Кіріспе
Ағылшын актері (1858–1918)
Джордж Александр (19 маусым 1858 – 15 наурыз 1918), шын аты Джордж Александр Гибб Самсон, ағылшын сахна актері, театр продюсері және театр менеджері. Сахнада әуесқой ретінде өнер көрсеткеннен кейін, 1879 жылы кәсіби актер болып жұмыс істеуге кірісті. Келесі он бір жылда ол Том Робертсон, Генри Ирвинг және Мэдж мен В. Х. Кендал сияқты жетекші продюсерлер мен актер-менеджерлермен тәжірибе жинады. Осы кезеңде Александр театр менеджментіне қызығушылық танытты. 1890 жылы ол Лондон театрын жалға алып, өз қаражатымен спектакльдер қоюға кірісті. Келесі жылы ол Сент-Джеймс театрына көшті, онда мансабының соңына дейін актерлік және продюсерлік қызметін атқарды. Ол ұсынған жаңа пьесалардың ішінде Оскар Уайльдтың «Леди Виндермирдің жаны» (1892), А. В. Пинероның «Екінші миссис Танкерей» (1893) және Уайльдтың «Асық болудың маңызы» (1895) ең табыстылары болды. Александр Робертсон мен Кендалдардың дәстүрін жалғастырып, бұрынғы актер-менеджерлерге ұнаған әсемдеп көрсетуге қарсы, шынайы стильдегі жазу мен актерлік өнерді жоғары бағалады. Ол өзінің айналасына талантты актерлер тобын жинады, олардың көптегені кәсіпте жетекші тұлғаларға айналды, олардың ішінде Генри Эйнли, Артур Буркьер, Констанс Коллиер, Джулия Нилсон, Фред Терри және Марион Терри болды. Актер ретінде Александрдың репертуары шектеулі болды, ол батырлық рөлдерді ойнауға немесе трагедиялық пьесаларда көрінуге тырыспады. Оның жанры – реалистік, терең емес комедия мен драма, осы саланың танымал шебері болды.
Алғашқы жылдар
Александр Беркширдің Рединг қаласында шотландтық сауда саяхатшысы Уильям Мюррей Самсонның (1827–1892 ж.ж.) және оның бірінші әйелі Мэри Энн Хайннің (қызметтік аты Лонгман) үлкен ұлы болып дүниеге келді. Ол Бристольдегі Клифтон мен Лондонның Илинг қаласындағы жеке мектептерде оқыды, содан кейін он бес жасында тастап кеткен Стирлинг орта мектебінде білім алды. "Самсон" есімін актерлік өнерге тым байланысты деп санап, Джордж Александр сахналық есімін қабылдады. 1881 жылдың сәуір айында Александр Лондонға, бірақ әлі Вест-Эндке емес, Standard Theatre, Shoreditch театрында Фредди Баттерскоч рөлінде дебют жасады. Роберт Ристің "Гув'нор" пьесасындағы бұл рөлді ол бұрын провинцияларда ойнаған және өте жақсы пікірлер алған; жарнамаға деген құштарлығының ерте белгісі ретінде ол ең мақтаулы сын-ескертпелерді қайта басып шығару үшін The Era газетінде жарнамалық орын сатып алды. Бірмингемде осы рөлді ойнап жүргенде Генри Ирвинг оның өнерін көріп, Лондонның Лицей театрында "Екі роза" комедиясының қайта қойылымында соқыр Калеб Диси рөлін ойнауға шақырды. Келесі қойылымда Ирвинг оны "Ромео мен Джульеттада" Париж рөліне бекітті.
