Кіріспе

Зергерлік өнер адам мәдениетінің өркендеуі ретінде туған. Әшекейлену, зергерлік өнердің мақсаттарының бірі, кемінде тас дәуірінен бері белгілі. Украинадағы зергерлік бұйымдар тарихында осы территорияны бұрынғы және қазіргі уақытта мекендеген көптеген мәдениеттер мен халықтардың ықпалы байқалады.

Жергілікті мәдениеттердің үлесі

Қазіргі Украина аумағынан табылған ең алғашқы әшекей бұйымдары Мустер дәуіріне (Ескі тас дәуірі) жатады. Олар мамонттың сүйегінен жасалған, ең ерте белгілі меандр өрнегімен безендірілген екі білезік және Мизин археологиялық қазбасынан табылған қабықтан жасалған әшекейден тұрады. Археологиялық мәліметтер Украина жерінде көптеген алдын ала мәдениеттердің (неолиттік сымды керамика мәдениеті, шар тәрізді амфора мәдениеті, Ямна мәдениеті, славянға дейінгі Черняхов мәдениеті, Зарубинци мәдениеті, Пржеворск мәдениеті және тағы басқалары) болғанын көрсетеді. Бұл мәдениеттер металл өңдеуде жетістіктерге жеткен. Олардың кейбіреулері Трипилия шаруаларымен және көшпелі тайпалармен бірге өмір сүрген. Ямна мәдениетінің археологиялық ескерткіштерінде мыс өндіруші шеберханалар табылды. Қорыту, қалыпқа құю және қалыптарда құю кең таралған техникаларға айналды. Қола дәуірінің шеберлері білезіктер, шашқыштар, әшекейлер және фибулалар жасаған.

Украина арқылы көшіп келген халықтардың зергерлік бұйымдары

Неолит дәуірінде Украинадағы трипильдіктер мыс сияқты табиғи металдардан зергерлік бұйымдар жасады. Олардың ішінде спиральді білезіктер, сақиналар, тәждер, қабықтан жасалған әшекейлер, мыс түтіктер мен аналық инжу-маржан дискілері болды. Б.з.д. 8-6 ғасырларда киммерийліктер зергерлік өнерге жаңашылдық әкелді. Қола мен темірден жасалған көптеген бұйымдарында гүл және жануар мотивтері бейнеленген. Қара теңіз жағалауы мен Днепр өзенінің құнарлы топырағы мен қолайлы климаты темір дәуірінде гректерді қызықтырды. Ираннан келген скифтер киммерийліктерді ығыстырып, б.з.д. 500 жылдары Қара теңіз аймағында пайда болды. Олар ұзақ жылдар бойы осы аймақта гүлденіп, гректермен сауда-саттық байланыста болды. Грек және скифтердің алтыннан жасалған шеберліктері кеңінен танымал. Олар дене, қару-жарақ және ат жабдықтарын безендіру үшін сол кездегі барлық металл өңдеу техникаларын қолданды: құю, қалыптау, гравировкалау, алтын жалату, инкрустациялау, тас орнату және т.б. Олардың туындыларында фантастикалық жануарлардың (гриффиндер, сфинкстер, қанатты жануарлар, адам басы бар аңдар) ерекше стильде бейнеленген. Бейнелерді стильдеу күрделі зооморфты композицияларды бейнелеудің реалистік әдісіне айналды. Скиф мемлекетінің гүлдену кезеңінде техникалық деңгей едәуір жақсарды. Сарматтар скиф мемлекетін басып алып, жаңа дәстүрлерді әкелді, соның ішінде полихромдық стильді. Оның бір мысалы – жануар денесінің бейнесіне көк паста немесе бирюзадан жасалған кірікпелерді дәнекерлеу арқылы бейнелеу. Қара теңіз аймағындағы грек өнері сармат стиліне әсер етті, ең бастысы – түс гаммасын кеңейтті. Осы кезеңде бағалы металдар мен асыл тастармен қатар, шыны да зергерлік бұйымдарда қолданылды. Гректердің брошь-фибулалары көбінесе осы стильде жасалған. Б.з.д. III ғасырда кельт өнері Украинаның оңтүстік аймақтарына енді. Рим провинцияларында кельт қолөнерінің қайта жандануы орын алды, әсіресе зергерлік бұйымдар түрінде. Бұл әшекейлер Қара теңіз жағалауына және солтүстікке таралды. Украинаның қазіргі аумағына кельт зергерлік бұйымдары сауда және солтүстік тайпаларымен мәдени байланыстар арқылы да келді. Кельт өнері мен мәдениеті Ұлыбритания аралдарына, Германияға және Балтық теңізі жағалауына, содан Украинаға тарады. Украинаның әр аймағында қару-жарақ пен зергерлік бұйымдар жасау стилінде кельт әсері байқалады. Украинаның зергерлік дәстүрі басқа мәдениеттерге де әсер етті. Мысалы, готтар б.з. 400 жылына дейін осы аймаққа келіп, Украинада кең таралған полихромдық және жануарлар стильдерін қабылдады, бұл кейіннен меровингтер стилінде зергерлік бұйымдарда көрінді. Гунндардың қысымымен готтар Қара теңіз аймағынан кетіп қалды. Бұл азиялық халық полихромдық стильдің өзгеше түрін әкелді, ол дәнекерленген бөліктерге түсті кірікпелерді енгізу және филигрань мен грануляциядан жасалған фондық өрнектермен сипатталды. Осы кезеңде аварлар, болгарлар, хазарлар, ұғырлар және печенегтер сияқты басқа азиялық халықтардың көші-қоны да Украина мәдениетіне әсер етті және одан әсер алды.

