Кіріспе
Қытай аударма теориясы Жоу дәуіріндегі қарастырылатын мемлекеттермен байланыс нәтижесінде пайда болды. Ол буддалық кітаптардың қытай тіліне аударылуы арқылы дамыды. Бұл аударма тәжірибесінің жалпылама ерекшеліктеріне және нақты бастапқы тілдерден қытай тіліне аударудың ерекшеліктеріне жауап. Сондай-ақ, ол қытай әдебиеті мен интеллектуалдық дәстүрінің аясында қалыптасты. Қазіргі стандартты қытай тіліндегі fanyi 翻譯 "аударма; көшіру" сөзі fan "бұру; кесу; аудару" және yi "аударма; түсіндіру" деген сөздерден құралған. Оған ұқсас синонимдер tongyi 通譯 "түсіндіру; аудару", chuanyi 傳譯 "жеткізу; аудару" және zhuanyi 轉譯 "аударма; қайта аудару" болып табылады. Қытай классикасында "аудармашы; түсімдеуші" мағынасын беретін әртүрлі сөздер кездеседі, мысалы, sheren 舌人 (сөздік мағынасы "тіл адамы") және fanshe 反舌 (сөздік мағынасы "кері тіл"). "Ритуалдар кітабында" төрт аймақтық сөз тіркесі тіркелген: Дунъи 東夷 "Шығыс И тайпалары" үшін ji 寄 "жіберу; сеніп тапсыру; сүйену", Наньман 南蠻 "Оңтүстік тайпалары" үшін xiang 象 "ұқсас; бейнелеу", Диди 狄鞮 "Ди тайпасының етігі" Батыс Ронг тайпалары үшін Xirong 西戎 және Бейди 北狄 "Солтүстік Ди тайпалары" үшін yi 譯 "аударма; түсіндіру". Сол бес аймақтағы адамдардың тілі бір-бірін түсінбеді, ал олардың ұсыныстары мен тілектері де әртүрлі болды. Олардың ойларын түсіну және ұсыныстарын жеткізу үшін (оларда лауазым иелері болды) – шығыста таратушылар, оңтүстікте бейнелеушілер, батыста Tî tîs және солтүстікте аудармашылар деп аталды. (王)
Chinese translation theory was born out of contact with vassal states during the Zhou Dynasty. It developed through translations of Buddhist scripture into Chinese. It is a response to the universals of the experience of translation and to the specifics of the experience of translating from specific source languages into Chinese. It also developed in the context of Chinese literary and intellectual tradition. The Modern Standard Chinese word fanyi 翻譯 "translate; translation" compounds fan "turn over; cross over; translate" and yi "translate; interpret". Some related synonyms are tongyi 通譯 "interpret; translate", chuanyi 傳譯 "interpret; translate", and zhuanyi 轉譯 "translate; retranslate". The Chinese classics contain various words meaning "interpreter; translator", for instance, sheren 舌人 (lit. "tongue person") and fanshe 反舌 (lit. "return tongue"). The Classic of Rites records four regional words: ji 寄 "send; entrust; rely on" for Dongyi 東夷 "Eastern Yi barbarians", xiang 象 "be like; resemble; image" for Nanman 南蠻 "Southern Man barbarians", didi 狄鞮 "Di barbarian boots" for Xirong 西戎 "Western Rong barbarians", and yi 譯 "translate; interpret" for Beidi 北狄 "Northern Di barbarians". In those five regions, the languages of the people were not mutually intelligible, and their likings and desires were different. To make what was in their minds apprehended, and to communicate their likings and desires, (there were officers), — in the east, called transmitters; in the south, representationists; in the west, Tî tîs; and in the north, interpreters. (王)
A Western Han work attributes a dialogue about translation to Confucius. Confucius advises a ruler who wishes to learn foreign languages not to bother. Confucius tells the ruler to focus on governance and let the translators handle translation. The earliest bit of translation theory may be a phrase attributed to Confucius in the Guliang Zhuan: "names should follow their bearers, while things should follow China" (名從主人，物從中國). In other words, names should be transliterated, while things should be translated by meaning. In the late Qing Dynasty and the Republican Period, reformers such as Liang Qichao, Hu Shih and Zhou Zuoren began looking at translation practice and theory of the great translators in Chinese history.
Батыс Хань дәуірінде жазылған еңбекте Конфуцийдің аударма туралы әңгімесі келтірілген. Конфуций шетел тілдерін үйренгісі келетін билеушіге тырыспауға кеңес береді. Конфуций билеушіге басқаруға назар аударуды және аудармашыларға аудармамен айналысуды тапсыруды айтады. Аударма теориясының ең алғашқы тұжырымы Гулян Чжуаньда Конфуцийге жатқызылған мына сөз тіркесі болуы мүмкін: "есімдер өз иелерінен кейін жүруі керек, ал заттар Қытайдан" (名從主人，物從中國). Яғни, есімдер транслитерациялануы керек, ал заттар мағынасы бойынша аударылуы керек. Қытай империясының соңғы кезеңі мен Республика дәуірінде Лян Цичао, Ху Ши және Чжоу Зуорен сияқты реформаторлар қытай тарихындағы ұлы аудармашылардың аударма тәжірибесі мен теориясын зерттеуді бастады.
