Кіріспе

Моноклониус ("бір бүршік" деген мағынада) – 75 және 74,6 миллион жыл бұрын өмір сүрген, Америка Құрама Штаттарының Монтана штатындағы Джудит өзені формациясының соңғы кредалық қабаттарында және Канаданың Альберта провинциясындағы Динозаврлар паркі формациясының ең жоғарғы тау жыныстары қабаттарында табылған, өсімдіктермен қоректенетін кератопсиялық динозаврлардың жойылған туысы.

Коуптың алғашқы ашылуы

Моноклониус – Эдвард Дринкер Коуптың Агатаумас және Полионакстан кейінгі үшінші атаулы кератопсиясы болды. Коуптың, жас Чарльз Хазелиус Стернбергтің көмегімен, 1876 жылдың жазында Монтана штатының Шуто округіндегі Джудит өзенінің жанында, Литтл Бигхорн шайқасы болған жерден шамамен 150 км қашықтықта көптеген қазбалар табылды. Бұл табыстар жалғыз қаңқаны емес, тіпті біртұтас сүйекті де көрсетпеді, олар әртүрлі жерлерден алынған. Олар жануардың көптеген бөліктерінен (тек аяқтары толық жоқ болды) құралды, соның ішінде ұзын мұрын мүйізінің негізі, бас сүйегінің бөлігі, маңдай мүйіздері, үш біріккен мойын омыртқасы, сакрам, иық белдеуі, илиум, ишиум, екі жамбас сүйегі, тібік сүйегі, фибула және алдыңғы аяқтың бөліктері. Коуп Монтанадан кеткеннен кейін екі апта өткен соң, 30 қазан 1876 жылы осы табыстарды Моноклониус красс түрінің типтік түрі деп асығыс сипаттап, атады. Латын тіліндегі «красс» сөзі «семіз» дегенді білдіреді. Кератопсиялар әлі ерекше топ ретінде танылмағандықтан, Коуптың көптеген қазба материалдарына қатысты күмәні болды, ол мұрын мүйізінің өзегін де, маңдай мүйіздерін де мүйіздің бөлігі ретінде танымады. Бас сүйегінің сыртын кеуде сүйегінің сүйектелген бөлігі – эпистерн деп түсіндірді, ал біріккен мойын омыртқаларын алдыңғы арқа омыртқалары деп болжады. 1992 жылға дейінгі көптеген ғылыми және техникалық басылымдарда айтылғаннан айырмашылығы, Моноклониус атауы «бір мүйізді» дегенді білдірмейді және оның ерекше бір мұрын мүйізіне сілтеме жасамайды. Шын мәнінде, бұл туыс мүйізді динозавр екені белгілі болғанға дейін аталған, және бұрын «гадрозавр» деп саналған. Атаудың мағынасы грек тіліндегі μόνος (монос) – «бір», және κλωνίον (клонион) – «бүршік» сөздерінен шыққан, оның тістерінің өсуі Диклониус («қос бүршік») туысына қарағанда қалай екеніне байланысты аталған. Диклониус тістерінде Коуп қазбалардың бір уақытта екі тіс қатарын (біреуі жетілген, екіншісі өсіп келе жатқан) көрсеткенін түсіндірді, ал Моноклониус тістерінде кез келген уақытта тек бір тіс қатары ғана тістеу беті ретінде қолданылған сияқты, ал алмастыру тістері тек жетілген