Кіріспе

Ағылшын актері (1858–1918)

Джордж Александр (19 маусым 1858 – 15 наурыз 1918), шын аты Джордж Александр Гибб Самсон, ағылшын сахна актері, театр продюсері және театр менеджері. Сахнада әуесқой ретінде өнер көрсеткеннен кейін, 1879 жылы кәсіби актер болып жұмыс істеуге кірісті. Келесі он бір жылда ол Том Робертсон, Генри Ирвинг және Мэдж мен В. Х. Кендал сияқты жетекші продюсерлер мен актер-менеджерлермен тәжірибе жинады. Осы кезеңде Александр театр менеджментіне қызығушылық танытты. 1890 жылы ол Лондон театрын жалға алып, өз қаражатымен спектакльдер қоюға кірісті. Келесі жылы ол Сент-Джеймс театрына көшті, онда мансабының соңына дейін актерлік және продюсерлік қызметін атқарды. Ол ұсынған жаңа пьесалардың ішінде Оскар Уайльдтың «Леди Виндермирдің жаны» (1892), А. В. Пинероның «Екінші миссис Танкерей» (1893) және Уайльдтың «Асық болудың маңызы» (1895) ең табыстылары болды. Александр Робертсон мен Кендалдардың дәстүрін жалғастырып, бұрынғы актер-менеджерлерге ұнаған әсемдеп көрсетуге қарсы, шынайы стильдегі жазу мен актерлік өнерді жоғары бағалады. Ол өзінің айналасына талантты актерлер тобын жинады, олардың көптегені кәсіпте жетекші тұлғаларға айналды, олардың ішінде Генри Эйнли, Артур Буркьер, Констанс Коллиер, Джулия Нилсон, Фред Терри және Марион Терри болды. Актер ретінде Александрдың репертуары шектеулі болды, ол батырлық рөлдерді ойнауға немесе трагедиялық пьесаларда көрінуге тырыспады. Оның жанры – реалистік, терең емес комедия мен драма, осы саланың танымал шебері болды.

Алғашқы жылдар

Александр Беркширдің Рединг қаласында шотландтық сауда саяхатшысы Уильям Мюррей Самсонның (1827–1892 ж.ж.) және оның бірінші әйелі Мэри Энн Хайннің (қызметтік аты Лонгман) үлкен ұлы болып дүниеге келді. Ол Бристольдегі Клифтон мен Лондонның Илинг қаласындағы жеке мектептерде оқыды, содан кейін он бес жасында тастап кеткен Стирлинг орта мектебінде білім алды. "Самсон" есімін актерлік өнерге тым байланысты деп санап, Джордж Александр сахналық есімін қабылдады. 1881 жылдың сәуір айында Александр Лондонға, бірақ әлі Вест-Эндке емес, Standard Theatre, Shoreditch театрында Фредди Баттерскоч рөлінде дебют жасады. Роберт Ристің "Гув'нор" пьесасындағы бұл рөлді ол бұрын провинцияларда ойнаған және өте жақсы пікірлер алған; жарнамаға деген құштарлығының ерте белгісі ретінде ол ең мақтаулы сын-ескертпелерді қайта басып шығару үшін The Era газетінде жарнамалық орын сатып алды. Бірмингемде осы рөлді ойнап жүргенде Генри Ирвинг оның өнерін көріп, Лондонның Лицей театрында "Екі роза" комедиясының қайта қойылымында соқыр Калеб Диси рөлін ойнауға шақырды. Келесі қойылымда Ирвинг оны "Ромео мен Джульеттада" Париж рөліне бекітті.