Chinese translation theory was born out of contact with vassal states during the Zhou Dynasty. It developed through translations of Buddhist scripture into Chinese. It is a response to the universals of the experience of translation and to the specifics of the experience of translating from specific source languages into Chinese. It also developed in the context of Chinese literary and intellectual tradition. The Modern Standard Chinese word fanyi 翻譯 "translate; translation" compounds fan "turn over; cross over; translate" and yi "translate; interpret". Some related synonyms are tongyi 通譯 "interpret; translate", chuanyi 傳譯 "interpret; translate", and zhuanyi 轉譯 "translate; retranslate". The Chinese classics contain various words meaning "interpreter; translator", for instance, sheren 舌人 (lit. "tongue person") and fanshe 反舌 (lit. "return tongue"). The Classic of Rites records four regional words: ji 寄 "send; entrust; rely on" for Dongyi 東夷 "Eastern Yi barbarians", xiang 象 "be like; resemble; image" for Nanman 南蠻 "Southern Man barbarians", didi 狄鞮 "Di barbarian boots" for Xirong 西戎 "Western Rong barbarians", and yi 譯 "translate; interpret" for Beidi 北狄 "Northern Di barbarians". In those five regions, the languages of the people were not mutually intelligible, and their likings and desires were different. To make what was in their minds apprehended, and to communicate their likings and desires, (there were officers), — in the east, called transmitters; in the south, representationists; in the west, Tî tîs; and in the north, interpreters. (王)
A Western Han work attributes a dialogue about translation to Confucius. Confucius advises a ruler who wishes to learn foreign languages not to bother. Confucius tells the ruler to focus on governance and let the translators handle translation. The earliest bit of translation theory may be a phrase attributed to Confucius in the Guliang Zhuan: "names should follow their bearers, while things should follow China" (名從主人，物從中國). In other words, names should be transliterated, while things should be translated by meaning. In the late Qing Dynasty and the Republican Period, reformers such as Liang Qichao, Hu Shih and Zhou Zuoren began looking at translation practice and theory of the great translators in Chinese history.
Цзи Цян (б.з.б.
Шы Цынь (支謙) аударма практикасы туралы пікір білдіру мақсатында жазылған алғашқы еңбек. Бұл кіріспе Лян әулетінің бір еңбегіне қосылған. Онда 224 жылы, Үш патшалық кезеңінің бастапқы жылдарындағы тарихи оқиға баяндалады. Будда монахтарының бір тобы Вучаңға келді. Олардың бірі, Чжу Цзянян есімді монах, Киелі жазулардан бір бөлігін аударуды сұрады. Ол оны дөңгелек тілмен, нашар қытай тілінде аударды. Шы Цынь көркемдік стильдің жетіспеушілігіне күмән келтіргенде, Вигна (維衹难) есімді басқа монах Будданың мағынасын қарапайым, ешқандай мағына жоғалтпай, түсінікті болуы керек деп жауап берді: әдеби безендірудің қажеті жоқ. Барлық қатысушылар келісіп, екі дәстүрлі нақыл сөз келтірді: Лаоцзының "әдемі сөздер – жалған, ақиқат сөздер – әдемі емес" және Конфуцийдің "сөзді жазумен толық жазу мүмкін емес, ал сөйлеу толық мағынаны жеткізе алмайды" деген сөздері. Шы Цыньдің буддалық мәтіндерге жасаған өзінің аудармалары көркем және әдеби стильде болғандықтан, анекдотта айтылған "түзу аударма" Вигнаның, емес Шы Цыньдің ұстанымын көрсетеді.
Кумарайива (344 413 ж.)
Кумарадживаның аударма тәжірибесі мағынаны жеткізуге бағытталған. Әңгімеге сүйенсек, бір күні Кумараджива шәкірті Сенгруиді "көк адамды көреді, адам көкті көреді" (天見人,人見天) деп аударғаны үшін сынаған. Кумараджива "адам мен көк байланысты, екеуі де бір-бірін көре алады" (人天交接,兩得相見) деген нұсқаның тілге үйлесімдірек болатынын айтқан, бірақ "көк адамды көреді, адам көкті көреді" өзі де дұрыс аударма. Тағы бір әңгімеде Кумараджива сутралардың соңындағы дұғаларды аудару мәселесін талқылайды. Түпнұсқада эстетикалық тұрғыдан назар аударылған, алайда аудармада санскрит тілінің ерекшеліктеріне байланысты әдеби форма мен көркемдік мәні жоғалады. Бұл, күрішті шайнап, адамдарға беруге ұқсайды (嚼飯與人).
Хуйюань (334 416 ж.)
