Когнитивтік лингвистика: Маңыздылық теориясы

Кіріспе

Когнитивтік лингвистика теориясы

Релеванттылық теориясы – тұжырымдамалардың түсіндірілуін түсінуге арналған құрылым. Оны алғаш рет Дэн Спербер мен Дирдре Уилсон ұсынды және когнитивтік лингвистика мен прагматикада қолданылады. Теория бастапқыда Пол Грайс еңбектерінен шабыттанды және оның идеялары негізінде дамыды, бірақ кейіннен өзіндік прагматикалық негіздемеге айналды. "Релеванттылық" атты маңызды кітап 1986 жылы жарық көрді және 1995 жылы қайта жаңартылды. Теория өзінің атын "әрбір тұжырымдама адресаттың оны өңдеуге жұмсаған күшіне сай келетін ақпаратты жеткізеді" деген қағидадан алады, яғни егер мен сізге бірдеңе айтсам, сіз оның тыңдау мен түсінуге тұрарлық ақпарат деп санаймын деп сенімді түрде болжауға болады; сондай-ақ ол "коммуникатордың қабілеттері мен бейімділіктеріне сәйкес ең маңыздысы", яғни мен ақпараттың мазмұны мен коммуникативтік шеберлігімді ескере отырып, тұжырымдаманы мүмкіндігінше түсінікті етуге тырыстым. Релеванттылық теориясының тағы бір маңызды компоненттері – тұжырымдамалар остіссивті (олар адресаттардың назарын коммуникатордың ақпарат жеткізуге ниеттенгеніне аударады) және инференциялық (адресат коммуникатордың не білдіргісі келгенін тұжырымдаманың "әдеби мағынасымен", адресаттың нақты әлем туралы білімімен, сезімдік қабылдауымен және басқа да ақпаратпен байланыстырып анықтауы керек). Коммуникатордың ниет еткен инференциялары экспликатуралар мен импликатураларға жіктеледі. Тұжырымдаманың экспликатурасы – нақты айтылған, көбінесе контексттік ақпаратпен толықтырылған: мысалы, "Сьюзан маған кивилерінің тым қышқыл екенін айтты" деген сөз, белгілі бір жағдайда, "Сьюзан баяндамашыға, ол Сьюзан өсірген кивилердің жеміс өсірушілер байқауындағы төрешілер үшін тым қышқыл болғанын айтты" деп түсіндірілуі мүмкін. Импликатуралар тікелей айтылмастан жеткізіледі: жоғарыдағы тұжырымдама мысалы, "Сьюзанды көтеріңкі көңіл күйге келтіру керек" және "Сөйлеуші адресаттан Сьюзанға қоңырау шалып, оны көтеріңкі көңіл күйге келтіруін қалайды" дегенді білдіруі мүмкін. Релеванттылық теориясы гипербола, метафора және ирония сияқты бейнелі тілді де түсіндіруге тырысады. Сынаушылар релеванттылық, осы теорияда қолданылатын арнайы мағынасында, өлшеуге жеткілікті анықталмағанын айтады. Басқа сын-ескертпелерге теорияның прагматикалық құбылыстардың кең ауқымын түсіндіру үшін тым редукционистік екендігі жатады.

Relevance theory is a framework for understanding the interpretation of utterances. It was first proposed by Dan Sperber and Deirdre Wilson, and is used within cognitive linguistics and pragmatics. The theory was originally inspired by the work of Paul Grice and developed out of his ideas, but has since become a pragmatic framework in its own right. The seminal book, Relevance, was first published in 1986 and revised in 1995. The theory takes its name from the principle that "every utterance conveys the information that it is relevant enough for it to be worth the addressee's effort to process it", that is, if I say something to you, you can safely assume that I believe that the conveyed information is worthwhile your effort to listen to and comprehend it; and also that it is "the most relevant one compatible with the communicator's abilities and preferences", that is, I tried to make the utterance as easy to understand as possible, given its information content and my communicative skills. Other key ingredients of relevance theory are that utterances are ostensive (they draw their addressees' attention to the fact that the communicator wants to convey some information) and inferential (the addressee has to infer what the communicator wanted to convey, based on the utterance's "literal meaning" along with the addressee's real world knowledge, sensory input, and other information). Inferences that are intended by the communicator are categorised into explicatures and implicatures. The explicatures of an utterance are what is explicitly said, often supplemented with contextual information: thus, "Susan told me that her kiwis were too sour" might under certain circumstances explicate "Susan told the speaker that the kiwifruit she, Susan, grew were too sour for the judges at the fruit grower's contest". Implicatures are conveyed without actually stating them: the above utterance might for example implicate "Susan needs to be cheered up" and "The speaker wants the addressee to ring Susan and cheer her up". Relevance theory also attempts to explain figurative language such as hyperbole, metaphor and irony. Critics have stated that relevance, in the specialised sense used in this theory, is not defined well enough to be measured. Other criticisms include that the theory is too reductionist to account for the large variety of pragmatic phenomena.

Шолу

Маңыздылық теориясы коммуникаторлардың сөздерінің тікелей мағынасынан гөрі көбірек ақпаратты жеткізуін түсіндіруге бағытталған, бұл жақсы белгілі факт. Осы мақсатта Спербер мен Уилсон адамның сөздік қарым-қатынас әрекеттері адресаттардың назарын коммуникатордың ақпарат жеткізу ниетіне аударатынын айтады. Осылайша, олар өздерін адресаттары үшін "маңызды" деп автоматты түрде көрсетеді. Осы техникалық мағынада маңызды сөз – адресат үшін минималды күш жұмсап көптеген қорытындылар жасауға мүмкіндік беретін сөз. Ол коммуникатордың екі деңгейлі ниетімен сипатталады:
а. Ақпараттық ниет: тыңдаушыларға бір нәрсені хабарлау ниеті (нақты мазмұнды жеткізу).
b. Коммуникативтік ниет: тыңдаушыларға өзінің ақпараттық ниеті туралы хабарлау ниеті (тыңдаушылардың назарын өзінің ақпараттық ниетіне аудару).

