Кеңес танк конструкторы Александр Морозов

Кіріспе

Кеңес танк дизайнері және инженері Александр Александрович Морозов (Александр Александрович Морозов; Олександр Олександрович Морозов; 29 қазан 1904 жылы туған, Бежица, қазіргі Брянск – 14 маусым 1979) – совет танктерінің конструкторы, генерал-майор (1945), техника ғылымдарының докторы (1972), екі рет Социалистік Еңбек Ері (1942, 1974). Морозов алғашқы отандық танк – Т-24 (1930) және дөңгелекті-қанатты BT-2 (1931), BT-5 (1932), BT-7 (1935) және BT-7M (1939) жеңіл танктарын жасауға қатысты. М.И. Кошкин және Н.А. Кучеренкомен бірге жобаның техникалық жетекшісі ретінде 1940 жылы орта Т-34 танкын әзірлеуді басқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Т-34 танкін жаңартудың бас конструкторы болды, ол соғыстың ең үздік совет танктерінің бірі деп танылды. Соғыстан кейін Морозовтың басшылығымен бірнеше жаңа танк түрлері құрылды. КСРО Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылым депутаты Морозовқа КСРО мемлекеттік наградалары (1942, 1946, 1948) және Ленин сыйлығы (1967) табысталды. Ол үш Ленин орденімен, Қазан революциясы орденімен, І дәрежелі Кутузов орденімен, ІІ дәрежелі Суворов орденімен, үш Еңбек Қызыл Ту орденімен, Қызыл Жұлдыз орденімен және басқа да медальдармен марапатталды.

Мансап

Он төрт жасар А. А. Морозов 1919 жылы наурыз айында Украинаның Харьков қаласындағы двигатель құрастыру зауытына келді. Оның еңбек жолы зауыттың техникалық бөлімінде кеңсе кызметкері ретінде басталды. Кейін көшірмеші, суретші және конструктор болып жұмыс істегенде, ол зауытта жасалған алғашқы тізбекті трактор – "Коммунар" танысты. 1928 жылы Александр Қызыл Армиядағы қызметтен кейін (әуе бригадасының авиациялық техникі ретінде) зауытқа оралды. Морозов конструкторлық топтың бір бөлігі ретінде маневрлік Т-112 танк прототипін жасауға қатысты, содан кейін Т-24 маркасын алған танктың келесі модификациясын жобалауға және шығаруға қатысты. Бұл танк – отандық конструкциядағы алғашқы танктердің бірі болды, оның құрамында қуатты двигатель және берілістің бірнеше ерекше түйіндері орнатылды. 1929–1931 жылдар А. А. Морозов үшін М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу автомобиль институтының корреспонденциялық бөлімінде, содан кейін Харьков машина жасау техникумының кешкі бөлімінде оқумен байланысты болды. Техникумды бітіргеннен кейін Морозов BT дөңгелек-қанаттан танкты жобалау және сериялық өндірісті дамытуға тікелей қатысты. Ол танктың берілісінің көптеген түйіндерін және жүріс бөліктерін жобалады, олар бірнеше жыл бойы жақсартулармен (BT 2-ден BT 7M-ге дейін) шығарылды. Конструкторлық жұмыстың осы кезеңінде А. А. Морозов қысқа мерзім ішінде көп тәжірибе жинап, бас конструктор деңгейіне жетіп, конструкторлық топты басқарды және 1936 жылдың шілдесінен бастап жаңа конструкторлық бюроның секторын басқарды. 30-шы жылдардың екінші жартысында зауыт конструкторларына танктың бронекорпусының оқтан қорғанысын арттыру және олардың жауынгерлік даладағы тіршілігін жақсарту міндеті қойылды. BT таңкісімен салыстырғанда, жетекші дөңгелектерінің саны артқан A 20 дөңгелек-қанаттан танкты жобалау, сондай-ақ оның ерекше пішіндегі корпусы мен мұнарасы сол кезеңдегі маңызды жұмыстардың бірі болды. Осы жұмысты орындау барысында танк конструкциясын жеңілдету мүмкіндігін тексеру үшін, параметрлері ұқсас, бірақ тәуелсіз дөңгелек жүрісі жоқ танкты қосымша жобалау туралы шешім қабылданды. Жаңа A 32 танкысы көп жағынан A 20 танкысымен бірдей болды: ұқсас конфигурация және корпус пішіні, бірдей V 2 дизельдік двигатель. BT, A 20 және A 32 танктерінде берілістің кейбір түйіндері мен жүріс бөліктері негізгі өзгерістерсіз қолданылды.

