Кіріспе

Кипрдегі Кирения қаласының тарихы, 1974 жылдан бері түрктер басып алған, тарихқа дейінгі Кипр дәуірінен басталып, бүгінгі күнге дейін жалғасуда.

Тарихқа дейінгі және ежелгі кезеңдер

Киренья Троя соғысының аяқталуымен, Пелопоннестегі Ахеядан Кефиоспен бірге келген көптеген қоныс аударушылардың қала құруымен пайда болды. Киренья қаласының және оның төңірегіндегі археологиялық қазбалардан алынған мәліметтер, бұл аймақтың неолит дәуірінен бері, б.з.д. 5800-3000 жылдар аралығында мекенделгенін көрсетеді. Сонымен қатар, б.з.д. 14-5 ғасырларға жататын көптеген микендік, геометриялық және ахейлік қабірлер табылды. Жақсы климат, құнарлы топырақ және судың мол болуы қаланың алғашқы қоныстануы үшін идеалды жағдайлар жасады. Киренья қаласын Аркадиялық Кефеус негізін қалаған деп есептеледі. Ол Ахеяның әртүрлі қалаларынан көптеген қоныс аударушыларды әкеліп, аралдың солтүстік жағалауына келді. Мұндай қалалардың бірі, қазіргі Айгио қаласының жанындағы Пелопоннес аймағында орналасқан, сондай-ақ Киренья деп аталды. Киренья қаласы туралы ең алғашқы жазбалар, Кипрдің басқа жеті қала патшалығымен бірге, Рамзес III дәуіріне (б.з.д. 1186–1155) жататын египеттік жазуларда кездеседі. Киреньяның алғашқы қоныстану кезеңдерінен бастап, сауда және теңіз саудасы Кіші Азия жағалауына жақын орналасқандығының арқасында үлкен пайда тапты. Кемелер Эгей теңізінің аралдарынан шығып, Кіші Азия жағалауымен жүріп, Кипрдің солтүстік жағалауына дейін қысқа жолмен өтіп, Лапитос және Киренья қала патшалықтарына жетті. Бұл қарқынды теңіз қызметінің (б.з.д. 4-3 ғасырлар) куәсі ретінде, 1965 жылы Андреас Кариолу Киренья портының сыртында ежегі теңіз кемесінің қалдықтары табылды. Кеменің Самос, Кос, Родос, Кіші Азия жағалауы және Киренья арқылы жүрген маршруты, қаланың Жерорта теңізінің шығысындағы басқа қала патшалықтарымен тығыз теңіз байланыстарын көрсетеді. Ұлы Александрдың өлімінен кейін 323 жылы Птолемей мен Антигон арасындағы билік күресі кезінде, Киренья Антигонмен одақтасқан Лапитос патшалығының билігіне бағынды. Птолемейлер аралдың барлық бөлігін бағындырғаннан кейін, барлық қала патшалықтары жойылды. Алайда, Киренья теңіз саудасының арқасында дамуын жалғастырды. Б.з.д. 2 ғасырда, ол Дельфидегі оракулға көмек көрсеткен алты кипрлік қаланың бірі ретінде айтылады, яғни ол жарналар мен сыйлықтар жинаған арнайы өкілдерін қабылдады. Қаланың осы кездегі гүлденуі оның екі ғибадатханасынан, біреуі Аполлонға, екіншісі Афродитаға арналған, сондай-ақ қазіргі қала шегінде қазылған эллиндік кезеңге жататын бай археологиялық табылымдарынан да көрінеді. Римдіктер Птолемейлерден Кипрді басқару құқығын алды және осы кезеңде Лапитос ауданның әкімшілік орталығы болды. Бірақ, жүргізілген көптеген қазбалар мен осы кезеңге жататын бай археологиялық табылымдар Киреньяның халыққа толы және гүлденген қала болып қала бергенін көрсетеді. 13-37 жылдар аралығында салынған әктас мүсіннің негізінен табылған жазуда "Киреньялықтар демосы" – қала тұрғындары туралы айтылған. Осы кезеңде римдіктер кемелердің қауіпсіз тоқтауы үшін теңіз жағалауында қорған мен қабырға салды. Мәсіхшілік осы аймақта жемісті топыраққа тапты. Алғашқы христиан шейіттері Киренья қамалының шығысында орналасқан Хрисокаваның ескі карьерлерін катакомбалар және жартастан жасалған зираттар ретінде пайдаланды, олар осы кезеңдегі аралдың ең маңызды ескерткіштері саналады. Кейіннен, бұл үңгірлердің кейбіреулері шіркеулерге айналдырылып, әдемі иконографиямен безенді, оның ең көрнектісі Ая Мавриде сақталған. Киренья қаласы осы ерте заманнан бастап епископтық орын болды. Оның алғашқы епископтарының бірі, Теодот, Лицинийдің билігінде 307-324 жылдар аралығында тұтқындалып, азап шекті. Христиандарға қарсы қудалау 313 жылы Константин I және оның әріптес императоры Лицинийдің Милан жарлығын шығарғаннан кейін ресми түрде тоқтатылды, ол Рим империясында христиандарға төзімділік танытуды және ғибадат ету еркіндігін бекітті. Алайда, Теодоттың шейіттігі 324 жылы болды және шіркеу осы оқиғаны жыл сайын 2 наурызда еске алады.