Вест-Энд, 1880 жылдар

1882 жылдың тамызында Александр француз балетмейстерінің қызы Флоренс Джейн Телорға (1857/8–1946) үйленді. Олардың балалары болмады. Флоренс күйеуімен ғана емес, театрлық мәселелермен де, сонымен қатар қоғамдық істерге деген кең қызығушылығымен де бөлісті. Кейіннен, ол актерлер менеджері болғаннан кейін, компанияның рухын сақтау және актерлер мен авторлардың адалдығын ұстау ісінде маңызды рөл атқарды. 1880 жылдары Александр театрлық тәжірибесін кеңейтті, көбінесе, бірақ тек Лондонда емес. 1882 жылдың соңында Корт театрында Джонстон Форбс Робертсоннан «Парвен» комедиясындағы басты рөлді алды. Ол Элен Уоллис труппасымен Шекспирдің рөлдерін (Орландо, Ромео, Гидерий және Бенедикт) ойнады. Ол Кендалдар труппасына Сент-Джеймс театрында қосылды, онда оның рөлдерінің ішінде Б.С. Стивенсонның «Импульс» (1883) пьесасындағы де Риель және Артур Винг Пинероның «Темір шебері» (1884) пьесасындағы Октав болды. 1884 жылдың шілдесінде Александр Ирвинг труппасына қайта қосылды. Театр тарихшысы Дж.П. Уэринг Александрдың «кәсіптің танымал шеберінен баға жетпес тәлім алғанын» жазады, бірақ Ирвингпен жұмыс істеу оңай болған жоқ: Александр Ирвингтің труппасымен жұмыс істеу әдістерін өте қиын және тіпті тирандыққа жақын деп тапты: Ирвингпен бес-алты сағат репетиция жиі оны көз жасына дейін жеткізіп жіберді. Ол менеджерлікке кіріскенде өзінің труппасына одан да мейірімді болады деп уәде берді. 1886 жылдың қаңтарында, бастапқыда У.Г. Уиллстің «Фауст» пьесасында Валентин рөліне таңдалған ол Ирвингтің Мефистофелінің қарсыласы ретінде басты рөлге көтерілді. Александр бұл рөлді 384 қойылымда ойнады. Александр біраз уақыттан бері менеджерлік амбицияларын күтіп келді және 1890 жылы Авеню театрын жалға алды. Ол сол кезде «Лондон күніне» атты ұзаққа созылған мелодраманың актерлік құрамында болуға міндетті болды, сондықтан өзінің алғашқы қойылымын менеджер ретінде қоя алмады. Бұл сәттілікке айналды, өйткені ол өзінің жеке қойылымдарында ойнай алғанға дейін толтыру ретінде қойған «Доктор Билл» атты фарс пьесасы жеті ай бойы сәтті өтті және Александрды қаржылық тұрғыдан қамтамасыз етті. Осы уақыт ішінде ол «Альдефи» театрымен келісімшарт жасасып, «Доктор Билл» пьесасының актерлік құрамына қосылды. Ол жабылып, ол өзінің жоспарлаған «Өмір үшін күрес» пьесасында ойнады. Ол жақсы қабылданды, бірақ кассалық сәтсіздікке ұшырады, кейін ол өзінің менеджерлік мансабының басында оны ашуға еркін болса, бұл мансапқа қауіп төндіретінін айтты. Авеню театрының жалға алу мерзімі аяқталғаннан кейін Александр Сент-Джеймс театрын жалға алды, оған 1890 жылдың қарашасында көшіп барды және өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Одан кейін ол Хэддон Чемберстің «Бейшара» атты ауыр драмасын қойды. Ол Америкада сәттілікке қол жеткізді және қалған маусымның көп бөлігінде Сент-Джеймсте өтті, ол Уолтер Фриттің костюмдік драмасы «Мольермен» аяқталды, онда «The Era» журналы «Мырза Александр тек жақсы ғана емес, сонымен қатар белгілі бір сәттерде керемет болды» деп есептеді. Ол өзінің труппасына ең жақсы актерлерді тартуға тырысты: кейбір жұлдызды актерлер менеджерлерінен айырмашылығы, ол жұлдызды жақсырақ көрсетуге көмектесетін төмен талантты актерлердің қолдауын қаламады. Шын мәнінде, ол жұлдыз ретінде көрінгісі келмеді және өзін командалық ойыншы ретінде қарастырды. Лондондық труппаны ұстап тұрумен қатар, Александр провинцияларда өзінің табыстарын ойнату үшін жиі гастрольдік труппаларды жинады. Ол өзінің труппасына Артур Бурхиер, Лилиан Брейтуайт, Констанс Коллиер, Кейт Катлер, Джулия Нилсон, Годфри Тирл, Фред Терри және Марион Терри сияқты актерлерді шақырды. В.