The fourteen year old teenager A. A. Morozov, having got a six year education at the Moscow Mechanical Institute, came in March 1919 to the engine building plant in Kharkiv, Ukraine. His labor activity began in technical office of the factory as the filing clerk. Further work as a copyist, draftsman, and designer acquainted him with creation at the factory of the first chain track tractor, the "Communar". In 1928 Oleksandr returned to the factory after service in the Red Army (as an air brigade aviation technician) Morozov as a part of design group provided production of a prototype of the maneuverable T 1 12 tank, and then participated in designing and release of the subsequent modification of the tank which received the T 24 brand. This tank was one of the first tanks of a domestic design, in it were the powerful engine and a number of original nodes of transmission were established. The period of 1929–1931 was associated for A. A. Morozov with study on correspondence department of the Moscow automotive institute of M. V. Lomonosov, and then – on evening department of the Kharkiv machine building technical school. Upon termination of technical school Morozov was directly involved in designing and development of serial production of the BT wheel caterpillar tank. It designed many nodes and details of transmission and a running gear of the tank which was issued for a number of years in the form of gradually the enhanced modifications (from BT 2 to BT 7M). At this stage of design activities A. A. Morozov in a short space of time gained considerable experience, reached the level of the chief designer, began to direct design group and since July 1936 headed sector of CB on new designing. In the second half of the 30th years the task on substantial was increase of shell firmness of armored corpus of tanks and increase in their survivability in the battlefield was set for designers of the factory. Designing of the wheel caterpillar A 20 tank with increased, in comparison with the BT tank, quantity of the leading wheels skating rinks and with the case and a tower of an original form was one of important developments of that period. During the course of performance this work for the purpose of check of a possibility of simplification of a design of the tank it was decided to design in addition the tank, close in parameters, but without the independent wheel course. The new A 32 tank in many parts was the same as A 20: similar configuration and form of the case, same V 2 engine diesel. Separate constructive decisions, such as some nodes of transmission and a running gear without basic changes were used in BT, A 20 and A 32 tanks.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1938 жылдың соңында екі жоба (А 20 және А 32) Қызыл Армияның Бас Соғыс Кеңесінің қарауына ұсынылды, онда Коминтерн зауытының бас конструкторы М. И. Кошкин және оның орынбасары А. А. Морозов жұмыстары туралы баяндама жасады. Талқыдан кейін екі танкты да өндіріске беруге рұқсат берілді, оларды сынақтан өткізіп, қаруға қабылдау үшін біреуін таңдау жоспарланды. 1939 жылдың маусым-тамызында салыстырмалы сынақтар жүргізілді. Дөңгелек-гусеницалық танктың гусеницалық танкқа қарағанда ешқандай айқын артықшылығы анықталмады, комиссия қорытындысында былай делінді: "А 32 танкінің салмағы артуына байланысты, оны күшті бронямен қорғау және жеке бөлшектердің беріктігін арттыру орынды". Сондықтан, A 32 танкінің жүктемесі тез арада 24 тоннаға дейін жеткізілді және қосымша сынақтарға жіберілді. Сынақтар танктың массасын шамамен 5 тоннаға арттыру мүмкіндігін растады, бұл корпустың бронясын 20 мм-ден 45 мм-ге дейін қалыңдатуға және бірқатар түйіндер мен агрегаттарды нығайтуға мүмкіндік берді. 