Орта ғасырлар

Рим империясы шығыс және батыс империяға бөлінгеннен кейін, 395 жылы Кипр Византия императорларының және грек православие шіркеуінің билігіне көшті. Византия императорлары Киренияның римдік қамалын нығайтты және 10 ғасырда оның жанында Әулие Георгийге арналған шіркеу салды, оны гарнизон капелла ретінде пайдаланды. 806 жылы араб шапқыншылығынан Ламбуса қирағаннан кейін Киренияның маңызы артты, өйткені оның қамалы мен гарнизоны тұрғындарына қорғаныш пен қауіпсіздік ұсынды. Кипрдің соңғы византиялық губернаторы Исаак Комнен 1191 жылы Англия королі Ричард I оған соғыс жариялағанда, отбасы мен азығын қамалға қауіпсіздік үшін жіберді. Бірақ Ричард Комненды жеңіп, аралдың жаңа иесі болды. Ричард патшаның билігі Кипрде құлшынысқа ұшырамады, сондықтан ол аралды біріншіде тамплиерлерге, содан кейін 1192 жылы Лузиньяндық Гайға сатты. Франк билігі тұсында Кирения ауданының ауылдары феодалдық иеліктерге айналды, ал қала өңірінің әкімшілік және сауда орталығына қайта айналды. Лузиньяндықтар қамалды кеңейтіп, қаланың айналасына қабырғалар мен мұнаралар салды және бекіністі портына дейін созды. Олар сондай-ақ Византияның Сент-Иларион, Буффавенто және Кантара қалаларын нығайтты, олар Кирения қамалымен бірге қаланы құрлықтан және теңізден болатын шабуылдардан қорғады. Кирения қамалы франк патшалары арасындағы көптеген даулар мен генуялықтармен болған қақтығыстар кезінде арал тарихында шешуші рөл атқарды. Қамал көп рет қоршауға алынды, бірақ ешқашан капитуляцияламады. 1489 жылы Кипр Венеция билігіне көшті. Венециялықтар Кирения қамалын ұңғыл мен зеңбіректердің қаупіне қарсы бейімдеді. Қамалдың патшалық жатақханасы және оның төрт жұқа әрі әсем франк мұнарасының үшеуі бұзылып, зеңбірек оқтарына төтеп бере алатын қалың цилиндрлі мұнаралармен ауыстырылды. Алайда, бұл жаңа мұнаралар ешқашан сынақтан өтпеді. 1571 жылы қамал мен қала Осман әскеріне тапсырылды.