Вест-Энд, 1880 жылдар
1882 жылдың тамызында Александр француз балетмейстерінің қызы Флоренс Джейн Телорға (1857/8–1946) үйленді. Олардың балалары болмады. Флоренс күйеуімен ғана емес, театрлық мәселелермен де, сонымен қатар қоғамдық істерге деген кең қызығушылығымен де бөлісті. Кейіннен, ол актерлер менеджері болғаннан кейін, компанияның рухын сақтау және актерлер мен авторлардың адалдығын ұстау ісінде маңызды рөл атқарды. 1880 жылдары Александр театрлық тәжірибесін кеңейтті, көбінесе, бірақ тек Лондонда емес. 1882 жылдың соңында Корт театрында Джонстон Форбс Робертсоннан «Парвен» комедиясындағы басты рөлді алды. Ол Элен Уоллис труппасымен Шекспирдің рөлдерін (Орландо, Ромео, Гидерий және Бенедикт) ойнады. Ол Кендалдар труппасына Сент-Джеймс театрында қосылды, онда оның рөлдерінің ішінде Б.С. Стивенсонның «Импульс» (1883) пьесасындағы де Риель және Артур Винг Пинероның «Темір шебері» (1884) пьесасындағы Октав болды. 1884 жылдың шілдесінде Александр Ирвинг труппасына қайта қосылды. Театр тарихшысы Дж.П. Уэринг Александрдың «кәсіптің танымал шеберінен баға жетпес тәлім алғанын» жазады, бірақ Ирвингпен жұмыс істеу оңай болған жоқ: Александр Ирвингтің труппасымен жұмыс істеу әдістерін өте қиын және тіпті тирандыққа жақын деп тапты: Ирвингпен бес-алты сағат репетиция жиі оны көз жасына дейін жеткізіп жіберді. Ол менеджерлікке кіріскенде өзінің труппасына одан да мейірімді болады деп уәде берді. 1886 жылдың қаңтарында, бастапқыда У.Г. Уиллстің «Фауст» пьесасында Валентин рөліне таңдалған ол Ирвингтің Мефистофелінің қарсыласы ретінде басты рөлге көтерілді. Александр бұл рөлді 384 қойылымда ойнады. Александр біраз уақыттан бері менеджерлік амбицияларын күтіп келді және 1890 жылы Авеню театрын жалға алды. Ол сол кезде «Лондон күніне» атты ұзаққа созылған мелодраманың актерлік құрамында болуға міндетті болды, сондықтан өзінің алғашқы қойылымын менеджер ретінде қоя алмады. Бұл сәттілікке айналды, өйткені ол өзінің жеке қойылымдарында ойнай алғанға дейін толтыру ретінде қойған «Доктор Билл» атты фарс пьесасы жеті ай бойы сәтті өтті және Александрды қаржылық тұрғыдан қамтамасыз етті. Осы уақыт ішінде ол «Альдефи» театрымен келісімшарт жасасып, «Доктор Билл» пьесасының актерлік құрамына қосылды. Ол жабылып, ол өзінің жоспарлаған «Өмір үшін күрес» пьесасында ойнады. Ол жақсы қабылданды, бірақ кассалық сәтсіздікке ұшырады, кейін ол өзінің менеджерлік мансабының басында оны ашуға еркін болса, бұл мансапқа қауіп төндіретінін айтты. Авеню театрының жалға алу мерзімі аяқталғаннан кейін Александр Сент-Джеймс театрын жалға алды, оған 1890 жылдың қарашасында көшіп барды және өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Одан кейін ол Хэддон Чемберстің «Бейшара» атты ауыр драмасын қойды. Ол Америкада сәттілікке қол жеткізді және қалған маусымның көп бөлігінде Сент-Джеймсте өтті, ол Уолтер Фриттің костюмдік драмасы «Мольермен» аяқталды, онда «The Era» журналы «Мырза Александр тек жақсы ғана емес, сонымен қатар белгілі бір сәттерде керемет болды» деп есептеді. Ол өзінің труппасына ең жақсы актерлерді тартуға тырысты: кейбір жұлдызды актерлер менеджерлерінен айырмашылығы, ол жұлдызды жақсырақ көрсетуге көмектесетін төмен талантты актерлердің қолдауын қаламады. Шын мәнінде, ол жұлдыз ретінде көрінгісі келмеді және өзін командалық ойыншы ретінде қарастырды. Лондондық труппаны ұстап тұрумен қатар, Александр провинцияларда өзінің табыстарын ойнату үшін жиі гастрольдік труппаларды жинады. Ол өзінің труппасына Артур Бурхиер, Лилиан Брейтуайт, Констанс Коллиер, Кейт Катлер, Джулия Нилсон, Годфри Тирл, Фред Терри және Марион Терри сияқты актерлерді шақырды. В.