тістер түскеннен кейін ғана өседі. Қазіргі кезде жоғалған тістің бұл ерекшелігі оның центрозавр болуына мүмкіндік бермейді: ол, әрине, гадрозавр және қателікпен типтік материалмен байланыстырылған. Отниел Чарльз Марш 1889 жылы Трицератопсты сипаттағаннан кейін, Коуп өзінің Моноклониус үлгісін қайта қарап, Трицератопс, Моноклониус және Агатаума ұқсас динозаврлар тобын құрайтынын түсінді. Сол жылы ол Моноклониустың үлкен мұрын мүйізі және көздерінің үстінде екі кішкентай мүйізі, сондай-ақ үлкен сыртын (париет сүйегі кең ашылулармен табылды) бар деп қайта сипаттады. Коуптың M. crassus-ты зерттеген сол еңбегінде ол тағы үш Monoclonius түрін атады. Біріншісі – Моноклониус рекурвикорнис, яғни «қисайған мүйізді», AMNH 3999 үлгісіне негізделген, қысқа қисайған мұрын мүйізі және екі маңдай мүйізі бар, ол 1877 жылы хабарлаған, бірақ M. crassus-пен байланысты емес. Екіншісі – Моноклониус сфеноцерус, грекше σφηνός (сфенос) – «қияқты» сөзінен шыққан, AMNH 3989 үлгісіне негізделген, 1876 жылы Миссуридегі Сиыр аралында Стернберг тапқан ұзын мұрын мүйізі. Үшінші түр – Моноклониус фиссус, «жарылған», AMNH 3988 үлгісіне негізделген, Коуп жарылған сквамозаль деп санайтын птеригоид. 1895 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты Коуп өзінің коллекциясының үлкен бөлігін Американың табиғи тарих мұражайына сатуға мәжбүр болды. Бұл оның Моноклониус үлгілерін де қамтыды, олар AMNH инвентаризациялық нөмірлерін алды. М. красс қазбалары AMNH 3998 ретінде тізімделген. Джон Белл Хатчер Марштың жұмысшыларының бірі болған және сондықтан «Йель лагерінде» болған, бірақ Коуп пен Марш арасындағы бәсекелестік, екеуінің де қайтысынан кейін оны Марштың Цератопсия монографиясын аяқтау үшін Коуптың материалдарын пайдалануға шақырды. Хатчер Коуптың жинақтау әдістерін қатты сынға алды. Коуп тақтадағы үлгілерді нақты орналасқан жерлерімен сирек анықтады және көбінесе жеке тұлғаларға емес, композиттерге сипаттады. Хэтчер М. красс типтік үлгісін қайта қарап, ол шын мәнінде бірнеше жеке жануарларды білдіретінін және осылайша сантиптердің сериясы екенін анықтады. Сондықтан ол олардан біреуін лектотип ретінде таңдап алды, яғни атымен аталатын қазба, мойын сыртының арқалық бөлігін құрайтын ерекше сол жақ терісін таңдады. Жинақтағы бірнеше сквамозальдар, сырттың қабырғалары, осы лектотипке байланыстырыла алмады және ол Коуптың орбиталь мүйізінің (басқа нөмірмен тізімделген) оған тиесілі емес деп есептеді. Бұл талдау Хэтчер қайтыс болғаннан кейін де Ричард Сванн Лулл 1907 жылы жариялады.