19 желтоқсан 1939 жылғы КСРО Халық Комиссарлар Кеңесі жанындағы Қорғаныс комитетінің қаулысымен жаңа орта танк Коминтерн атындағы харьков зауытында өндіріске қабылданды және оған Т-34 атауы берілді. Осылайша, жаңа буын орта танкын жасаудың күрделі міндетін шешуге батыл және инновациялық көзқарас танытқан конструкторлар, бастапқыда М. И. Кошкин басшылығымен, ал оның қайтысынан кейін А. А. Морозов Ұлы Отан соғысының басталғанға дейін Т-34 орта танкын жасады. Бұл танк әлемде алғаш рет оттық күшін, қорғанысын және жылдамдығын өндіріс құнының төмендігімен, сенімділігімен және пайдаланудың қарапайымдығымен үйлестірді. 1942 жылы Үкімет жарлығымен Т-34 танкісінің дизайнын жасағаны үшін Александр Александрович Морозов, Михаил Ильич Кошкин және Николай Алексеевич Кучеренко мемлекеттік сыйлықтармен марапатталды. Харьков зауытында Коминтерн атындағы соғысқа дейінгі жылдары Т-34 өндірісін құрумен ғана шектелмеді. Конструкторлар тобы, А. А. Морозов басшылығымен, орта танктерді одан әрі жетілдірудің жолдарын іздеуді жалғастырды. Осы жұмыстың нәтижесінде 1942-1944 жылдары Урал танк зауытында одан да қуатты Т-43 және Т-44 орта танктері жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында совет үкіметі танк құрылысшыларына Т-34 танкісінің өндірісін едәуір кеңейтуді тапсырды, оның өндірісі Волга аймағындағы, Уралдағы және Сібірдегі бірнеше зауыттарға көшірілді. Т-34 танкісін әртүрлі жабдықталған зауыттарда, көптеген жұмысшыларының, олардың көпшілігі жасөспірімдер мен әйелдердің біліктілігі төмен болғанда өндіруге мүмкіндік болды. Бұл жақсы технологиялық шешімдердің арқасында мүмкін болды, инженерлердің жұмысына қосымша, конструкторлардың күнделікті ауыр еңбегі танкты жеңілдетуге, тапшы материалдарды іздеуге және оның дизайнын жаппай өндіріске бейімдеуге бағытталды. Алайда, Т-34 танкісінің жауынгерлік қасиеттері үнемі жақсарылып келеді және 1943 жылдың екінші жартысында танк жаңа мұнарамен және қуатты 85 мм-лік зеңбірекпен түбегейлі жаңартылды. Бұл жаңа неміс "Пантера" және "Тигр" танкілеріне, сондай-ақ "Элефант" және "Фердинанд" танктерге жауап болды. Т-34 дизайнын жетілдіру және оның қарулануын арттыру жұмыстарын Морозов пен оның орынбасары Н. А. Кучеренко, конструкторлар Ю. И. Баран, А. А. Молоштанов, М. И. Таршинов, Б. А. Черняк, А. И. Шпайлер және басқалар басқарды. Олардың барлығы қазіргі орта танк дизайнын түбегейлі жетілдіргені және жаңа орта танкты жасағаны үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында 52 мыңнан астам Т-34 танкісі жасалып, Қызыл Армияға берілді, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың ең үздік совет танкісі болды. Бұл үлкен еңбек үшін зауыт топтарының, директорлары У. Е. Максарев, Е. Е. Рубинчик, Б. Г. Мызруков, К. А. Задорожный және басқалардың, сондай-ақ танк Т-34 өндірісіне көп күш жұмсаған комиссар В. А. Малышев, оның орынбасарлары А. А. Гореглиад, И. М. Сальцман, И. М. Попов, А. А. Хабапашев және басқалардың үлкен еңбегі болды. Соғыстан кейін бірнеше жүздеген Т-34 танкілері тұғырларға орнатылып, ескерткіштерге айналды, олар совет жауынгерлерінің ерлігін, біздің еліміздің бостандығы мен тәуелсіздігі үшін болған шайқастарда көрсеткен ерлігін және совет танк құрылысшыларының ерлік еңбегін бейнелейді. Соғыстың қиын жылдарында Морозов өзін толықтай жұмысқа арнап, Қызыл Армияның бронетансаларының жауынгерлік күшін нығайтуда айрықша табысқа жетті, ол 1943 жылдың қаңтарында Социалистік Еңбек Ері атағын алды, кейіннен жоғары әскери ордендермен марапатталды: I дәрежелі Кутузов ордені және II дәрежелі Суворов ордені. Ол инженерлік-танк қызметінің генерал-майоры шындығына көтерілді. Морозов басқарған Конструкторлық бюро Ленин орденімен марапатталды.