С. Гилберт, Кендалдар және Бернард Шоу сияқты Александр Робертсон ұсынған натуралистік жазу және актерлік стилін қолдады. Оның басқаруының басқа да ерекшеліктері британдық драматургтарды үнемі қолдау болды. «Wearing» еңбегінде Александрдың Сент-Джеймс театрында ұсынылған сексен бір қойылымның тек сегізін шетелдік авторлар жазғанын атап өтті. Сент-Джеймс театрын алғаннан кейін бір жыл ішінде Александр Оскар Уайльдпен өзара тиімді кәсіби қарым-қатынас орнатты, оның «Леди Виндермирдің желдеткішін» 1892 жылдың ақпанында қойды. Өзінің басқа драматургтері сияқты Александр да пьесаны сахнаға қоюға ыңғайлы ету үшін практикалық кеңестер берді. Оның бұл пьесаға қосқан ең маңызды үлесі - Уайльдты негізгі сюжеттік нүктені - Эрлинн ханымның леди Виндермирдің анасы екенін - соңғы актіде бір мелодрамалық соққыдан гөрі, біртіндеп ашудың ең тиімді жолы екендігіне көндіру болды. Александрдың дипломатиялық қабілеті оған тіпті ең темпераментті авторлар мен актерлермен де жақсы қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік берді, бірақ ол одан да тұрақсыз әріптестермен жұмыс істеуге қолайлырақ болды. Мұндайлардың бірі - Пинеро болды, оның «Екінші әйел Танкурей» пьесасын Александр 1893 жылдың мамырында қойды. «Леди Виндермирдің желдеткіші» сияқты, бұл пьесада да «өткені бар әйел» бейнеленген, бірақ Уайльдтың пьесасынан айырмашылығы, бұл пьеса трагедиямен аяқталды. Ол сол кезде батыл болып саналды, бірақ Александр өзінің көрермендерін білді және Пирсонның «қауіпсіз тәуекелділік» деп атаған нәрсесіне сәйкес болды. Басты рөлді алғашқыда Миссис Патрик Кэмпбелл ойнады, ол осы рөлде танымал болды. Оның актерлік стилі одан күрт өзгеше болды: ол шығармашыл және батыл болды, ал Александр тартымды және нәзік болды. Замандас профилінде оның диапазоны үлкен драмалық күш немесе трагедиялық құмарлықты талап ететін рөлдерге жетпейтіні айтылды: «Ол не істесе де ізетті, бірақ күнделікті адамгершілікпен, мәдениеттің тартымды, сүйкімді, жақсы тәрбиеленген, дұрыс тонмен». Осы пьеса мен Александр атымен ең көп байланыстырылған «Мәнді болудың маңыздылығы» пьесасы арасында Александрдың ең айқын сәтсіздігі болды. Белгілі романіст Генри Джеймс «Гай Домвиль» атты пьеса жазды, онда басты кейіпкер отбасын сақтау үшін үйленуге және мұрагер тудыруға діннен бас тартып, соңында діни шақыруына оралады. Пьеса бірде-бір лондондық менеджментке қабылданбады, бірақ Александр оны алды және 1895 жылдың 5 қаңтарында Сент-Джеймсте ашты. Ол үйдің ең қымбат бөлігінде отырғандар тарапынан әдепті қабылданды, ал арзан орындықтарда отырғандар тарапынан оғаш қабылданды. Джеймс өзінің бауырына жазған хатында: «Үйдің барлық өркениет күштері ең батыл, ұзақ және тұрақты қол соғулармен үйдің ең арзан бөлігінде отырғандардың ызылдауымен, айқай-шуымен және мысықтардың айқай-шуымен күресті. Бұл нервтік, сезімтал және шаршаған автор үшін қандай керемет көрініс болды».
Alexander found Irving's methods with his company extremely arduous and verging on the tyrannical: five or six hours of rehearsing with Irving often left him on the brink of tears. He vowed he would be much kinder to his own company when he ventured into management. In January 1886, having originally been cast as Valentin in W. G. Wills's Faust, he was promoted to the title role opposite Irving's Mephistopheles. Alexander played the part for 384 performances.|group= n]]
Alexander had been nurturing managerial ambitions for some time, and in 1890 he secured a lease of the Avenue Theatre. At the time, he was contractually obliged to remain in the cast of a long running melodrama called London Day by Day at the Adelphi Theatre, and so was unable to appear in his own first production as a manager. This turned out to be a stroke of good fortune, because the play he mounted as a fill in until he was able to act in his own productions was a farce, Dr Bill, which was immensely successful, running for seven months and making Alexander financially secure. During the run his Aldephi contract expired and he joined the cast of Dr Bill. When it closed he appeared in the play with which he had planned to open, Alphonse Daudet's Struggle for Life. It was well reviewed but was a box office failure, and he later commented that if he had been free to open in it at the start of his managerial career, that career would have been in jeopardy. At the end of his lease of the Avenue, Alexander obtained that of the St James's, to which he moved in November 1890, and remained there for the rest of his life. He followed this with The Idler, by Haddon Chambers, a serious drama. It had already been a success in America and ran at the St James's through most of the remainder