Кіріспе

Франция Үшінші Республикасының 1870–1871 жылдар аралығындағы үкіметі, грек үкіметі де осылай аталды.

Ұлттық қорғаныс үкіметі – Франция Үшінші Республикасының алғашқы үкіметі. 1870 жылдың 4 қыркүйегінен 1871 жылдың 13 ақпанына дейін Франко-прусс соғысы кезінде құрылды. Бұл үкімет 4 қыркүйекте Парижде Республика жарияланғаннан кейін құрылды, ал бұған дейін Седан шайқасында император Наполеон III пруссиялықтарға тұтқынға берілген болатын. Генерал Луи Жюль Трочу басқарған үкімет Парижде пруссиялықтардың қоршауында болды. Қашуға екі рет әрекет жасалды, бірақ бәрі сәтсіз аяқталып, халықтың наразылығы күшейді. Қаңтар айының соңында үкімет, Париж халқын одан әрі ашуландырып, революциялық көтерілісті басып тастағаннан кейін, пруссиялықтарға бас берді. Екі аптадан кейін оның орнына Адольф Тьердің жаңа үкіметі келді. Жаңа үкімет көп ұзамай репарация төлеу және пруссиялықтарды Франциядан кетуге мәжбүрлеу мақсатында бірқатар қаржы заңдарын қабылдады. Бұл француз қалаларында төңкерістердің басталуына және Париж коммунасының құрылуына әкеп соқты.

Шығу тегі

1870 жылы Франко-Прус соғысы басталғанда Францияны император Наполеон III биледі. Парижде Ұлттық Ассамблея орналасқан, бірақ оның өкілеттіктері шектеулі болды. Соғысқа дейін Ассамблея мүшелері арасында, әсіресе социалистер арасында кең таралған наразылық Луи Наполеонға көптеген қарсыластар сыйлады. Седан шайқасының нәтижесінде Наполеон пруссиялық армияға тұтқынға алынды, бұл Францияны тиімді түрде үкіметсіз қалдырды. Наполеонның тұтқынға алынғаны туралы жаңалық Парижге жеткенде, Ұлттық Ассамблеяның жетекші мүшелері жаңа үкімет жариялау үшін Hôtel de Ville-ге асықты. Hôtel de Ville-де Леон Гамбетта 4 қыркүйекте Ұлттық қорғаныс үкіметінің құрылғанын жариялады, және үкімет дереу Франциядағы барлық істерді өз бақылауына алып, Пруссияға қарсы соғысты жалғастыруға ниеттенді.

Қоршау

Седанда әскердің көп бөлігі тұтқындалғаннан кейін Ұлттық қорғаныс үкіметі Францияның барлық аймақтарынан әскери бөлімдерді – теңізшілерді, теңіз күштерін және Римде, Алжирде және француз колонияларындағы әскерлерді шақырып алды. Пруссиялықтар Парижге жеткенге дейін қаланы қорғауға көмектесу мақсатында бұл шақыру жасалды. Үкімет Парижді қоршап тұрған бекіністерді күшейтіп, қала халқының өсіп келе жатқан санына жеткілікті тамақ жеткізу үшін ауылдардан мол азық-түлік әкелді, себебі қала қоршауда ұзақ уақыт болуы күтілуде. Генерал Трошу президенттік міндеттерді атқаруға кіріскеннен кейін Ұлттық Ассамблея Парижді тастап, Бордоға көшті. Елдің қалған бөлігі Париждің үстемдігін қамтамасыз еткен үкіметке наразылық білдіруі мүмкін деген алаңдаушылықпен адмирал Фуришон мен Гастон Кремье, екеуі де қарт адамдар, Париждегі үкімет атынан Турға өкілдік делегация ретінде жіберілді. 1870 жылдың 20 қыркүйегіне қарай Париж толығымен қоршалып, Францияның қоршалмаған бөлігінен үзіліп қалды. 7 қазанда Ішкі істер министрі Леон Гамбетта қоршаудағы Парижден ауа шармен ұшып кетіп, үш күннен кейін Турға жетті. Одан ол және оның орынбасары Шарль де Фрейсине Францияның қоршалмаған аймақтарындағы соғысты басқарды. Олардың екеуі де бір ұлттық үкіметтің құрамында болғанымен, Париж бен Турдағы үкіметтер көбінесе кеңеспей, дербес әрекет етті. Бұл мәселе қоршаудағы Париж бен сыртқы әлем арасындағы байланыс қиындығынан туындады. Бордодағы Ұлттық Ассамблея үкіметтік істерге ықпалы аз болды, себебі олардың Парижбен байланысудың сенімді жолы болмады және Гамбетта Ассамблея мәселелерді талқылап болғанша күте алмайтын. Нәтижесінде Гамбетта соғыс кезінде Францияның дербес билеушісіне айналды. Қоршау бойында Ұлттық қорғаныс үкіметі Парижден қашуға тырыспады, ал қоршау ұзарған сайын Париж халқы үкіметке наразылығын күшейтті. Үкімет шындығында екі рет қашып шығуға тырысты: біріншісі 1870 жылдың қараша айының соңында, екіншісі 1871 жылдың қаңтар айының ортасында. 28 қараша күні түнде басталған «Ұлы шабуыл» апатқа ұшырады. Мыңдаған сарбаздар қаза тапты, ал Париж халқының үміттері, ақылдан тыс көтерілген, шабуылдың сәтсіз аяқталғаны туралы жаңалықпен құлап түсті. Бұл үшін Ұлттық қорғаныс үкіметі кінәланды, және қаладағы азық-түлік қоры таусыла бастаған желтоқсан айында бұл айып күшейді. Халықтың ашуы үкіметтің Парижде орналасқан Ұлттық гвардияға күмәндануына байланысты болды. Азаматтар Ұлттық гвардияны тоқтатылмас күш деп есептесе, үкімет оларды тәртіпсіз, маскүнемдердің біріккен тобы ретінде қарады, олар алғашқы оқ атылғанда қашып кетеді. Үкімет 1871 жылдың 18 қаңтарындағы келесі шабуылда Ұлттық гвардияны пайдалану арқылы азаматтардың наразылығын басуға тырысқанда, олардың күдіктері расталды. Ұлттық гвардия үрейленіп, Парижге қашып кетті, бұл азаматтарды үкіметтің тиімсіздігі мен қорқақтығы үшін кінәлауға итермеледі.

