Кіріспе

Аргининосукцина қышқылының (АСА) қан мен зәрде жиналуына себеп болатын тұқым қуалайтын ауру. Кейбір науқастарда аммиактың, яғни уытты заттың, деңгейі жоғарылауы мүмкін, бұл жүйке жүйесіне әсер етеді. Аргининосукциналық ацидурия өмірдің алғашқы күндерінде қандағы аммиактың жоғары деңгейінен немесе кейінірек, "сирек" немесе "қатайған" шаштармен, дамудың қалыптан қалуымен және дірілмен көрінуі мүмкін. Аргининосукциналық ацидуриясы бар нәресте шаршаған немесе тамақтанғысы келмейтін, тыныс алу жиілігі мен дене температурасы нашар бақыланатын, ұстамалар немесе ерекше дене қозғалыстары болуы немесе комаға түсуі мүмкін. Аргининосукциналық ацидурияның салдары дамудың қалыптан қалуы мен ақыл-ой кемістігі болуы мүмкін. Бауырдың прогрессивті зақымдануы, терідегі жаралар және шаштың қатайып сынуы да байқалуы мүмкін. Жедел емдеу және өмір бойы күтім (қатаң диета мен қажетті қосымшаларды қолдану) осы салдарлардың көптерін болдырмауы мүмкін. Кейде адам аурудың жеңіл түрін мұраға алады, онда аммиак тек ауру немесе басқа да стресс кезінде ғана қанға жиналады.

Генетика

ASL геніндегі мутациялар аргининосукциналық ацидурияны тудырады. Аргининосукциналық ацидурия – несепнәр циклінің бұзылулары деп аталатын генетикалық аурулар тобына жатады. Несепнәр циклі – бауыр жасушаларындағы реакциялар тізбегі. Ол организмде ақуыз қолданылған кезде түзілетін артық азотты өңдеп, бүйректер арқылы шығарылатын несепнәр деп аталатын затты жасайды. Аргининосукциналық ацидурияда несепнәр циклінде аргининосукцинатты аргининге айналдыруға қатысатын аргининосукцинат лиаза ферменті зақымдалады немесе жоқ болады. Несепнәр циклі қалыпты жүрмейді және азот қанда аммиак түрінде жиналады. Аммиак әсіресе ми жүйкесіне зиянды, сондықтан аргининосукциналық ацидурия неврологиялық проблемаларды, сондай-ақ бауырдың зақымдануына әкеледі. Бұл жағдай аутосомалық рецессивті тип бойынша мұраға беріледі, яғни әр жасушадағы геннің екі нускасы өзгерген болады. Көбінесе аутосомалық рецессивті ауруы бар адамның ата-анасы өзгерген геннің бір нускасын алып жүреді, бірақ аурудың белгілері мен көріністері байқалмайды.

Диагностика

Диагноз негізінен клиникалық көріністер мен зертханалық тесттердің нәтижелеріне сүйенеді. Плазмадағы аммиак (>150 мкмоль/л) және цитруллин (200-300 мкмоль/л) концентрациясы жоғарылайды. Плазмада немесе зәрде аргининсукцин қышқылының деңгейінің жоғарылауы (5-110 мкмоль/л) диагноз қоюға көмектеседі. Молекулалық-генетикалық тестілеу диагнозды растайды. АҚШ және Австралияның кейбір аймақтарында жаңа туған нәрестелерді АСА-ға скринингтен өткізу мүмкіндігі бар, сондай-ақ бірнеше Еуропа елдері де осы мүмкіндікті қарастырып жатыр.

Емдеу

Жедел гипераммонемиялық эпизод кезінде ауыз арқылы қабылданатын ақуыздардан аулақ болу қажет, ал вена ішіне (І. V.) липидтер, глюкоза және инсулин (қажет болған жағдайда) анаболизмді ынталандыру үшін берілуі керек. Вена ішіне азотты байланып алу терапиясы (натрий бензоаты және/немесе натрий фенил ацетаты) аммиак деңгейін қалыпқа келтіруі керек, бірақ нәтиже болмаса, гемодиализ ұсынылады. Ұзақ мерзімді басқару диеталық ақуызды шектеуді, сондай-ақ аргининмен толықтыруды қамтиды. Метаболизмінің жиі бұзылу эпизодтары немесе ақуыз шектеулі диетаны сақтаған кезде де гипераммонемиясы бар пациенттерде, күнделікті ауыз арқылы азотты байланып алу терапиясы сәтті болуы мүмкін. Ортотоптық бауыр трансплантациясы гипераммонемиядан ұзақ мерзімді жеңілдетуді ұсынады, бірақ неврологиялық салдарларын толыққанды түзетуге көмектеспейді. Артериялық гипертензияны азот оксидінің жетіспеушілігін қалпына келтіру арқылы емдеуге болады.

Болжам

Аурудың сирек кездесуіне байланысты, өлім-жітім көрсеткіштерін немесе өмір күтілу ұзақтығын анықтау қиын. 2003 жылғы бір зерттеуде екі түрлі ем алған 88 науқастың ішінде өте аз ғана адам 20 жасқа дейін, ал ешкім 30 жасқа дейін өмір сүрген жоқ.

Өрлеу

Аргининосукциналық ацидурия шамамен 70 000 тірі туған нәрестенің 1-іне кездеседі. Көптеген науқастарды жаңа туған сәбилерді тексеру кезінде қандағы цитруллин деңгейінің жоғарылауы арқылы анықтауға болады.