At the end of 1938 both projects (A 20 and A 32) were submitted for consideration of the Main Council of War of Red Army where M. I. Koshkin is the chief designer of the factory of a name of Komintern and A. A. Morozov – his deputy made reports of their work. As a result, after discussion of introduced drafts permission to production of both tanks, having tested them to make a final choice of one of them for acceptance on arms was got. In June–August 1939 comparative testing were carried out. No essential benefits of the wheel caterpillar tank in comparison with caterpillar were revealed, and in conclusions of the commission it was written down: "the A 32 tank as the having inventory on increase in weight, it is reasonable to protect more powerful armor, having respectively increased durability of separate details " Therefore, soon the A 32 tank was finished loading to 24 tons and will put on additional trials. Testing confirmed a possibility of increasing the mass of the tank approximately by 5 tonnes, that allowed to increase case armor thickness from 20 to 45 mm and to strengthen a number of nodes and aggregates. The committee of Defense in case of Council of People's Commissars of the USSR the resolution of 19 December 1939 accepted the new average tank to production at the Kharkiv plant of a name of Komintern, having appropriated it the T 34 brand. So, because of the courageous innovative approach to the solution of a complex challenge of creation of the average tank of new generation, the designers directed in the beginning by M. I. Koshkin, and after his death A. A. Morozov, shortly before the beginning of the Great Patriotic War created the average T 34 tank in which for the first time in the world it was succeeded to combine optimum high rates of fire power, anti whizband protection and mobility at the low cost of production, reliability and simplicity in operation. The State award USSR was awarded by the order of the Government in 1942 for development of a design of the T 34 tank to Alexander Aleksandrovich Morozov, Mikhail Ilyich Koshkin and Nikolay Alekseevich Kucherenko who were during this period the chief of CB of serial production of the plant. Work at the Kharkov's factory by Comintern in the prewar years was not limited to the formulation of the production of the T 34. The group of designers, itself headed by A. A. Morozov, continued to search for ways to further improve the medium tanks. As a result of the continuation of this work in the 1942–1944 years at the Ural's tank factory were developed even more powerful medium tanks T 43 and T 44. In the early days of World War II, the Soviet government has set task for designers tank builders to ensure a significant expansion of the T 34 tank production, their production was transferred to several factories of the Volga region, the Urals, in Siberia. Development of production of T 34 tanks by factories with different equipment composition, with low qualification of the majority of workers, many of whom were adolescents and women, made possible by good process flue design, that to a large extent, in addition to the work of engineers, determined in the daily hard work of designers on simplification of the tank, finding substitutes for scarce materials, adapting its design to mass production. However, the battle characteristics of tank T 34 are continuously improved and in the second half of 1943 the tank was radically modernized, with a new turret and a powerful 85 mm cannon. This was a response to the new German Panther and Tiger tanks and Elefant Ferdinand tank destroyers. The efforts to improve the design of the T 34 and increase its armaments were directed by Morozov and his deputy N. A. Kucherenko, designers Y. I. Baran, A. A. Moloshtanov, M. I. Tarshinov, B. A. Chernyak, A. I. Shpayhler and others. All of them for a fundamental improvement of the existing medium tank design and development of a new medium tank was awarded the State Prize of the USSR. During the years of World War II was released and transferred to the Red Army 52 th. of tanks T 34, the best Soviet tank of the Second World War. In this great merit of factory groups, where the directors were U. E. Maksarev, E. E. Rubinchik B. G. Myzrukov, K. A. Zadorozhnyy and others, a lot of effort and attention paid to the production of tank T 