Үкімет өкіметінің аяқталуы

18 қаңтардағы шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін, үкіметке қаладан шығу мүмкін емес екені анық болды. Сонымен қатар, азық-түлік қоры қауіпті түрде азайды және қала пруссиялықтардың үздіксіз артиллериялық оққа тұруына ұшырады. Оқ жауудың тиімділігі төмен болғанымен, Париж халқына оның әсері зор болды. Үкімет 22 қаңтарда генерал Трочуды Париж губернаторы лауазымынан босатып (ол Республика Президенті қызметін сақтап қалды) және оның орнына қарт генерал Жозеф Винойды тағайындады. Бірақ Жюль Фавр нақты билікке ие болып, үкіметтің де-факто басшысы болды. 23 қаңтарда болған шағын төңкеріс көтерілісі Ұлттық қорғаныс үкіметімен күшпен басылды, бұл Париж халқын одан әрі ашуландырды. 1871 жылдың 28 қаңтарында Париж капитуляциялады. Фавр Ұлттық қорғаныс үкіметі атынан және Бисмарк капитуляция және соғысты тоқтату туралы келісімге қол қойды. Осы келісімге сәйкес Фавр пруссиялықтардың талап еткен артыққылық шарттарына келісті, оның ішінде екі апта ішінде 200 миллион франк өтемақы төлеу, жалпы соғыс өтемақы ретінде 5 миллиардтан астам франк төлеу және Парижді қоршаған мықты бекіністерді тапсыру. Турда Гамбетта 29 қаңтарда телеграмма арқылы капитуляция жайлы хабарды алды. Ол әлі де күресуді қаласа да, 6 ақпанда Парижден пойызбен келген дипломаттар тобы оны бас тартуға көндірді. Келіссөздерде жаңа француз үкіметін құру үшін ұлттық сайлау өтетіні кепілденді және 1871 жылдың 8 ақпанында француз азаматтары (пруссиялықтар басып алған аймақтардағылар емес) жаңа үкімет үшін дауыс берді. Сайлау нәтижесінде консервативті, орта тапқа жататын, ауылдық депутаттар көптеп сайланды және Версаль сарайында жаңа үкімет құрылды. Жаңа Ұлттық Ассамблея Адольф Тьерді жаңа үкіметтің бас атқарушысы етіп сайлады және Тьер 13 ақпанда генерал Трочудан Франция президенті лауазымын қабылдады. Пруссиялықтарды Франциядан кетуге мәжбүр ету үшін жаңа үкімет көптеген қаржы заңдарын қабылдады, бұл париждіктерді қатты ашуландырып, француз қалаларында төңкерістерге және Париж Коммунасының құрылуына әкелді.