Вольфганг Цукерман: Немец-америкалық клавесин шеберінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Неміс туған американдық клавесин жасаушы (1922–2018)

Вольфганг Йоахим Цукерманн (11 қазан 1922 – 30 қазан 2018) – неміс туған американдық клавесин жасаушы және жазушы. Ол жаңа аспаптар құрастыруға арналған өте танымал жиынтықтың авторы ретінде және "Заманауи клавесин" атты ықпалды кітабымен белгілі болды. Әлеуметтік белсенді ретінде "Лондонның меулері" және "Жол аяқталысы" кітаптарын жазды.

Ерте өмір

Цукерманн Берлинде еврей ата-анасының ғылыми отбасында дүниеге келді және Гете мен Моцарттың құрметіне Вольфганг деп аталды. Оның ағасы Александр кейін қала құрылысшысы және велосипедті қолдаушы болып Оклендте (Калифорния) жұмыс істеді, ал Майкл есімді кіші інісі болды. Сегіз жасында виолончельді ойнауды бастады, осы құралды ересекте де тастамады. Отбасының еркек мүшелері квартет құрды: Александр бірінші скрипкада, әкесі екіншіде, Майкл альтта, ал Вольфганг виолончельде ойнады. Германияда нацистер билікке келген кезде Цукерманнның отбасы елден қашуға мәжбүр болды; олар 1938 жылы Нью-Йоркке көшіп келді, онда Цукерманнның әкесі былғары фабрикасын басқарды. Сол жылы Цукерманн американдық азаматтыққа қол жеткізіп, одан әрі "Уоллес" (немесе, тиіс жағдайларда, "Уолли") деп танылды. Ол АҚШ армиясында қарапайым сарбаз ретінде майданға қатысты, содан кейін Куинс колледжінен (Нью-Йорк) ағылшын тілі мен психологиядан бакалавр дәрежесін (1949) алды, сонымен қатар колледждің үздік түлегі атанып, осы оқу орнының ең жоғары наградасын жеңіп алды. Ол бірнеше жыл жоғары білімде психологияны оқуын жалғастырды.