34 Commissar V. A. Malyshev, his deputy A. A. Goregliad, I. M. Saltzman, I. M. Popov. A. A. Khabakhpashev and others. After the war, several hundred T 34 tanks were mounted on pedestals, and become monuments, symbolizing the heroism of Soviet soldiers tankmans, shown in the battles for the freedom and independence of our country, and the heroic labor of the Soviet tank builders. In the difficult years of the war, Morozov giving himself entirely to work, achieved outstanding success in strengthening the combat power of the armored forces of the Red Army, for which he was in January 1943 awarded the title Hero of Socialist Labor, and was later awarded the highest military leader orders: Kutuzov Class I, and Suvorov II degree. He was promoted to the rank of Major General of engineering and tank service. Design Bureau, led by Morozov, was awarded the Order of Lenin.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Соғыстан кейінгі кезеңде Морозовтың есімі массалық орта танкілерді дамытумен байланысты болды, бұл желі соғыстың соңғы кезеңінде Т-44 моделінде ішінара көрініс тапқан. Т-34 танкісін өндіру және пайдалану тәжірибесінің барлық байлығы Т-54 және Т-55 танкілерінде пайдаланылды. Олардың конструкцияларында соғыстан кейінгі кезеңнің ғылымы мен техникасының көптеген жетістіктері бейнеленді, нәтижесінде қару-жарақ тұрақтандырғыштары, электрондық түнгі көру көзілдіріктері, жаппай қырып-жою қаруларынан қорғау жүйесі және басқа да жабдықтармен жаппай өндіріске енгізілді. Морозовтың басшылығымен және идеяларымен басталган соғыстан кейінгі бірінші буын орта танкілері жоғары жауынгерлік сипаттамаларымен, қарапайым конструкциясымен және сенімді жұмыс істеуімен ерекшеленді. Олардың дамуына П.П. Васильев, В.Г. Матюхин, В.К. Байдаков, А.В. Колесников сияқты көптеген конструкторлар қатысты. Т-54 танкісін әзірлеу үшін А.А. Морозов үшінші рет КСРО Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды. 1950-ші жылдардың екінші жартысында Морозовтың шығармашылық өмірі соғыстан кейінгі кезеңнің екінші буын танкілерін жобалау негізін қалаумен байланысты болды. Бронетранспорттық құралдарды революциялық дамытуды жақтаған ол, сол кезде елде және шетелде сынақтан өткен құрылыс шешімдерінен ерекше жаңа конструкцияларды жасауға батыл қадам жасады. Өнеркәсіптік зерттеу ұйымдары мен Қорғаныс министрлігі бұл жұмыстарға тартылды. Компоненттердің, түйіндердің және машиналардың жалпы салмақ-көлемдік сипаттамаларын азайтуға ерекше назар аударылды. Талантты конструктор А.А. Морозов көп уақытын тікелей сызу тақтасының алдында, жүздеген схемалар мен суреттерді қарап, талдап өткізді. Морозовтың жақын серіктестері – Ю.И. Баранов, Е.В. Морозов, М.А. Набутовский, Б.Н. Поляков, Г.А. Омельянович, М.Г. Степанов және басқалар жаңа жоба бюросында және кейін Т-64 танкісінің жаппай өндірісін дамыту барысында жауапты жұмыстарды жүзеге асырды. Бұл танкта автоматты зарядтағышпен жабдықталған қуатты тегіс ұңғылы зеңбірек орнатылғандықтан экипаж саны азайтылды. Коаксиалды түрде орналасқан екі тактілі дизельдік қозғалтқыш пен айналмалы механизмдердің рөлін бірдей атқаратын екі симметриялық планетарлық беріліс арқасында қозғалтқыш бөлімінің ұзындығы айтарлықтай қысқартылды. Жаңа негізде отты басқару жүйесі, жүріс, броньдық қорғаудың комбинациясы, түтін жабатын жүйе және т.б. жобаланды. Танк құрамында эжекторлық салқындату жүйесі, жоғары өнімділіктегі ауа тазарту фильтрлері, күшті амортизаторлары бар жеңіл шасси және резеңке-металл шарнирлері бар гусеница қолданылды. Осы жұмысы үшін А.А. Морозов, Я.А. Баран, Л.Л. Голинц, В.И. Креопалов, В.С. Старавойтов және басқалар 1967 жылы Ленин сыйлығымен марапатталды. Александр Александрович Морозовтың еңбек жолы жоғары наградалармен бағаланды. 1974 жылы ол Социалистік Еңбек Ері атағымен екінші рет марапатталды. Ол көптеген медальдармен және КСРО-ның он медалімен марапатталды. 1943 жылы Коммунистік партияға мүше болып қабылданды және КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды. Ол техника ғылымдарының докторы, КСРО-ның еңбек сіңірген машина жасау инженері ғылыми атағына ие болды. А.А. Морозовтың күнделігінің екінші бөлімі – "Танктер мен адамдар" 2007 жылдың 9 мамырында жарық көрді. Бұл бірегей материалда 1970-ші жылдардың басында отандық танк құрастыру саласындағы драматикалық оқиғалар, Т-64 танкісінің соңғы жобасы және болашақ Т-74 танкісін әзірлеу баяндалады.

