Кіріспе
Жауынгерлік өнердегі ұғым. Footwork – жауынгерлік өнер мен жекпе-жек спортында тік тұрып шайқасқанда аяқтар мен табандардың қолданылуын білдіретін термин. Footwork тепе-теңдікті сақтауға, қашықтықты жақындатуға немесе алыстатуға, кеңістікте дұрыс орналасуға және/немесе соққылардың күшін арттыруға көмектеседі.
Footwork is a martial arts and combat sports term for the general usage of the legs and feet in stand up fighting. Footwork involves keeping balance, closing or furthering the distance, controlling spatial positioning, and/or creating additional momentum for strikes.
Бокс аяқ жаттығулары
Әлемдегі батыстық бокс және муай тай сияқты негізгі бокс және кикбокс стильдерінің көпшілігі қолданатын ерекше аяқ жұмысы ғасырлар бойы көтеріңкі өзгеріске ұшырамады және түбегейлі түрленетін мәдениеттер арасында да тұрақты болып келді. Боксшы “итеру қадамына” сүйенеді, онда жетекші аяқ алдымен жылжумен, содан кейін артқы аяқ, аяқтардың салыстырмалы орналасуын сақтайды. Артқа жылжу – бұл қадамды кері қайтару, ал бүйірлеме қозғалыс – сол қадамды қолдана отырып итеру, мұнда қалаған бағытқа ең жақын аяқ бүйірге қадам басады, содан кейін денеді жылжыту үшін қарсы аяқ қолданылады. Боксшы үшін аяқ жұмысы шебер және қарапайым болуы керек, бұл оған соққыға жететін және одан шығатын қашықтықта мүмкіндігінше жылдам қозғалуға мүмкіндік береді. Аяқ жұмысы – негізгі бокс стильдеріндегі негізгі соққылардың жеткілікті күшін тудырудың кілті. Жақсылап соққы бергенде, жетекші аяқ қашықтықты жабу үшін алға жылжуы немесе орнында тұруы мүмкін. Кросс соққысы кезінде артқы аяқ артқы иықты алға жылжыту үшін ішке бұрылады, бұл кроссқа күшті күш береді. Сол жақ ілгек кезінде дене салмағын ауыстыру үшін жетекші аяқ ішке қарай бұрылады. Оң жақ ілгек бұрылысы кросс сияқты (боксшы оңжақ болса). Бас үстінен соққы, жақсылап соққы сияқты, ешқандай бұрылу қозғалысын қолданбайды, күш дене салмағының жетекші аяққа ауысуынан туындайды. Артқы бас үстінен соққы кросс сияқты ішкі бұрылысты қолданады. Тепе-теңдікті сақтау үшін екі аяқ та қадам басып, бұрылып немесе қажет болған жағдайда сырғып өте алады. Жақсылап соққыны алға немесе артқа жылжығанда беруге болады, ал қалған соққыларды қозғалыс кезінде беруден аулақ болу ұсынылады.
Кикбокс аяқпен
Кикбоксинг дене жоғарғы бөлігіне ғана назар аударатын стильдердегідей аяқ жұмысының негізгі үлгісін қолданады, бірақ басты ерекшелік – төменгі бөлікке соққыларға қарсы қорғану және орналасуда. Кикбоксшы көбінесе салмағын артқы аяғына ауыстырып, алдыңғы аяғының келіп жатқан соққыға "қалқан" сияқты жылдамрақ реакция жасауына мүмкіндік береді, бұл дөңгелек соққыға қарсы қорғаныс ретінде немесе аяқпен жеңіл соққылар мен муай-тайдың типі немесе тоқтату соққысы сияқты жылдам соққылау амалдарын орындау үшін қолданылады. Радикалды бұрылу және жетек аяқты кенеттен ауыстыру тізе мен аяқтың кеңірек, күштірек қозғалысына да мүмкіндік береді. Клинч рұхсат етілген стильдерде бұзылған тепе-теңдік қозғалысты көбірек тікбұрышты етуге мәжбүрлейді, ал аяқ жұмысының орнына күшті итеру немесе тек тік тұру үшін жасалған қарбалаң секірулер қолданылады. Тайландта муай-тай шеберлері көбінесе алдыңғы аяғымен соққы беру арқылы немесе оны ауада қалдыру арқылы шабуылға шақырады, екеуі де сол елде өте қорлаушылық әрекеттер саналады.