Қазіргі заманғы клавесин

1967 жылы Цукерман АҚШ және Еуропадағы клавесин шеберханаларын аралап, саяхат бастады. Ол 1969 жылы жарық көрген «Заманауи клавесин» атты кітабында зерттеулерінің қорытындыларын баяндады. Цукерман әртүрлі аспаптармен жұмыс істеген клавесин техникінің тәжірибесіне де сүйенді. Кітаптың басты тақырыбы – клавесин құрылысында тарихи принциптерді ынталандыру; яғни, бұрынғы ұлы шеберлер жасаған аспаптарды жеңіл конструкция және өнеркәсіпке дейінгі материалдарды қолдана отырып қайта жасауға тырысқан жұмысты қолдау. Цукерман 16-18 ғасырлардағы шеберлердің ұзақ тәжірибесі берік және әдемі дыбыс жасаудың ең сенімді жолдарын тапқанын айтты. Ал 20 ғасыр шеберлерінің көпшілігі фортепиано технологиясына негізделген жаңалықтармен әлсіз дыбысты, күтуге қиын аспаптар жасады. Цукерманның тарихи принциптерге деген бейімділігі үш шебердің – Франк Хаббард, Уильям Дауд және Мартин Сковронек еңбектерін жылы бағалауында айқын көрінеді. Ол сол кездегі ірі фирмаларды, ауыр дизайндағы тарихи емес аспаптар жасағандары үшін әжуалай сынайды. Мысалы, «Сабатил» фирмасы туралы былай жазды (172-174 беттер): «Сабатил неміс клавесин өндірісінің дәстүрін жетістіксіздіктің ең биік шыңына жеткізді. Олардың аспаптарының ең тамашасы – 10 метрлік «Бах III», оны жақында көру мүмкіндігіне ие болдым. Бұл алып жаратылыс, тұрғын үйдің қабырғасына жабысып, қандай да бір сүйкімділігі болуы мүмкін. Оны арқасы қапталған алып, жойылған Stegosaurusпен салыстырған. Бірақ, қандай тартымдылығы болса да, иесі Бостондық шеберден жаңа клавесин тапсырыс беріп, қазіргісінен құтылуға ниеттенді. «Бах III»-тен шығатын дыбыс күткендей, жарылыс емес, ыңылдау болып шықты. «Нейперт» фирмасының аспабын былай сипаттады: ол «ларингиттен зардап шегеді, дөңгелек, сыбырлап дыбыс береді». Цукерман неміс клавесинінің сыртқы түріне де шабуыл жасады, оны томпақ және жаман деп сипаттады; ол тарихи шеберлер әрқашан әдемі және сәнді аспаптар жасағанын мәлімдеді. Коттик (1987) «Заманауи клавесин» кітабының әсерін былай сипаттады: «Кітап клавесин әлеміне бомбадай түсіп, әр бетте классикалық принциптерге негізделген аспаптардың, сол кездегі бағытты аспаптардан, олардың барлық «жетістіктерімен» бірге басым екенін көрсетті». Клавесин жасаушы Кэри Бибке сене тұрсақ, кітап «қазіргі заманғы клавесин дамуының бағытын өзгертті». Цукерман кітабын жазған кездегі екі тәсіл арасындағы қақтығыс өте күшті болды, бірақ қазір ол жойылды; бүгінгі таңда нақты тарихи бағыттағы клавесиндер толық үстемдік етеді. Кітап шабуылға ұшыраған тараптарды қатты ренжітті; Цукерманның досы Дэвид Жак Уэй бірнеше неміс шеберлері сот процесін бастауға ниеттенгенін айтты, және кітап Германияда тыйым салынды. Кітап авторы клавесин жасауда рационалдылықты бағалап, өнердің романтикалық жақтарына көңіл бөлмегенін көрсетеді. Мысалы, Цукерман машина құралдарын дұрыс пайдаланғанда, қолмен жасалғаннан гөрі әрқашан дәл кесілетінін және бұрғылатынын айтты, ал қол құралдарын қолданушы шебердің материалға деген кез келген пайдалы «сезімталдығы» жеткілікті тәжірибе алса, машина құралдарын қолданушы шеберге де беріледі деп мәлімдеді. Ол клавесиндегі фанераны да қорғады, оны бірден жоққа шығарудың қажеті жоқ екенін және фанера мен қатты бөлшектерді бір аспапта алмастырған жағдайларды мұқият салыстырудың және (1969 жылға дейін) нәтижесіз екенін айтады. Әліпби ретімен, Цукерманның кітабында соңғы клавесин шебері – оның жеке компаниясы. Ол өзінің жинақталған клавесиндерінің тарихи тұрғыдан «нақты» болған маңызды жайттарын (яғни, көпірмен жарыспайтын жұқа дыбыс тақталары) атап өтті және өзінің аспаптарының «нақты» емес екенін ашық мойындады (олар туралы жоғарыда айтылған). Цукерманн сондай-ақ кейбір атеистік аспектілерді олардың қолжетімді және әуесқойлар құрастыра алатындай етіп жобаланғанның қажетті салдары ретінде қорғады.

Around 1967, Zuckermann began a period of travel, visiting harpsichord workshops in both the United States and Europe. He described his research findings in his 1969 book The Modern Harpsichord, a wide ranging survey of the harpsichord makers of the time, covering their philosophies and instrument designs. Zuckermann also relied on his experience as a harpsichord technician who had worked on a wide variety of instruments. The main theme of the book was a forceful advocacy of historical principles in harpsichord construction; that is, in favor of work that attempted to recreate instruments of the kind built by the great makers of the past using lightweight construction and preindustrial materials. Zuckermann judged that the long experience of the builders of the 16th through 18th centuries had already discovered the most reliable ways to create robust and beautiful tone; and that the innovations of most 20th century builders, based mainly on the technology of the piano, had yielded feeble toned instruments that were difficult to maintain in good playing condition. Zuckermann's preference for historical principles was especially evident in the book's warmly appreciative account of the work of three builders, Frank Hubbard, William Dowd, and Martin Skowroneck, who are acknowledged today as the key figures in the move toward historically based harpsichord construction. It is also seen in Zuckermann's outright mockery of the major firms of the time who were building the heavily designed ahistorical instruments. For instance, of the Sabathil firm, he wrote (pp. 172–4):