Центрозаврлардың енушілері

Коуптың 1889 жылғы мақаласынан кейінгі жылдары Джудит өзенінің төсенішіндегі кез келген кератопсид материалдарын Моноклониус деп сипаттауға бейімділік болған сияқты. Канадада алғаш рет сипатталған динозаврлар түрлері 1902 жылы Лоуренс Лэмбтың, үш жаңа Моноклониус түрін фрагментті бас сүйектері негізінде сипаттаған кератопсиялар болды. Олардың екеуі, Моноклониус белли және Моноклониус канаденсис, кейінірек екі бөлек туыстың екі түрі ретінде қарастырылды: Chasmosaurus belli және Eoceratops canadensis. Үшіншісі, Моноклониус даусони, эпитеті Джордж Мерсер Доусонды құрметтеген, NMC 1173 нөміріндегі жартылай бас сүйегіне негізделген. Бұл түрге NMC 971 нөміріндегі тегіс сүйек қатысты. Алайда 1904 жылы Лэмб бұл тегіс сүйектің басқа түр мен туысқа жататынын шешті, оны Centrosaurus apertus деп атады. Чарльз Х. Стернберг жинаған жаңа үлгілермен, кем дегенде Лэмб бойынша, Центрозавр Моноклониустан айқын ажыратылған деп қабылданды. Бұл 1914 жылы Барнум Браунның Моноклониус пен Центрозаврды қарастырған мақаласында күмән тудырды, Коуптың көптеген түрлерін жоққа шығарып, тек M. crassus-ты қалдырды. Моноклониус пен Центрозаврдың тегіс сүйектерін салыстыра отырып, ол кез келген айырмашылықтар M. crassus лектотипінің ескі жануардың сүйегі болғандығымен және эрозиядан зақымдалғандығымен байланысты деген қорытындыға келді. Бұл екеуінің синонимдері екенін, ал Моноклониус атауы басымдыққа ие екенін білдіреді. Сол мақалада ол тағы бір түрді атады: Моноклониус флексус, "қисық", 1912 жылы табылған AMNH 5239 нөміріндегі бас сүйегінде алға қарай қисық мұрын мүйізі бар үлгіге негізделген. 1915 жылы Лэмб Браунға жауап берді, Ceratopsia-ны қарастырған мақаласында үш отбасы құрды, M. dawsoni-ді Brachyceratops-қа және M. sphenocerus-ты Styracosaurus-қа көшірді. Бұл M. crassus-ты қалдырды, ол диагностикалық емес деп есептеді, негізінен оның зақымдануы мен мұрын мүйізінің болмауына байланысты. Лэмб мақаласын Браунның M. flexus-ін Centrosaurus apertus-тың типтік түріне сілтеме жасаумен аяқтады. Келесі кезең 1917 жылы Браунның Альберта центрозавриндегі мақаласына түсті, ол алғаш рет 1914 жылы табылған толық кератопсиялық қаңқаны, AMNH 5351 үлгісін талдады, оны Monoclonius nasicornus ("мұрын мүйізді") деп атады. Сол мақалада ол тағы бір түрді сипаттады, Моноклониус катлери, Уильям Эдмунд Катлерді құрметтейтін эпитет, AMNH 5427 үлгісіне негізделген, басы жоқ қаңқа, тері іздері бар. Бұл мәселе келесі бірнеше жыл бойы, Р. С. Лулл 1933 жылы "Ревизия о кератопсия" еңбегін жариялағанға дейін, алға-артқа ауысты. 1907 жылғы монографиядан айырмашылығы, онда салыстырмалы түрде аз суреттер болса да, ол сол кездегі барлық белгілі кератопсиялық үлгілерді анықтауға және табуға тырысты. Лулл Альбертадан табылған тағы бір толық үлгіні сипаттады: AMNH 5341, қазіргі уақытта Йельдің Пибоди мұражайында YPM 2015 ретінде ерекше көрсетілді: сол жағы қаңқаны көрсетеді, бірақ оң жағы тірі жануардың реконструкциясы және оны Моноклониус (Центрозавр) флексусына сілтеме етті. Лулл Centrosaurus-ты Моноклониус-тың кіші синонимі деп шешті, бірақ субгенерлік атаққа лайық ерекше болды; сондықтан ол Моноклониус (Центрозавр) апертусын да жасады. Чарльз Мортрам Стернберг, Чарльз Х. Стернбергтің ұлы, 1938 жылы Альбертада Моноклониус типті формалардың бар екендігін қатаң түрде анықтады, Монтанадан 1876 жылдан бері басқа үлгілер келмеген және айырмашылықтар екі туыстың бөлінуін ақтады деп мәлімдеді. Моноклониус түрлері Centrosaurus түрлеріне қарағанда сирек кездесетін және ертеректе табылған, бұл бірінің екіншісіне ата-баба болатынын көрсетеді. 1940 жылы Стернберг тағы бір түрді атады: Моноклониус лоуей. Аталған атау оның далалық көмекшісі Гарольд Д'акр Робинсон Лоуды құрметтеді, ол 1925-1937 жылдар аралығында алты маусым бойы далалық маусымда жұмыс істеді, онымен бірге оңтүстік Альбертада, Манитоба мен Саскачеванда басқа жұмыстармен. 1949 жылы ол тағы бір комбинацияны жасады, Brachyceratops montanensis-ті Monoclonius montanensis деп атады, бұл өзгеріс бүгін қабылданбайды. 1964 жылы Оскар Кун Centrosaurus longirostris атауын Monoclonius longirostris деп өзгертті. 1987 жылы Гай Лихи Styracosaurus albertensis атауын Monoclonius albertensis деп өзгертті; 1990 жылы Томас Леман Avaceratops lammersi атауын Monoclonius lammersi деп өзгертті. Екеуі де танымал емес.