Сызықтық аяқ жұмысы
Сызықтық қозғалыс көптеген жекпе-жек өнерлеріне тән және жапондық және корейлік ықпалы бар өнерлерде, мысалы, каратэ мен таэквондоның көптеген түрлерінде, сондай-ақ джиу-джитсу, дзюдо, самбо және шуто сияқты күресу өнерлерінің кейбірінде, және Вин Чун мен Брюс Лидің кейінгі нұсқасы Джун Фан Гун Фу сияқты қытай жекпе-жек өнерінің бірнеше түрінде басым болады. Дегенмен, сызықтық қимылдың ең айқын мысалы, әсіресе қазіргі заманғы спорт түрінде, еуропалық фехтованиеде қолданылады. Қарсыласқа ең жылдам және ең тиімді жол – түзу сызық деген философияға негізделген өнерлер көбінесе қатаң позалар мен мінез-құлықты қабылдайды және қарсыласты жеңу үшін жылжу мен кері шегіну жылдамдығына баса назар аударады. Жапония мен Кореяның соққылы өнерлері қарсыласты күшті, нақты соққылармен жеңу үшін сызықтық форманы жылдам пайдаланады, ал қытай өнерлері сызықтық қозғалысты қарсыластың орта сызығына қатысты болудың және тұзаққа түсіру немесе жақын аралықтағы күресте қажетті пайдаланудың әдісі ретінде құрметтейді (Қытай На қараңыз). Сызықтық қимылдың тікелей, өткір қозғалыстары көптеген күресу жүйелері үшін табиғи, олар қарсыласты мүмкіндігінше аз қозғалыспен және түзетулермен тез жерге түсіруді мақсат етеді. "Түсіру" немесе қарсыластың аяқтарына шабуыл жасап, лақтыруды орындау – сызықтық қимылдың қолданылуының әмбебап мысалы болып табылады.
Үшбұрышты аяқпен жұмыс
Бұл бірегей және өте әмбебап аяқ жұмысының стилі Маджапахит империясын құраған көптеген ұлттарда кең таралған өнерлерде танымал, соның ішінде Малайзия, Индонезия және Филиппин. Атап айтқанда, Кали Арнис Эскрима (Эскримаға қараңыз), Силат, Кунтао және Панатукан. Диагональды немесе үшбұрышты аяқ жұмысы – бокс, каратэ немесе таэквондо сияқты стильдердегі тікелей алға немесе бүйірлеме қозғалысқа қарама-қарсы, үшбұрыш тәрізді қозғалыс жасауды білдіреді. Мысалы, үшбұрышты аяқ жұмысын қолданушы қарсыласына диагональ бойынша алға немесе артқа жылжуды таңдайды, бұл оған артықшылықты ұстанымға ие болуға, шабуылдауға немесе қорғануға, сондай-ақ осы ерекше қозғалысқа бейім емес қарсыласты жаңылыстыруға мүмкіндік береді. Үшбұрышты аяқ жұмысын қолданушы көптеген ромбтың бұрыштарымен зигзаг сызығымен кездейсоқ бағытта қозғалғандай көрінеді. Қарудың, әсіресе кескіш қарудың, Кали Арнис Эскрима мен Силаттағы маңыздылығынан туындаған қашуға басымдық беру және тиімді қарсы шабуыл жасау мүмкіндігі ықтимал. Қарумен соққы алмасудың қаупі қолмен соққыдан әлдеқайда жоғары болғандықтан, үшбұрышты аяқ жұмысын қолдану арқылы қарсыластың шабуылынан қашу және қарсыластың қалпына келмей тұрып қарсы шабуыл жасау үшін қолайлы ұстанымға ие болу кең таралған тәжірибе. Үшбұрышты қозғалыстың үш түрі бар: ерлердің үшбұрышты үлгісі – орындаушыдан алысқа қарай бағытталған үшбұрышты үлгіде шегінуді қамтиды, әйелдердің үшбұрышты үлгісі – орындаушының алдына қарай, кері үшбұрыш бойымен жылжуын қамтиды, ал бүйірлік үшбұрыш – орындаушының оң және сол жағына үшбұрыш тәрізді қозғалыс жасауды қамтиды. Сызықтық қозғалыс негізінен «қадам және сырғанау» арқылы жүзеге асырылады. Ұрпақ үшбұрышты матрицадағы қажетті «нүктеге» жылжу үшін, содан кейін артқы аяғын жылдам жылжытып, алдыңғы аяғымен қосады. Осы ұстанымнан орындаушы шабуыл немесе қорғану үшін аяғын бекітеді немесе тағы бір қадам мен сырғанау қозғалысын аяқтау үшін аяғын басқа нүктеге созады. Үшбұрышты аяқ жұмысын жетік меңгергендер артқы аяқтарын алдыңғы аяғының білезік немесе өкше аймағынан «секіріп» мүмкіндігінше жылдам басқа нүктеге жылжу үшін пайдаланады, бұл бағытты өте жылдам өзгертуге мүмкіндік береді. Үшбұрышты аяқ жұмысын қолданатын өнерлердің көпшілігі оң немесе сол жақ бағыттағы қозғалысқа бейімделгендіктен, олар осы қозғалыс стиліне табиғи түрде сәйкес келеді. Панатукан, филиппин боксы, стандартты қадам мен сырғанаудан ерекшеленеді, өйткені ол үшбұрышты қозғалысты бокс тұрқымен және дене механикасына назар аударумен біріктіретін гибридтік аяқ жұмысының стилін ұсынады. Панатукан шеберлері қарсыласын аймаққа бөліп, соққы беруге қолайлы ұстанымға қол жеткізу үшін өзінің ерекше аяқ жұмысын пайдаланады.