Sabathil [has] brought [the] tradition of the German production harpsichord to its highest pinnacle of non achievement. [Of their instruments ], the greatest of them all is the Bach III, a full 10' long, which I had the privilege of seeing not long ago. This enormous creature, crouching against an entire living room wall, has perhaps something endearing about it. It has been compared to a stegosaurus, the giant extinct animal with plated back. However, whatever charm it may have had was not sufficient to prevent its owner from ordering a new harpsichord from a Boston maker with the intention of selling his present one. The tone issuing from the giant Bach III comes out predictably not with a bang but a whimper. He characterized an instrument from the Neupert firm thus: it "suffers from laryngitis, possessing a coarse, whispering tone." Zuckermann also attacked the German production harpsichord on grounds of its visual esthetics, characterizing it as tubby and ugly; he further asserted that the historical builders virtually always created instruments of grace and beauty. Kottick (1987) described the effect of The Modern Harpsichord: "[it] landed on the harpsichord world like bombshell, clearly showing, on page after page, the superiority of those instruments constructed on classical principles over the revival [i. e., then mainstream] harpsichords, with all their "improvements". According to harpsichord builder Carey Beebe, the book actually "altered the course of modern harpsichord development." The conflict between the two approaches of building was indeed a live one at the time Zuckermann wrote his book, but is no longer; authentically oriented harpsichords completely dominate the field today. The book undoubtedly upset the attacked parties very much; Zuckermann's friend David Jacques Way reported that several German makers threatened lawsuits, and the book was eventually banned in Germany. The book suggests that its author valued rationality in harpsichord building and was seldom swayed by the more romantic aspects of the craft. For instance, Zuckermann suggested that machine tools properly used will always cut and drill more accurately than can be done by hand, and argued that any sort of beneficial "sensitivity" to the material claimed by the craftsman using hand tools will carry over to the craftsman using machine tools if she gets sufficient practice. He offers a diffident defense of plywood in harpsichords, suggesting it should not be dismissed out of hand and that careful comparisons of cases where plywood and solid parts have been interchanged in the same instrument are worth doing and (as of 1969) inconclusive. Through accident of alphabetical order, the last harpsichord builder discussed in Zuckermann's book is his own company. He mentions the essential ways in which his kit harpsichords were historically "authentic" (i. e. in having thin soundboards with light barring that avoids overlap with the bridge) and he confronts with candor the ways in which his instruments were most certainly not "authentic" (for these, see discussion above). Zuckermann also defends some aspects of inauthenticity as the necessary consequence of their being designed to be affordable and constructible by amateurs.

Квентоль бизнесін тастау

"Заманауи клавесин" үшін нақты аспаптарды зерттеу тәжірибесі Цукерманның құрылысшы ретіндегі мансабына күшті әсер етті. Котик былай деп жазады: "Кітапты жазу және осыдан туған терең ойлау нәтижесінде Цукерман өзінің жетілмейтін аспаптарын жасауды тоқтатуға және 1970 жылы жинақталған бизнесін Дэвид Уэйге сатуға шешім қабылдады". Уэй "Заманауи клавесин" кітабының баспагері болған және осы процесте клавесин жасауға ынта тілеген. Уэй фирманың өндірісін Цукерманның зерттеулерін пайдалана отырып, тарихи жағынан нақтырақ аспаптар жасау бағытына бұрды. Компания дамып, бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Кейінгі мансабы басқа бағытта болғанымен, Цукерман біраз уақыт клавесин әлемінде қалып қойды. Англияда тұрған кезінде (төменде қараңыз) ол құрылысшы Майкл Томаспен бірлесіп тарихи үлгідегі аспап жинақтарын жобалады: итальяндық стильдегі клавесин және клавикорд. Ол сондай-ақ бірнеше жыл бойы "Харпсихорд" журналында тоқсан сайын мақала жазып, басқа өндірушілерге консультант ретінде көмектесті. Шотттың (1986) мәліметінше, Цукерманның қатысуы 1970-ші жылдардың соңында толығымен аяқталды.