Украинаның дәстүрлі зергерлік бұйымдары

VI ғасырдың басында славян халқының таралуы болды, ал 880 жыл шамасында Киев Русі мемлекеті құрылды. Бұрынғы тұрғындардың дәстүрлері жойылған жоқ, бұл зергерлік бұйымдарда анық байқалды. Түпнұсқалық автохтондық формалармен қатар, славян зергерлік өнеріне скифтер, сарматтар, ғұндар, гректер, кельттер және викингтердің ықпалы қосылған. Ежелгі славяндарға таныс болған техникаларға: соғу, штамптау, бедерлеу, грануляция, қорытылған балауыз құю, эмальдеу және ниелло жатты. Шеберлер өте жоғары техникалық біліктілікке жетті. Бенедикт монахы Теофил Киев Русінің зергерлерін византиялықтардан кейін екінші орынға қойды. Барлық халықтарға ортақ болған алқалар, жүзіктер, мойындықтар, білезіктер, фибулалар, әшекейлер және басқа да зергерлік бұйымдардан өзге, славяндарда Киевтік ерекше үлгідегі күміс білезіктер, шеке сақиналары, эмальдалған колттар мен тәждер болды. Сондай-ақ, қасықтар, балқылар, жылқылар, үйректер, жануарлар мен адамдар бейнеленген металл амулеттері де кеңінен танымал болды. Осы кезеңде Украина Византия империясының ықпалын сезіне бастады, әсіресе дүниетанымы, мәдениеті мен өнері салаларында. Кітап мұқабаларын жасау, көбінесе інжу-маржанмен (негізінен Днепр өзенінен), литургиялық келіштер, айқыштар, иконаларға жақтаулар, ал кейінірек қасиетті заттарды сақтауға арналған қораптар, шіркеу шамдандары, келіштер мен табақтар сияқты жаңа шығармашылық туындылар пайда болды. 1240 жылы Бату хан бастаған моңғол шапқыншылығы Киевті толығымен қиратты. Киев Русінің шеберлері тұтқынға алынып, татарларға жұмыс істеуге мәжбүр болды. Моңғол билігі бірнеше ғасырға созылды. Галич және Володымирде қайта жаңғырған орталықтар Киевтік дәстүрлерді жалғастыруға тырысты. Сонымен қатар, Волга өзені мен оның салалары бойындағы солтүстік-шығыс славян халқының шағын елді мекендері Русьтің шеберлік дәстүрлерінің бір бөлігін қабылдады. Жергілікті мәдени дәстүрлермен үйлесімде және Балтық халықтарының ықпалымен олар кейіннен орыс мәдениеті деп аталатын жаңа мәдениеттің қалыптасуына үлес қосты. Гуцул және Покуття аймандарының дәстүрлі зергерлік бұйымдарына білезіктер мен украиндық кестелер жатады.

Амулеттер

Славян мифологиясында амулеттер зұлым рухтарды алшақтатуда маңызды рөл атқарады. Он бірінші және он екінші ғасырларда жылан медальондары кең таралған. Медальон дөңгелек, сопақ немесе сегізбұрышты пішінде болған. Сырт жағында бір немесе бірнеше христиан қасиеттілерінің суреті бейнеленген, ал ішкі жағы, киюшіге қарап, көпшілікке көрінбейтін, жыланға ұқсас славян әйел құдайының суреті, мүмкін Мелузинаның суреті салынған. Бұл ежелгі Русь мәдениетіндегі "екі дінді ұстанудың" мысалы.