С. Гилберт, Кендалдар және Бернард Шоу сияқты Александр Робертсон ұсынған натуралистік жазу және актерлік стилін қолдады. Оның басқаруының басқа да ерекшеліктері британдық драматургтарды үнемі қолдау болды. «Wearing» еңбегінде Александрдың Сент-Джеймс театрында ұсынылған сексен бір қойылымның тек сегізін шетелдік авторлар жазғанын атап өтті. Сент-Джеймс театрын алғаннан кейін бір жыл ішінде Александр Оскар Уайльдпен өзара тиімді кәсіби қарым-қатынас орнатты, оның «Леди Виндермирдің желдеткішін» 1892 жылдың ақпанында қойды. Өзінің басқа драматургтері сияқты Александр да пьесаны сахнаға қоюға ыңғайлы ету үшін практикалық кеңестер берді. Оның бұл пьесаға қосқан ең маңызды үлесі - Уайльдты негізгі сюжеттік нүктені - Эрлинн ханымның леди Виндермирдің анасы екенін - соңғы актіде бір мелодрамалық соққыдан гөрі, біртіндеп ашудың ең тиімді жолы екендігіне көндіру болды. Александрдың дипломатиялық қабілеті оған тіпті ең темпераментті авторлар мен актерлермен де жақсы қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік берді, бірақ ол одан да тұрақсыз әріптестермен жұмыс істеуге қолайлырақ болды. Мұндайлардың бірі - Пинеро болды, оның «Екінші әйел Танкурей» пьесасын Александр 1893 жылдың мамырында қойды. «Леди Виндермирдің желдеткіші» сияқты, бұл пьесада да «өткені бар әйел» бейнеленген, бірақ Уайльдтың пьесасынан айырмашылығы, бұл пьеса трагедиямен аяқталды. Ол сол кезде батыл болып саналды, бірақ Александр өзінің көрермендерін білді және Пирсонның «қауіпсіз тәуекелділік» деп атаған нәрсесіне сәйкес болды. Басты рөлді алғашқыда Миссис Патрик Кэмпбелл ойнады, ол осы рөлде танымал болды. Оның актерлік стилі одан күрт өзгеше болды: ол шығармашыл және батыл болды, ал Александр тартымды және нәзік болды. Замандас профилінде оның диапазоны үлкен драмалық күш немесе трагедиялық құмарлықты талап ететін рөлдерге жетпейтіні айтылды: «Ол не істесе де ізетті, бірақ күнделікті адамгершілікпен, мәдениеттің тартымды, сүйкімді, жақсы тәрбиеленген, дұрыс тонмен». Осы пьеса мен Александр атымен ең көп байланыстырылған «Мәнді болудың маңыздылығы» пьесасы арасында Александрдың ең айқын сәтсіздігі болды. Белгілі романіст Генри Джеймс «Гай Домвиль» атты пьеса жазды, онда басты кейіпкер отбасын сақтау үшін үйленуге және мұрагер тудыруға діннен бас тартып, соңында діни шақыруына оралады. Пьеса бірде-бір лондондық менеджментке қабылданбады, бірақ Александр оны алды және 1895 жылдың 5 қаңтарында Сент-Джеймсте ашты. Ол үйдің ең қымбат бөлігінде отырғандар тарапынан әдепті қабылданды, ал арзан орындықтарда отырғандар тарапынан оғаш қабылданды. Джеймс өзінің бауырына жазған хатында: «Үйдің барлық өркениет күштері ең батыл, ұзақ және тұрақты қол соғулармен үйдің ең арзан бөлігінде отырғандардың ызылдауымен, айқай-шуымен және мысықтардың айқай-шуымен күресті. Бұл нервтік, сезімтал және шаршаған автор үшін қандай керемет көрініс болды».