of the season, which concluded with a costume drama, Moliere, by Walter Frith, in which The Era considered that "Mr Alexander was not only good, but at certain moments great". He sought to engage the best actors for his company: unlike some star actor managers he did not wish to be supported by actors whose inferior talent would make the star look better. He did not, in fact, wish to be seen as the star, and regarded himself as a team player. In addition to maintaining a London company, Alexander frequently assembled touring companies to play his successes in the provinces. Among those he engaged for his companies were Arthur Bourchier, Lilian Braithwaite, Constance Collier, Kate Cutler, Julia Neilson, Godfrey Tearle, Fred Terry and Marion Terry. Like W. S. Gilbert, the Kendals and Bernard Shaw, Alexander was in favour of the naturalistic style of writing and acting propounded by Robertson. Other features of his management noted by Wearing were his continual support of British playwrights;refn|Wearing notes that of the eighty one productions presented by Alexander at the St James's, only eight were by foreign writers. Within a year of taking over the St James's, Alexander began a mutually beneficial professional association with Oscar Wilde, whose Lady Windermere's Fan he presented in February 1892. As with many other of his playwrights, Alexander offered practical advice for making the play more stageable. His most important contribution to this play was to convince the reluctant Wilde that the most effective way of revealing the key plot point – that Mrs Erlynne is Lady Windermere's mother – would be to do so by degrees rather than in one melodramatic stroke in the final act. Alexander's diplomatic skills enabled him to get on well with even the most temperamental authors and actors, but he was more comfortable with less volatile colleagues. One such was Pinero, whose play The Second Mrs Tanqueray Alexander presented in May 1893. Like Lady Windermere's Fan it featured "a woman with a past", but unlike Wilde's play it ended in tragedy. It was thought daring at the time, but Alexander knew his audiences and kept to what Pearson called his "safe path of correct riskiness". The title role was first played by Mrs Patrick Campbell, who made her name in the part. His acting style contrasted sharply with hers: she was extrovert and bold, whereas Alexander was understated and subtle. A contemporary profile commented that his range did not extend to parts requiring great dramatic power or tragic passion: "He is graceful in all that he does, but with an everyday humanity, the graceful, charming, well bred, nicely toned humanity proper to the drawing rooms of Culture". Between this and the play with which Alexander's name has become most closely associated – The Importance of Being Earnest – came Alexander's most conspicuous failure. The celebrated novelist Henry James had written a play, Guy Domville, about a hero who renounces the priesthood to save his family by marrying to produce an heir, but finally reverts to his religious calling. The play had been turned down by one London management, but Alexander took it on and opened it at the St James's on 5 January 1895. It was received politely by those in the more expensive parts of the house and impolitely by those in the cheaper seats. refn|James wrote to his brother, "All the forces of civilization in the house waged a battle of the most gallant, prolonged & sustained applause with the hoots & jeers & catcalls of the roughs, whose roars (like those of a cage of beasts at some infernal 'Zoo') were only exacerbated (as it were!) by the conflict. It was a charming scene, as you may imagine, for a nervous, sensitive, exhausted author to face.
Шыншылдықтың маңызы және оның салдары