Хуэйюаньның аударма теориясы оң мағынада шамалы. Ол – әсемдік пен қарапайымдықтың екі ұшына да бармайтын үйлесім. Әсем аудармада "тіл мағынадан асып кетеді" (文過其意), ал қарапайым аудармада "ой сөзден басым" (理勝其辭) болады. Хуэйюань үшін "сөз мағынаны бұзбауы керек" (文不害意). Ықпалды аудармашы "түпнұсқаны сақтауға ұмтылуы керек" (務存其本).
Сенгруй (371 438 ж.)
Сенгрюй нәрселердің атауларын аударудағы мәселелерді зерттеді. Бұл, әрине, маңызды дәстүрлі мәселе, оның классикалық түсіндірмесі Конфуцийдің «атауларды түзеу» (正名) туралы насихаты болып табылады. Бұл Сэнгрюи үшін ғана академиялық мәселе емес, себебі нашар аударма буддизмге қауіп келтіреді. Сэнгрюи өзінің ұстазы Кумараживаның атауларды аударуға деген бейжай көзқарасын сынады, оны Кумараживаның атауларды мәнімен (名實) байланыстыратын қытай дәстүрімен жеткілікті таныс болмауымен байланыстырды.
Сенгю (445 518 ж.)
Алғашқы аудармашылардың көптеген материалдарын Сенгю жинаған, ол болмағанда олардың бәрі жоғалып кетер еді. Сенгюдің аудармаға қатысты ұстанымы Хуйюанның пікірімен саяхастас, екеуі де сапалы аударманы көркемдік пен қарапайымдылықтың арасындағы орта жол деп есептеген. Дегенмен, Хуйюаннан өзгеше, Сенгю Кумарадживаның көркем аудармаларына ризашылық білдірген.
Ян Фу (1898)
Ян Фу аударманың үш қырлы теориясымен танымал. Атап айтқанда, сенімділік (信 xìn), түпнұсқаның мәніне адал болу; түсініктілік (達 dá), мақсатты оқырманға жеңіл түсінілуі; және көркемдік (雅 yǎ), мақсатты оқырман білімді деп қабылдайтын тілде болу. Осы үш қырдың ішінде біріншісі ең маңыздысы. Егер аударма мәтінінің мағынасы оқырманға түсініксіз болса, мәтінді аударғанның өзінде аудармағаннан ешқандай айырмашылығы жоқ. Түсінуді жеңілдету үшін сөздердің тізбегі өзгертілуі мүмкін, түпнұсқа мысалдарының орнына қытайша мысалдар келтірілуі мүмкін, тіпті адам аттары да қытайша берілуі керек. Ян Фудың аударма теориясы – ол әлеуметтік ғылымдар саласындағы еңбектерді ағылшын тілінен қытай тіліне аудару тәжірибесіне негізделген. Теорияны жиі адасқандықпен әдеби туындыларды аударуға қолданушылық. Теорияның екі қате түсінігі: а) түсініктілікті анықтық немесе көркемдік деп қабылдау, б) Ян Фуның нақты оқырман тобын жалпы оқырман тобына тарату. Ян Фудың пікірінше, жақсы аударма – түпнұсқаның мәніне адал, мақсатты оқырманға түсінікті және стиль жағынан тартымды болуы керек.
Лян Цычао (1920)
Лян Цычао аударманың үш қасиетін осы ретпен тізімдеді: ең алдымен дәлдік, содан кейін түсініктілік, және тек содан кейін көркемдік.
Лин Ютан (1933)
Лин Ютанг аудармашының түпнұсқаға, оқырманға және өнерге деген жауапкершілігін баса көрсетті. Осы жауапкершілікті орындау үшін аудармашы адалдық (忠實), ағымдылық (通順) және әдемілік талаптарын қанағаттандыруы керек.
Лу Сюнь (1935)
Лу Сюньнің аударма туралы ең белгілі айғағы – "Жақсырақ адал болуға тырысамын, тегіс емес" (寧信而不順).
Ай Сики (1937)
Ай Сики адалдық, айқындық және сәндік арасындағы қарым-қатынасты батыс онтологиясы тұрғысынан түсіндірді, онда айқындық пен сәндік – адалдыққа қасиеттер сияқты.
Жоу Зуорен (1944)
Жоу Зуорен аудармаға маңыздылық деңгейлерін белгіледі: 50% – дәлдік, 30% – түсініктілік, ал 20% – көркемдік.
Чжу Гуанцзянь (1944)
Чжу Гуанцзянь аудармадағы дәлдік – сіз жақындауға ұмтыла алатын, бірақ ешқашан толық жете алмайтын тамыр. Бұл тұжырым, мүмкін, даосизм философиясындағы түбірге қайту туралы дәстүрлі ойды еске түсіреді.
Фу Лэй (1951)
Фу Лэй аударманы сурет салумен салыстырды: маңыздысы формалық емес, рухани жақындық (神似).
Цян Чжуншу (1964)
Цян Чжуншу аударманың ең жоғары стандарты – трансформация (化, табиғаттағы өзгеріс күші): денелер тозығына ұшырайды, бірақ рух (精神), сыртқы бейне және манера (姿致) бұрынғысымен бірдей болып қалады (故我, бұрынғы өзім).