Осман империясының тұсында Кирения

Осман билігі кезінде Кирения ауданы алдымен аралдың төрт, кейін алты әкімшілік округінің бірі болды және қала оның әкімшілік астанасы болып қала берді. Алайда, қаланың өркендеуі төмендеді, өйткені ол гарнизондық қалаға айналды. Христиан халқы бекінілген қаладан қуылды, ал қамал ішінде артиллериялықтар мен олардың отбасыларынан басқа ешкімге тұруға рұқсат етілмеді. Бұл адамдар қала тұрғындары мен айналасындағы ауылдардың, христиандардың да, мұсылмандардың да, кездейсоқ тонаулары мен қылмыстарымен қорқытып, үрейлендірді. Қаладан кетпей қалған аз ғана жергілікті тұрғындар теңізден күнкөріс табатын саудагерлер мен балықшылар еді. Олар үйлерін қала қабырғасының сыртында салды, бірақ уақыт өте келе, күтімсіздік пен тозу салдарынан қабырғалар қирады. Қалған тұрғындары Пано Кирения немесе «Риатико» деп аталатын аймаққа (бір кезде ол патшаға тиесілі болғандықтан) немесе ішкі аймаққа, Термея, Каракуми, Казафани, Беллапаис және Карми таулы ауылдарына көшіп кетті. Қала, жергілікті түрік шенелігіне пара мен сыйлықтар берілгеннен кейін, Кіші Азия және Эгей теңізі аралдарымен теңіз саудасын қайта бастауға рұқсат берілгенде қайта жанданды. 1783 жылы Хрисополитисса шіркеуі жөнделді. 1856 жылы, Осман империясының түрлі халықтарына әлеуметтік және саяси реформалар мен діни бостандықты кеңейткен Хатт-ы Хумаюннан кейін, Архангел Михаил шіркеуі теңізге қарайтын жартасты төбеде қайта салынды. Осы шамада, айналасындағы ауылдардың көптеген христиан тұрғындары қалаға қайта қоныстанды. Жергілікті ауыл шаруашылығы және теңіз саудасы, әсіресе Кіші Азияға қарақұмық экспорттау, Кирения халқына жайлы өмір сүруге, ал кейбіреулеріне балаларын оқытуға және басқа да мәдени іс-шаралармен айналысуға мүмкіндік берді.

Британдық билік

1878 жылы британ және осман үкіметтері арасындағы құпия келісімге сәйкес, арал Жерорта теңізінің шығысындағы әскери база ретінде Ұлыбританияға берілді. Бастапқыда Ұлыбритания ірі әкімшілік өзгерістер жасаған жоқ, сондықтан Кирения аудан орталығы болып қала берді. Қала мен аралдың астанасы Никосияны байланыстыратын тау жолы салынды, ал порт қарсы жағалаумен сауданың өсуіне қарай жөнделіп, кеңейтілді. Қалалық шаруалар ретке келтірілді және қалалық кеңес қаланы тазалау және жаңғырту ісіне белсенді қатысты. 1893 жылы жекелеген азаматтардың қаржылық көмегі мен күш-жігерінің нәтижесінде аурухана салынды. 1900 жылдарға қарай Кирения жаңа мектеп ғимаратымен, өзінің газетімен, әлеуметтік, білім беру және спорттық клубтарымен гүлденген шағын қалаға айналды. Бұл қала бай Никосия отбасылары үшін танымал демалыс орны болды. Көптеген үйлер пансионаттар мен жатақханаларға айналдырылды, ал 1906 жылы теңіз жағасында алғашқы қонақ үй – «Актеон» салынды. Алайда, британ үкіметінің алғашқы онжылдықтарында халықтың экономикалық жағдайы нашарлады. Жоғары салықтар, жиі кездесетін құрғақшылықтар және әлемдік экономикалық дағдарыс қала мен ауданнан Мысырға, содан кейін АҚШ-қа жаппай адамдардың көшіп кетуіне себеп болды. 1922 жылы Кирения епископтығы жаңа митрополиттік ғимарат салынғаннан кейін қалаға қайта оралды. Сол жылы грек-түрік соғысы қарсы жағалаумен сауданы тоқтатып, ауыр экономикалық дағдарыс тудырды. АҚШ-тан оралған жас репатриант көмекке келді және қаланың алғашқы заманауи қонақ үйлерін салдырды: 1922 жылы «Seaview», ал 1932 жылы «Dome» – екеуі де шетелдік туристерді ескере отырып салынды. Киренияның қолайлы климаты, көркем порты, көптеген археологиялық ескерткіштері, теңіз, таулар мен өсімдіктердің әсем панорамалық көріністері және заманауи ыңғайлылықтары көптеген саяхатшыларды тартты, соның арқасында Киренияның экономикасы туризм есебінен жанданды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тағы да көп қонақ үйлер салынды және қала Никосия тұрғындары мен шетелдік саяхатшылар үшін әрі қарай сүйікті демалыс орны болып қала берді. Қала тұрғындарының қатарына гректер мен түріктермен қатар, Ұлыбританиядан Киренияны тұрақты мекені етіп таңдағандар да қосылды.