Активист ретінде

1960 жылдары Цукерманның клавесин жобасы гүлденген кез, сонымен бірге Америка үкіметінің әскерін Вьетнамдағы күрделі соғысқа жіберген және ішкі саяси белсенділіктің күрт өсуіне әкелген кезең еді. Цукерман соғысқа қарсы жарық көрістік, ол 1967 жылы Village Voice газетіне жазған хатында американдық саясатты "жаппай кісі өлтіру" деп сипаттады. Өзге жарияланымдарында ол өзінің саяси радикалданған процесін былайша түсіндірді: "Көптеген адамдар сияқты, мен де үш оқиғаның нәтижесінде "радикалдастым": Пентагонның сатыларында отыру, телеарнадан Демократиялық конвенцияны тамашалау және түрмеге қамалу". Ол Angry Arts аптасының (25 қаңтар – 5 ақпан, 1967 жыл) демеушісі болды, бұл өнер қауымдастығының соғысқа наразылық білдіру үшін жасаған күш-жігері еді. 1969 жылға қарай Цукерманның соғысқа деген көңілі түскендігі соншалық, ол елден кетуге шешім қабылдады. Ол Нью-Йорктен Англияға кетіп, Девонширдегі ауылдық жерде орналасқан, 15 ғасырда салынған, 28 акр жер мен бақшасы бар Стаффорд Бартон үйін сатып алды. Сол жерде ол "қолөнермен айналысып, әйтпесе мектепті тастап кеткен балалармен жұмыс істеді"; сондай-ақ ол "жергілікті ақсүйектермен камералық музыка ойнап, теннис ойнады". 1971 жылы The Village Voice газетіне жариялаған мақаласында ол өзінің тәжірибесімен және Англия туралы ойларымен бөлісті. Уақыт өте келе Цукерман клавесиннен екінші мамандығына – саяси белсенділікке көшті. Ол үлкен тұтынушылық қоғамның құндылықтары мен үлгілерінен алшақ жатқан шағын, жергілікті ынтымақтастық жобаларын құруға белсенді қатысты. Лондонда тұрғанда ол сол кездегі жоспарлау саясатына қайшы келетін қаладағы бес жүз меу (бұрынғы жайлау орындары) қалалық орта үшін қолайлы екенін атап өтті және Барбара Розенмен бірлесіп "Лондонның меулері: Лондонның өткенінің жасырын жолдарына нұсқаулық" (1982) кітабын жазды. 1987 жылы Цукерман Парижде орналасқан тәуелсіз коммерциялық емес саясатты зерттеу тобы The Commons-пен ынтымақтастыққа кірісті. 1994 жылға дейін ол аға серіктес, жазушы және "Жаңа мобильділік күн тәртібі" атты бағдарламаның редакторы болды, бұл бағдарлама адамдардың тұратын және жұмыс істейтін жерлеріне қол жеткізуді жақсарту үшін көліктік (және өмірлік) жүйені қалай ұйымдастыруға болатынын қарастырды. Жоба соңында бүкіл әлемнен идеялар, ұсыныстар мен мүмкін болатын шешімдерді іздеуге әкелді. Цукерманның ірі халықаралық ауқымда "жинақтаушы" ретіндегі мол тәжірибесі бағдарламаның және оның түрлі ұсыныстары мен демонстрациялық жобаларының маңызды қозғаушы күші болды. "Жол аяқталады" (1991) кітабы "Жаңа мобильділік" жобасының бай ақпараттық және идеялық базасын жинақтап, оны көпшілікке түсінікті, оңай оқылатын формада, арнайы терминологиясыз және көліктік әдебиетте сирек кездесетін көркем тілде жазылған. Цукерман бұған EcoPlan жобаларының бірқатарын қосты, мысалы, балалар кітабының авторы – "Дөңгелектің артындағы үйдің тышқаны" (1992), сондай-ақ The Commons Car Free Days бағдарламасында жетекші рөл атқарды. Оның "Алиса астындағы елде" (2000) кітабы бүгінгі технология мен қоғамның мәселелерін (және әдеп-ғұрыптарын) әдетте әдебиетте кездеспейтін біршама ерекше көзқараспен қарастырады. 1994 жылы Цукерман Эрик Бриттонмен бірлесіп, The Commons аясында "Тұтынушылық мереке – жылдың бір күні экономиканы өшіріп, оны ойлаймыз" деп аталатын интерактивті бағдарлама жасады. Бірақ көп ұзамай олар Канаданың жақсы қаржыландырылған, көптеген бірдей мақсаттары бар бағдарламасы – "Ештеңе сатып алмау күні" туралы біліп, олардың бірлескен жобасын халықаралық қолдау сайтына айналдыруға шешім қабылдады, ол проблемалардың, идеялардың, жолдардың және шешімдердің кең ауқымын қарастырып, канадалық жобаны күшейтуге және оған бәсекелестік тудыруға көмектесетін еді. Осылайша "Ештеңе сатып алмау" халықаралық күні дүниеге келді және бүгінге дейін жалғасуда. Цукерман шамамен 1995 жылы Францияға көшіп келді. Көшкеннен кейін ол The Commons ұйымымен бірлесіп зерттеу, жазу және редакциялау жұмыстарын жалғастырды.