Нақты уақыт режиміндегі аударма

Сипатталған процесс тізбектей орындалмайды. Сөйлемнің адресаты оны біріншіде кодтап, содан кейін экспликатураларды туындырады, одан кейін өзінің танымдық ортасынан болжамдық алғышарттарды таңдап, сосын болжамдық қорытындыларды шығарады деп түсінбеу керек. Керісінше, бұл кішігірім тапсырмалардың бәрі дерлік бірдей уақытта орындалады, және әрқайсысы қалғандарын шешуге көмектесе алады.

Эхолық сөйлеулер

Спербер мен Уилсон сөздердің түсіндірмелік қолданысын олардың сипаттамалық қолданысынан ажыратады. Сөздер сипаттамалық түрде «қалыпты» жағдайда қолданылады, онда хабар беруші олардың қандай да бір жағдайды көрсететінін, яғни осы жағдайдың рас екенін білдіреді, мысалы, «Жаңбыр жауып тұр». Егер сөздер басқа бір сөзді немесе ойды көрсететін болса, шындыққа немесе жағдайға қарамастан, олар түсіндірмелік қолданысқа жатады, мысалы тікелей немесе тікелей емес цитаталар, қорытындылар, халық даналығын келтіру, тілдік мысалдар, болжамды ғылыми гипотезалар және т.б. Көбірек тереңдегенде, әрбір сөз сөйлеушінің ойын түсіндіреді. Бұл басқа адамдардың ойларын екінші деңгейде түсіндіруге мүмкіндік береді (диаграммадағы (a) жолы). (9) Макс сатып алуға қолайлы уақыт екенін дұрыс болжады. (атрибуция және көзқарас екеуі де анық) (10) Сатып алуға жақсы уақыт, менің ойымша, емес. (атрибуция жасырын, көзқарас анық) (11) Сатып алуға жақсы уақыт, әрине. (атрибуция және көзқарас екеуі де жасырын)

Сөзбе-сөз және сөзбе-сөз емес айтылу

Тікелей келтірілген сөздер келтірілген немесе түсіндірілген материалмен толық сәйкес болуы міндетті емес, бірақ оған белгілі бір дәрежеде ұқсас болуы керек, ал сөйлеушінің айтқаны түсіндіретін оймен бірдей болуы қажет емес. Осыған байланысты, сөздердің сөзбе-сөз, шамалы өзгертілген және бейнелі түрде қолданылуы арасында үздіксіз байланыс бар. Соңғысына мысалдар – еркін тіл қолдану (адам шындығында 1997,32 евро тапқанда «Мен айына 2000 евро табамын» деу), гипербола және метафора. Басқаша айтқанда, өзектілік теориясы бейнелі тілді, дәл сөзбе-сөз тіл сияқты, нақты жағдайдың сипаттамасы ретінде қарастырады (суреттегі (c) жолы), ерекшелігі – сөйлеушінің ойымен қаншалықты ұқсас екендігінде. Егер бейнелі тіркес сөзбе-сөз тіркестен қарағанда жеңіл түсінілсе («Мен 2000 евро табамын» сияқты), немесе көбірек контексттік әсерге ие болса (жақсы метафоралар сияқты), онда өзектілік принципі оның сөзбе-сөз қолданылуынан артықшылық беруді талап етеді.

Ирония

Релевантность теориясы иронияны жаңғыртылатын сөз ретінде түсіндіреді, оның ішінде жасырын атрибуция және жасырын көзқарас болады, көзқарас – наразылық, мақұлсыздық, қысым немесе осы сияқты. Мысалы, егер өте сақ жүргізуші көлік жолына кірсе, онда көкжиеңде велосипедші болса, қалғандары жоқ, ал екінші жүргізуші сөретке салып "Бірдеңе келеді" дейді. Осылай айту арқылы ол жүргізушінің әдеттегі көзқарасын қайталайды және оны қысымға ұшыратады; осылайша бұл сөз иронияға айналады. Сөзбе-сөз айтылған сөздерден метафоралық сөздерге дейін үздіксіздік болатындай, жаңғыртылатын сөздерден мақұлдаушы тікелей цитаталардан наразылық білдіретін иронияға дейін де үздіксіздік бар.

Сын

Маңыздылық теориясының негіздері сынға ұшырады, себебі онда қолданылатын техникалық мағынадағы маңыздылықты өлшеу мүмкін емес, сондықтан "жеткілікті маңызды" және "ең маңызды" дегеннің қандай екенін нақты айтуға болмайды. Стивен Левинсон маңыздылық теориясын тым редукционистік деп санайды, өйткені оның пікірінше, бір ғана принцип прагматикалық құбылыстардың кең ауқымын – мысалы, импликатураларды – түсіндіре алмайды. Оның айтуынша, бұл теория жалпыланған әңгімелік импликатураларды түсіндіре алмайды, себебі ол контекстке тәуелділік теориясы болып табылады. Сонымен қатар, Левинсон маңыздылық теориясы шығармашылық процестер арқылы біз қандай негіздерге келетінімізді түсіндіре алмайды деп мәлімдейді.