінде Скандинавиядан келген болуы мүмкін деп болжайды. Бұл Фениан аңыздарындағы норвегтік мотивтерге байланысты қосымша дәлелдермен расталады, соның ішінде Фианна атауының көне норвегтің «fiandr» («жаулар») сөзінен шыққандығы туралы ұсынысы, ол «батыл жаулар» және содан кейін «батыл (еркін) жауынгерлер» деп аударылады (Зиммер, 1891, 15-беттен бастап). Сонымен қатар, Saxo Grammaticus («Gesta Danorum», V.2.6, V.2.8, 12 ғасыр) Эриктың өгей ағасы Роллер үшін дайындалған жыланға толы сорпаны жеп, қалай сөйлеу өнері мен даналыққа ие болғанын сипаттайды. Бұл мотив еуропалық халық аңыздарында кеңінен танымал және Aarne–Thompson жүйесінде 673 типке (KHM 17, «Ақ жыланның еті» қараңыз) жатады, ол Орталық және Шығыс Еуропа, Шотландия, Ирландия, Скандинавия, Балтық елдері және кейде Еуропаның шегінен тыс жерлерде де кездеседі. Көптеген ертегілер мен германдық нұсқалары жыланның жұтылғанын, ал лосось емес екенін көрсетеді, сондықтан лосось бастапқы жыланның орнын басатындығы ықтимал.
Танымал мәдениетте
1999 жылы Лэган өзеніне балықтардың оралуын мерекелеу үшін Белфаст қаласы "Білімнің сальмоны" деп аталатын, бірақ жергілікті жұрт "Үлкен балық" деп білетін мүсін орнатты. Мүсінді жасауға қолданылған әрбір плитка Белфаст тарихының бір бөлігін көрсетеді. Жергілікті халықтың сенімі бойынша, бүгін де "Білімнің сальмоны" мүсінін сүйіп, даналыққа қол жеткізуге болады. 2019 жылы Дублин тобы Gilla Band "The Salmon of Knowledge" әнін "The Talkies" альбомында жариялады, оның атауы мен тақырыптық мазмұны халық ертегісінен алынған.