Жіктеу

1990 жылдары Моноклониус пен Центрозавр арасындағы қарым-қатынас әлі де даулы болды. Үш маңызды мүмкіндік бар еді. Біріншісі, Барнум Браун 1914 жылы тұжырымдағанындай, Моноклониус красс жарамды түр және Центрозавр апертусқа ұқсас. Бұл жағдайда Centrosaurus кішірек синоним болып табылады, ал Monoclonius басымдыққа ие болады. Екіншісі, Лэмбтің пікірінше, Моноклониус красс – бұл номен дубиум, яғни өте анық емес қазба материалға негізделген түр, оның негізінде басқа материалды оған негіздеуге болмайды. Мұндай жағдайда Моноклониус атауын ескермеу керек, ал Моноклониус түрлерінің M. crassus-тан басқаларын, егер олар nomina dubia немесе nomina nuda болмаса, басқа туыстарға жатқызуға тура келеді. Үшінші мүмкіндік – Моноклониус пен Центрозаврдың екеуі де жарамды, сондықтан олар бөлек. Соңғы ұстанымды 1990 жылдан бастап Питер Додсон қорғады, ол AMNH 3998 үлгісі, M. crassus лектотипі, Centrosaurus apertus холотипінен бас сүйегінің шеткі жиегіне жақын орналасқан өте жұқа париеталь сүйегімен ерекшеленеді деп мәлімдеді. Бұл жай ғана жеке өзгеріске байланысты емес екендігі М. лоуидің салыстырмалы түрде жұқа фрилге ие екендігімен дәлелденді. Алайда, 1997 жылы Скотт Сэмпсон және оның әріптестері М. красс лектотипі мен барлық салыстырмалы Моноклониус үлгілері номен дубиумға жатады деген қорытындыға келді, өйткені олардың барлығы жасөспірімдер немесе жартылай ересек дарақтарды білдіреді, бұл олардың жасөспірімдік ұзын түйірлі сүйек құрылымынан көрінеді. Кейбір жағдайларда ересек нысандар бұрыннан белгілі түрлер, ал басқаларында ересек нысандар ғылымға әлі таныс болмауы мүмкін. Осылайша, центрозавридтердің көпшілігінің онтогенезінде «Моноклониус» фазасы болады, бұл осындай үлгілерді кеңістік пен уақыт бойынша неге табуға болатынын түсіндіреді. 1998 жылы Додсон мен Эллисон Тумаркин сүйек құрылымын түрге тән педоморфозбен, яғни ересектердің жасөспірімдік белгілерін сақтап қалуымен түсіндіруге болады деп атап өтті. Бұл фактіні M. lowei-дің холотипі, NMC 8790 үлгісінің 609 миллиметрлік ұзындығымен, барлық белгілі центрозаврид үлгілерінің ішіндегі ең ұзын интерпариэталь сүйегінің болуы дәлелдейді. Екінші ең ұзын, Centrosaurus apertus-тің NMC 5429 үлгісінің ұзындығы 545 миллиметр ғана, бұл NMC 8790 жартылай ересек дарақ емес екенін көрсетеді. Алайда, 2006 жылы Майкл Райан М. лоуидің холотипінің үшінші эпипариеталь, фрил жиегіндегі остеодерма, жаңа ғана дамуға бастаған және толық жабылмаған бас сүйегінің тігістері көрсетіп отырғандықтан, ерекше үлкен жартылай ересек дарақ болғанын қорытындылады. Моноклониус красс номен дубиум ретінде қарастырылды. M. sphenocerus Коуптың 1889 жылғы M. recurvicornis деп атаған басылымында сипатталған. Үлгілік үлгі премаксилладан және ерекше биік, түзу мұрын мүйізінен тұрады. M. fissus 1889 жылы Коуптың атымен аталған, ол сүйектің (AMNH 3988) басқа түрлерден бас сүйегінің айналасындағы бөліктермен бекітілген аймақтарының мөлшерімен ерекшеленетін сквамозаль екенін ойлады.