Шыншылдықтың маңызы және оның салдары

1922 жылы жарық көрген биографиялық эсседе Пирсон Александрдың кәсіби мамандықтағы идеалды актер-директор ретінде және Уайльдтың пьесаларын енгізудің, сондай-ақ "ағылшын тіліндегі ең ұлы комедияны" қоюдың тәуекелін қабылдағаны үшін есте қалатынын айтты. Шәүдің "Асық болудың маңызы" пьесасын "жүрексіз, жек көрінішті" деп санап, оны Уайльдтың басқа пьесаларынан нашар деп есептегенінен өзгеше, Александр оның артықшылықтарын бірден мойындады. Ол Уайльдқа мәтін бойынша тағы да кеңес берді; оның ең маңызды үлесі – авторды екінші және үшінші актілерді біріктіруге, мәтінді қысқартуға көндіру болды. Пьесаның көрермендер мен сыншылар тарапынан сәттілігі бірден байқалды, бірақ ұзаққа созылмады. Премьерадан кейін бірнеше апта өткен соң Уайльд гомосексуалдық қатынас жасады деген айыппен тұтқындалды, сотталып, айыпталды және түрмеге қамалды. Көпшілік оған қарсы шықты, және Александр тұтқындалғаннан кейін бір күні автордың атын афишадан алып тастау арқылы пьесаның қойылымын сақтап қалуға тырысқанмен, 83 қойылымнан кейін оны тоқтатуға мәжбүр болды. Уайльдты кепілдікке алудан бас тартуы оны одан да ренжітті, ал кейін Уайльд түрмеден шыққаннан кейін, олар көшеде кездескенде онымен сөйлесуге тоқтамады. Дегенмен, ол Уайльдке өмірінің соңына дейін ай сайын белгілі бір сома ақша төлеп, "Леди Уиндермирдің желдеткіші" мен "Асық болудың маңызы" пьесаларына құқықты Уайльдтың ұлы Вивьян Холландқа мұра етіп қалдырды. Уэринг 1895 жылы Александрдың өзі жыныстық дағдарыға ұшырап, жезөкшеге жақындағаны үшін тұтқындалғанын айтады. Александр жас әйелдің қайыр сұрап, оған монета берген кедей екенін мәлімдеді, соның салдарынан іс жабылды. "Асық болудың маңызы" пьесасының алынып тасталуынан бос қалған орынды Генри Артур Джонстың "Филистірлердің жеңісі" пьесасы толтырды. Александр бұрын Джонстың "Маскарадерлер" (1894) пьесасын біршама сәтті қойған, бірақ шағын қаланың тар көзқарастарын сатиралайтын жаңа пьеса әртүрлі пікірлерге ие болды және тез жабылды; Александр қайта қойылымдарға көшті, соның ішінде Миссис Патрик Кэмпбеллсыз "Екінші миссис Танкерей". 1896 жылы екі қойылымда Александр және оның труппасы қонақ бөлмесі комедиясы мен қоғамдық драмадан уақытша алшақтап, алдымен руритандық "Зенда тұтқыны" атты драмамен айналысты. 1899 жылдың соңында Александр театрының жаңадан құрылыс жұмыстары үшін жабылуына себеп болды, "The Era" газеті оны "Лондондағы драманың ең әдемі ғибадатханаларының бірі" деп атады, оның әсемдігі мен жайлылығын сақтай отырып. 1906 жылдың ақпан айында Александр Пинероның жаңа драмасы "Оның үйі тәртіпте" қойылымында ойнап, режиссерлік жасады, ол 427 қойылым өткізген көркемдік және кассалық табысқа ие болды. Александр сәнге жетекшілік еткендігі айтылды, ол бұл қойылымда жұмсақ жағалы көйлекпен және лаунж костюмімен ерлер киімінің жаңа трендін бастады. Ол 4 желтоқсан 1908 жылы Сандрингемде Эдвард VII алдында Альфред Сатроның "Сандрингемдегі көпір салушы" пьесасында Эдвард Терсфилд рөлінде ойнады. 1911 жылдың 17 мамырында Джордж V патшаның тапсырысымен Эдвард Бульвер-Литтонның "Ақша" пьесасында Альфред Эвелин рөлінде ойнады, онда Александр мен сэр Герберт Тридің ең жақсы актерлер деп танылды. Александр 1911 жылы рыцарь атағына ие болды және келесі жылы Бристоль университетінен құрметті заң докторы дәрежесін алды. Ол сұхбат берушіге: "Мен саяси мәселелерге араласпаймын. Егер сайлансам, мен Лондон қаласына саяси емес, муниципалды қызмет ету үшін кеңеске қатысамын" деді. Ол 1913 жылы қайта сайлануға түспеді: егер денсаулығына мүмкіндік болғанда, Уэринг пікірінше, ол Парламентке үміткер болар еді. Ол білгір және қабілетті комитет мүшесі болды, Актерлердің қайырымдылық қорына, Корольдік жалпы театр қорына, Актерлер қауымдастығына және Актрисалардың франчайз лигасына көп уақыт арнады. Ол 1911 жылғы Коронация гала-қойылымын және 1916 жылы Дрюри-Лейндегі Шекспирдің үш жүз жылдық мерекелік кешін ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Александрдың денсаулығы нашарлап, бірақ ол Санкт-Джеймстегі өнер көрсетулерін жалғастырды және Қызыл Крест, Мейірім лигасы және Иерусалимнің Сент-Джон ордені сияқты қайырымдылық ұйымдары үшін жұмыс істеді, қаражат жинауға арналған қойылымдар, мерекелер мен бақша кештерін ұйымдастырды. 22 наурызда Лондондағы Слоан-стриттегі Holy Trinity шіркеуінде естелік қызмет өтті, онда театр өкілдері мен британдық қоғамның көптеген мүшелері қатысты. 1951 жылы орнатылған көк тақта Александрдың Лондондағы үйінде, 57 Понт-стрит, Челсиде естелік етеді.