The 1960s, when Zuckermann's harpsichord project flourished, was also the time of when the American government sent its troops to fight in a controversial war in Vietnam, leading to a sharp rise in domestic political activism. Zuckermann was an impassioned opponent of the war, who in a 1967 letter to the Village Voice described American policy as "mass murder". Elsewhere he described the process of his political radicalization: "Like many others I was "radicalized" by three events: sitting on the steps of the Pentagon, watching the Democratic Convention on tv, and being jailed." He was a sponsor of Angry Arts week (25 January 5 February 1967), an effort by the artistic community to rally opposition to the war. By 1969, Zuckermann's despair over the war had reached the point where he decided to leave the country. He left New York for England, where he bought and moved into Stafford Barton, a 15th century house in rural Devonshire with 28 acres of fields and gardens. There, he "r[a]n a crafts business, work[ing] with kids who would otherwise be dropouts"; he also "play[ed] chamber music and tennis with the local gentry." He reported his experience, and his thoughts about England, in a 1971 contribution to The Village Voice. With time, Zuckermann shifted his emphasis from harpsichords to his second career as a political activist. He played an active part in creating small local collaborative projects that cut away from the values and patterns of the dominant consumer society. While living in London, he noted the five hundred mews (former stable blocks) in that city as, contrary to professional planning views at the time, a viable city environment, and proceeded to write with co author Barbara Rosen The Mews of London: A Guide to the Hidden Byways of London's Past (1982). In 1987 Zuckermann began his collaboration with The Commons, an independent non profit policy research group based in Paris. Through 1994 he was a Senior Associate, writer and editor of a program called the New Mobility Agenda which looks at ways in which we could arrange our transportation (and our lives) so that people could obtain better access to the places they live and work. The project eventually led to a search for ideas, suggestions, and possible solutions from people and places around the world. Zuckermann's significant experience as a 'kit builder' on a large international scale was one of the important driving forces behind the program and its various spin offs and demonstration projects. End of the Road (1991) was written as an attempt to pull together all the rich body of information and ideas being generated by the New Mobility project, in an easily readable form, addressed to the general public, and put into jargon free and vivid language not generally found in the transportation literature. Zuckermann followed this up with a number of other EcoPlan projects such as co author of a children's book, Family Mouse Behind the Wheel (1992), as well as taking a leading role in The Commons Car Free Days program. His book Alice in Underland (2000) looks at today's technology and society matters (and manners) from a perspective somewhat different from that usually encountered in the literature. In 1994 Zuckermann collaborated with Eric Britton, with whom he had worked much earlier on the Sundance Festival, to create an interactive program under The Commons for something they called "Consumer Holiday – The one day a year we turn off the economy and think about it". Shortly however they became aware of a well financed Canadian program with many of the same objectives, Buy Nothing Day, and decided to convert their collaborative project into an international support site that looked at a broader range of problems, ideas, paths and solutions, which would help to amplify and compete the Canadian project. Thus the International Buy Nothing Day program was born and continues to this day. Zuckermann moved to France around 1995. Following the move he continued his research, writing, and editing activities with The Commons.

Кітап дүкенінің иесі ретінде

1994 жылғы маусымда ол «Шекспир» ағылшын тіліндегі кітап дүкені мен өнер орталығының негізін қалаушысы және меншік иесі-директоры болды. Бұл дүкен Авиньон қаласында орналасқан және 20 ғасырдың басында Парижде Сильвия Бич жүргізген танымал «Шекспир» кітап дүкенінің құрметіне аталған (Бич Джеймс Джойстің жиі цензураланған «Улисс» романын алғаш басып шығарған). Цукерманн мен Бритон дүкенді «технология, қоғам және жеке жауапкершілік мәселелерінен ‘мәдениетті’ ажыратудан түбегейлі бас тартатын кітап дүкені және өнер орталығы» деп сипаттады. 2008 жылы келген бір кісі дүкенді былайша сипаттады: «Порт Сен-Лазардың жанындағы ортағасырлық қала қабырғаларының ішіндегі кішкентай, бірақ жақсы жабдықталған тыныш бөлме. Дүкен иесінің ерекшелігі сезіледі. Келушілер сыбырлап сөйлейді, кітаптар сөрелерден құрметпен алынады, ал қадірлі, күміс шашты Вольфганг Цукерман тыныш татулықпен басшылық етеді. Тіпті кафеде де (М. Цукерман үйде жасалған кекстермен бірге таңғажайып және керемет ағылшын кремді шайын дайындап бере алады) естілетін дыбыстар – тыныш шайнау, қыш құралдарының сыңғыры, беттердің қозғалысы және әдеби әңгімелердің күңгірт үні ғана». Цукерманн 2012 жылы кітап дүкенін басқарудан зейнеткерлікке шықты, ол әлі де басқа меншік иелерімен жұмыс істеп тұр. 2018 жылдың соңында Францияның Авиньон қаласында қайтыс болды.

Түрлі-түрлі

Цукерман өзінің сүйікті композиторы Жозеф Гайдн екенін хабарлады, сонымен қатар осы композитордың ең танымал туындыларының көп еместігін, олардың көпшілігі клавесинге арналмаған екенін айтты.