The post war period of the Morozov associated with the continuation of the line of the development of mass medium tanks, partially embodied in the final stages of the war in the T 44. The whole wealth of experience in the production and use of the T 34 tank was used on the T 54 and T 55. Their designs were reflected many of the achievements of science and technology of the postwar period, as a result of which they were created and put into mass production, in particular, weapons stabilizers, electronic night vision goggles, equipment for underwater driving system of protection against weapons of mass destruction, and others. Medium tanks the first post war generation, started under the guidance and the ideas of Morozov, had high combat characteristics, and they are simple in design and reliable in operation. Their development was attended by many designers KB, including P. P. Vasilyev, V. G. Matyuhin, V. K. Baydakov, A. V. Kolesnikov. For the development of the T 54 A. A. Morozov was the third time awarded the USSR State Prize. In the second half of the 50s of the creative life of Morozov it was associated with laying the foundations of the design of the second generation of the postwar period tanks. He is a supporter of the revolutionary development of armored vehicles, went boldly to the sharp separation of promising new designs of construction solutions, tested at that time in our country and abroad. The allies were involved in the research organization of industry and the Ministry of Defence. Particular attention was paid to minimizing the volume and weight characteristics of components, assemblies and machines in general. Being a great designer, A. A. Morozov spent much time directly behind the drawing board, review and analyze hundreds of diagrams and drawings. Very responsible development carried out close associates Morozov – Y. I. Baranov, E. V. Morozov, M. A. Nabutovskii, B. N. Poliakov, G. A. Omelyanovich, M. G. Stepanov and others in Bureau of the new design and then in the course of the development of mass production of the T 64. This tank has been reduced crew due to the use autoloader powerful smoothbore gun. The length of the engine compartment is significantly reduced due to the coaxial arrangement of the transverse two stroke diesel engine and two symmetrically arranged planetary gears simultaneously performing the role of rotating machinery. On the new basis were designed fire control system, shift, combination of armor protection, smoke masking, and so on. The tank was used ejection cooling system, high performance air purifiers, the most lightweight chassis with powerful shock absorbers and a caterpillar, equipped with rubber metal hinges, etc. For this work, A. A. Morozov, together with Y. A. Baran, L. L. Golints, V. I. Kreopalov, V. S. Staravojtov and other was awarded in 1967 the Lenin Prize. Labor way of Alexander Alexandrovich Morozov's was adequately marked the highest awards. It was in 1974 for the second time marked by the rank of the Hero of Socialist Labor. He was awarded many medals and ten medals of USSR. Member of the Communist Party in 1943, he was elected deputy of the Supreme Soviet of the USSR. He was awarded the academic knowledge of Doctor of Technical Sciences, Honored machine building Engineer of the USSR. "Tanks and People" – the second part of the diary Morozov was published 9 May 2007. In this unique material describes the dramatic events occur in the early to mid 70s in the domestic tank building: final design of the T 64 and development of prospective "T 74".