Дөңгелек аяқпен жұмыс
Дөңгелек қозғалыс үлгілері көптеген дәстүрлі қытай жекпе-жегінің ажырамас бөлігі болып табылады, мысалы Багуажан, Синьикюан және Тайцзицюань, бұл негізінен Дао философиясының күшті ықпалынан туындайды. Дөңгелек аяқпен жұмыс жасау да Эншин каратэсі және оның туынды стильдеріндегі негізгі қозғалыс әдісі болып табылады. Дөңгелек аяқпен жұмыс жасау үшбұрышты аяқпен жұмыс жасауға ұқсас түрде жұмыс істейді, өйткені жекпе-жекші қарсыласының "көре алмау аймағын" басып алу үшін қарсыласына бұрышпен жылжуға мүмкіндік береді. Осыдан кейін, жаттықтырушы қарсыласының шабуылдау мүмкіндіктерін шектеп, тиімдірек соққы беруге қол жеткізе алады. Дөңгелек аяқпен жұмыс жасауды басқа аяқпен жұмыс жасау түрлеріне қарағанда меңгеру қиын деп есептеледі.
Қалыпты емес аяқпен жұмыс
Әлемдегі көптеген жекпе-жек өнерлерінің аяқпен жұмыс істеу үлгілерін жіктеу қиын. Мұндай өнерге көптеген қытайлық кунг-фу стильдері жатады, оларда терең мойынсалған аяқпен жұмыс істеу әдістері қолданылады және жолбарыс (харимау), маймыл немесе жылан сияқты жануарлардың қозғалысын және мінез-құлқын еліктейді. Осы өнерлердегі ерекше әдістер оларды жеке философияға айналдырады. Бразилиялық жекпе-жек өнері – капоэйра шабуылдау және қорғану мүмкіндіктерін жасау үшін би сияқты аяқ қозғалысын пайдаланады. Капоэйристалар барлық басқа техникалар басталатын жан-жаққа қозғалыс үлгісін – жинганы қолданады. Ауыр салмақтағы боксшы Мұхаммед Али 1960 жылдары аяқ жұмысының бұрынғыдан ерекше "билейтін" стилін танымал етті. Ол жаққа, алға және артқа қозғалды, аяқтарының басымен секіріп, қарсыластарының айналасында биледі. Бұл оған рингте қалаған жеріне жылдам жетіп, соққы беруге мүмкіндік берді. Ол кейде қарсыластарын шатастыру үшін аяқтарын жылдам алға-артқа қозғап, соққы бергенде "Али шашуы" деп аталатын әрекет жасады. Оның бұрынғыдан ерекше аяқ қозғалысы сол кезде "билейтін аяқтар" деп аталды. Жекпе-жек шебері және актер Брюс Ли Алидің аяқ жұмысына қызығушылық танытып, оны зерттеп, өзінің аралас жекпе-жек өнері – Джит Куне До стиліне енгізді. Алидің аяқ қозғалысы 1966 жылы Еуропада қысқа мерзімге би трендіне айналды, адамдар Алидің аяқ қозғалысын жылдам темпте билеп көрсетті.
Аяқпен жұмыс және қару-жарақ
Қарудың болуы, қолдағы нақты қаруға қатысты дұрыс қимыл жасау үшін жауынгердің қозғалысына зор әсер етеді. Қылышпен шеберлік жасаудың және таяқпен күрестің көптеген түрлері, ең көп мүмкіндікке жету үшін, алдыңғы аяқты қару ұстап тұрған негізгі қолмен үйлестіруді ұсынады. Бұл пышақтар мен қысқа қылыштарды, сондай-ақ ұзақ сапты қаруларды және иілгіш қаруларды қолданғанда да қолданылады. Қару қолданғанда, басқа қандай да бір позициядан гөрі, қарудың жеткен қашықтығы басты болып табылады, сондықтан алдыңғы аяқтан алдыңғы аяққа дейінгі қағида дерлік барлық жағдайда сақталады, тек бірнеше ерекшеліктер бар. Сонымен қатар, денеңізді қарумен қорғаған дұрыс, қарумен денеңізді емес.