Кипр тәуелсіздік алғаннан кейін

1960 жылы Кипр Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Дегенмен, 1963-1964 жылдары аралдағы грек және түрік халқы арасындағы қақтығыс Киренияның гүлденуіне нұқсан келтірді. Кирениядағы ұсақ шайқастар болғанымен, түрік кипрліктері Кирения – Никосия жолын тосып, Сент-Иларион қамалын басып алды. Осы қиындықтарға қарамастан, 1960-шы жылдар мен 1970-ші жылдардың басы мәдени және экономикалық өркендеу кезеңі болды. Жаңа қалалық әкімшілік салынып, халықтық мұражай құрылды. Алдын ала айтылған көне кеме қалдықтары барлық амфоралары мен жүгімен қайта құрастырылып, қамалға тұрақты түрде қойылды. Жаңа қонақүйлер мен туристердің саны артып, 1970-ші жылдардың басында қаланы шығыстан Никосияға жалғайтын жаңа жол салынды. Қаланың мәдени өмірі күш алды. Жыл сайын өткізілетін көптеген дәстүрлі мәдени және діни жәрмеңкелер мен мерекелерден өзге, гүл көрмелері, яхта жарыстары, концерттер мен театрлық қойылымдар ұйымдастырылды. Кипрдің ең кішкентай қаласы Кирения, сөзсіз, аралдың ең бағалы маржаны еді. Қала тұрғындары – гректер, түріктер, марониттер, армянтар, латындықтар және британдықтар күнделікті өмірде бейбіт түрде өмір сүрді және ынтымақтастық танытты. Қала екі тарихи ауданы – Като (Төменгі) Кирения және Пано (Жоғарғы) Кирениядан тысқары кеңейді. Ол тау беткейлеріне қарай созылып, «Калифорния» деген жаңа шағын ауданды құрады, ал шығысқа қарай Термея, Каракуми және Аиос Георгиос елді мекендерінің шетіне жетті. 1974 жылдың 20 шілдесінде Түркия грек әскери төңкерісінен түрік азшылығын қорғау үшін аралға әскер жіберді. Киренияның грек кипрліктері үйлерін тастап, қазіргі «жасыл желінің» оңтүстігіне қарай көшті. 1974 жылы Кирения ауданында 47 ауыл болды. Аудан халқының 83% грек және маронит кипрліктерін құраса, түрік кипрліктері жалпы санының 15% ғана болды.

Түрік басқыншылығынан кейін

1974 жылы түрік әскері Кипрге басып кірді. Оның нәтижесінде Кирениядағы гректер өз үйлерінен қуылды және босқындарға айналды. Бүгінде Кипр Республикасында Кирения епископы қызмет етеді және 1974 жылға дейін Киренияда тұрған гректер эмиграцияда Кирения муниципалитетінің сайлауларына қатысуын жалғастыруда.