1922 жылы жарық көрген биографиялық эсседе Пирсон Александрдың кәсіби мамандықтағы идеалды актер-директор ретінде және Уайльдтың пьесаларын енгізудің, сондай-ақ "ағылшын тіліндегі ең ұлы комедияны" қоюдың тәуекелін қабылдағаны үшін есте қалатынын айтты. Шәүдің "Асық болудың маңызы" пьесасын "жүрексіз, жек көрінішті" деп санап, оны Уайльдтың басқа пьесаларынан нашар деп есептегенінен өзгеше, Александр оның артықшылықтарын бірден мойындады. Ол Уайльдқа мәтін бойынша тағы да кеңес берді; оның ең маңызды үлесі – авторды екінші және үшінші актілерді біріктіруге, мәтінді қысқартуға көндіру болды. Пьесаның көрермендер мен сыншылар тарапынан сәттілігі бірден байқалды, бірақ ұзаққа созылмады. Премьерадан кейін бірнеше апта өткен соң Уайльд гомосексуалдық қатынас жасады деген айыппен тұтқындалды, сотталып, айыпталды және түрмеге қамалды. Көпшілік оған қарсы шықты, және Александр тұтқындалғаннан кейін бір күні автордың атын афишадан алып тастау арқылы пьесаның қойылымын сақтап қалуға тырысқанмен, 83 қойылымнан кейін оны тоқтатуға мәжбүр болды. Уайльдты кепілдікке алудан бас тартуы оны одан да ренжітті, ал кейін Уайльд түрмеден шыққаннан кейін, олар көшеде кездескенде онымен сөйлесуге тоқтамады. Дегенмен, ол Уайльдке өмірінің соңына дейін ай сайын белгілі бір сома ақша төлеп, "Леди Уиндермирдің желдеткіші" мен "Асық болудың маңызы" пьесаларына құқықты Уайльдтың ұлы Вивьян Холландқа мұра етіп қалдырды. Уэринг 1895 жылы Александрдың өзі жыныстық дағдарыға ұшырап, жезөкшеге жақындағаны үшін тұтқындалғанын айтады. Александр жас әйелдің қайыр сұрап, оған монета берген кедей екенін мәлімдеді, соның салдарынан іс жабылды. "Асық болудың маңызы" пьесасының алынып тасталуынан бос қалған орынды Генри Артур Джонстың "Филистірлердің жеңісі" пьесасы толтырды. Александр бұрын Джонстың "Маскарадерлер" (1894) пьесасын біршама сәтті қойған, бірақ шағын қаланың тар көзқарастарын сатиралайтын жаңа пьеса әртүрлі пікірлерге ие болды және тез жабылды; Александр қайта қойылымдарға көшті, соның ішінде Миссис Патрик Кэмпбеллсыз "Екінші миссис Танкерей". 1896 жылы екі қойылымда Александр және оның труппасы қонақ бөлмесі комедиясы мен қоғамдық драмадан уақытша алшақтап, алдымен руритандық "Зенда тұтқыны" атты драмамен айналысты. 1899 жылдың соңында Александр театрының жаңадан құрылыс жұмыстары үшін жабылуына себеп болды, "The Era" газеті оны "Лондондағы драманың ең әдемі ғибадатханаларының бірі" деп атады, оның әсемдігі мен жайлылығын сақтай отырып. 1906 жылдың ақпан айында Александр Пинероның жаңа драмасы "Оның үйі тәртіпте" қойылымында ойнап, режиссерлік жасады, ол 427 қойылым өткізген көркемдік және кассалық табысқа ие болды. Александр сәнге жетекшілік еткендігі айтылды, ол бұл қойылымда жұмсақ жағалы көйлекпен және лаунж костюмімен ерлер киімінің жаңа трендін бастады. Ол 4 желтоқсан 1908 жылы Сандрингемде Эдвард VII алдында Альфред Сатроның "Сандрингемдегі көпір салушы" пьесасында Эдвард Терсфилд рөлінде ойнады. 1911 жылдың 17 мамырында Джордж V патшаның тапсырысымен Эдвард Бульвер-Литтонның "Ақша" пьесасында Альфред Эвелин рөлінде ойнады, онда Александр мен сэр Герберт Тридің ең жақсы актерлер деп танылды. Александр 1911 жылы рыцарь атағына ие болды және келесі жылы Бристоль университетінен құрметті заң докторы дәрежесін алды. Ол сұхбат берушіге: "Мен саяси мәселелерге араласпаймын. Егер сайлансам, мен Лондон қаласына саяси емес, муниципалды қызмет ету үшін кеңеске қатысамын" деді. Ол 1913 жылы қайта сайлануға түспеді: егер денсаулығына мүмкіндік болғанда, Уэринг пікірінше, ол Парламентке үміткер болар еді. Ол білгір және қабілетті комитет мүшесі болды, Актерлердің қайырымдылық қорына, Корольдік жалпы театр қорына, Актерлер қауымдастығына және Актрисалардың франчайз лигасына көп уақыт арнады. Ол 1911 жылғы Коронация гала-қойылымын және 1916 жылы Дрюри-Лейндегі Шекспирдің үш жүз жылдық мерекелік кешін ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Александрдың денсаулығы нашарлап, бірақ ол Санкт-Джеймстегі өнер көрсетулерін жалғастырды және Қызыл Крест, Мейірім лигасы және Иерусалимнің Сент-Джон ордені сияқты қайырымдылық ұйымдары үшін жұмыс істеді, қаражат жинауға арналған қойылымдар, мерекелер мен бақша кештерін ұйымдастырды. 22 наурызда Лондондағы Слоан-стриттегі Holy Trinity шіркеуінде естелік қызмет өтті, онда театр өкілдері мен британдық қоғамның көптеген мүшелері қатысты. 1951 жылы орнатылған көк тақта Александрдың Лондондағы үйінде, 57 Понт-стрит, Челсиде естелік етеді.