Бұрынғы түрлері

Көптеген басқа да түрлер бұрын Моноклониус туысына жатқызылған, олардың көпшілігі басқа тұқымдарға қайта жіктелді немесе қазіргі уақытта бұрын аталған түрлердің синонимдері болып саналады. M. belli Lambe, 1902; қазір Chasmosaurus belli деп жіктеледі.
M. canadensis Lambe, 1902; қазір Eoceratops canadensis деп жіктеледі.
M. dawsoni Lambe, 1902; Centrosaurus apertus-тің синонимі.
M. flexus Brown, 1914; Centrosaurus apertus-тің кіші синонимі.
M. cutleri Brown, 1917; Centrosaurus apertus-тің кіші синонимі.
M. nasicornus 1917 жылы Барнум Браун атады. Бір кезде ол Centrosaurus apertus немесе Styracosaurus albertensis (мүмкін әйел морфологиялық түрі) кіші синонимі, немесе кейде Centrosaurus nasicornus деп жіктелетін ерекше түр болуы мүмкін деп ұсынылды. 2014 жылы Centrosaurus-тың өсу кезіндегі өзгерістерді зерттеу нәтижесінде C. nasicornus орта өсу кезеңін білдіретін C. apertus-тің кіші синонимі болып табылады. M. montanensis (Gilmore, 1914) Sternberg, 1949; қазір Brachyceratops montanensis деп жіктеледі, бұл өзі Rubeosaurus ovatus-тың мүмкін үлкен синонимі.
M. longirostris (Sternberg, 1940) Kuhn, 1964; Centrosaurus apertus-тің кіші синонимі.
M. apertus (Lambe, 1904) Kuhn, 1964; қазір Centrosaurus apertus деп жіктеледі.
M. albertensis (Lambe, 1913) Leahy, 1987; қазір Styracosaurus albertensis деп жіктеледі.
M. lammersi (Dodson, 1986) Lehman, 1990; = Avaceratops lammersi Dodson, 1986; = Avaceratops lammersorum (Dodson, 1986) Olshevsky, 1991.

Танымал мәдениетте

1897 жылы суретші Чарльз Р. Найт Коуп үшін *Agathaumas sphenocerus* суретін салған. Найт суретті түрдің ірі мұрын мүйізін сақтаған жартылай бас сүйегінің және көздерінің үстінде кішкентай мүйіздері сақталған *Monoclonius recurvicornis* суретінің негізінде жасаған. *A. sphenoceros* бастапқыда *Monoclonius* туысына, кейін *Styracosaurus* туысына жатқызылды, ал *M. recurvicornis* болуы мүмкін жарамды түр, бірақ әлі жаңа туысқа ие болған жоқ. Денесі 1896 жылы О.К. Марш сипаттап, суреттеген *Triceratops prorsus* түрінің толық қаңқасына негізделген. Суреттегі дене қапталдары үлкен тікенектер үшін *Pachycephalosaurus* түрiнiң жаңылыс анықталған сквамозалдарына, ал кіші қапталдар 1890 жылдары Марштың бригадасы Ланс, Вайомингте жинаған *Denversaurus* түрiнiң терілік қабықшаларына негізделген болуы мүмкін. Сол кезде *Monoclonius*, *Agathaumas* және *Triceratops* түрлерi мүйіздерінің орналасуымен және қалқаншадағы тесіктердің болуымен ерекшеленетін жақын туыстар деп есептелген. Бұл сурет кейіннен 1925 жылғы «Жоғалған әлем» фильмінде *Agathaumas* моделінің негізі ретінде пайдаланылды. *Monoclonius* кейіннен Фил Типпеттің «Тарихи дәуірге дейінгі аң» (1984) атты қысқаметражды фильмі үшін қайта құрылды (қазір *Centrosaurus* деп саналатын үлгілердің негізінде). Келесі жылы (1985) «Тарихи дәуірге дейінгі аң» фильмінде қолданылған кадрлар Роберт Гуенетт режиссерлік еткен «Динозавр!» теледокументалдық фильмінде қайта қолданылды. 2011 жылдың 6 сәуірінде Типпетт студиясы өзінің YouTube ресми арнасында «Тарихи дәуірге дейінгі аң» қысқаметражды фильмінің цифрлық қалпына келтірілген нұсқасын жариялады.