Қайта өрлеу дәуірі

Украинадағы зергерлік өнердің дамуының келесі кезеңі Польша-Литва мемлекетінің билігі тұсында болды және Ренессанс дәуірінің жаңа стилінің кең таралуымен ерекшеленеді. Сол кездегі ең ірі зергерлік орталықтар – Львов, Киев және Камянец-Подилский қалалары болды. Львов ұзақ мерзімге дейін жетекші орталық болып қала берді. Украинадағы Ренессанс дәуіріндегі зергерлік бұйымдардың басты ерекшелігі – ежелгі сәндік элементтерді пайдаланудағы техникалық жетілдік. Бүгінде танымал украин зергерлері – Николай, Лаврентий, Симон, А. Касьянович және Х. Остафиевич есімдері сақталған. Олар поляктармен, немістермен, еврейлермен, венгрлермен, армяндармен, итальяндықтармен және шотландтармен бірлесіп жұмыс істеді. Львовтағы тәуелсіз алтын шеберлердің гильдиясы төрт ғасырдан астам бұрын құрылған. Осы кезеңдегі зергерлер монастырлар мен шіркеулерге арналған бұйымдар жасағанмен қатар, ыдыс-аяқ және зергерлік бұйымдар сияқты дүниелік қолданысқа арналған заттарды да өндірді. Львов шеберлерінің шеберлігімен жасалған күміс белбеулер ерекше атаққа ие болды. Олардың бетіне күміс немесе алтынмен өрнектелген, алма-кезек орналасқан сопақ және төртбұрышты пластиналар салынған. Алмаз бен басқа да қымбат тастарды кесу өнері 14 ғасырдың ортасында пайда болды. Бұл тастың азын-аузын жабатын, жеңіл бекітуге мүмкіндік берді. Сондықтан, Украинадағы саудагерлер үшін алғашқы импортталған кесілген алмаздар үлкен қызығушылық тудырды. Осы кезеңде украин зергерлік өнері Аугсбург, Ниренберг, Түркия және Польшадан келген туындылардың ықпалында болды. Зергерлер жергілікті нарықты қамтамасыз етіп қана қоймай, Молдова және Мәскеу сияқты алыс аймақтардан келген тапсырыстарды да орындады. Украиндық өнімдер Польшаның шетелдік нарықтарында, Украинадағы жәрмеңкелерде және басқа да жерлерде қолжетімді болды. Зергерлік бұйымдар жасау техникасы жетілдіріліп, зергерлік бұйымдар кішірейіп, жеңілдеді. Сырғалар көбінесе құлақтың тесігіне тағылып, храмға немесе шашқа тоқуға арналмайтын болды. Жұмбақтардың пішіні өзгеріп, олар алмаз бен інжу-маржанмен әшекейленген алтынмен жалатылған ниэллодан жасалған жеңіл, қатты белдеулерге немесе тізбектерге айналды. Жұмбақтар, бұғаздар және сәндік түймелер барлық әлеуметтік топтағы ерлер мен әйелдер арасында кең таралды.

Барокко дәуірі

Алтын шеберлердің гильдияларымен қатар, зергерлер жеке шеберханаларда да жұмыс істеді. И. Равыч, М. Юрьевич, П. Волох, И. Завадовский шеберханаларынан шыққан Барокко өнерінің шедеврлеріне күмістен жасалған патша есігі, Киев Печерск Лаврасы мен Киевтегі Әйя София соборының алтарь жақтаулары кіреді. Осы дәуірде құнды тастарға да қызығушылық арта түсті. Алмаз және асыл тастарды кесу шеберлері пайда бола бастады.

Кейінгі кезеңдер

Ауылда кәсіби емес, ауылдық зергерлік бұйымдар жасау жиі кездесті. Ол ежелгі, дінсіз үлгілер мен ою-өрнектерден шабыттанды. 19-шы ғасырдың басында Карпат тауларында, әсіресе гуцулдар арасында шебер зергерлер пайда болды. Олардың ішінде мыс шеберлері Дудчак, Медвидчук және Федьюк болды. Украинаның шығыс өңірлерінде дукач (тізбекке ілінген мөрленген медальон немесе алтын монета) танымал болды. Батыс Украинада кең таралған әйелдердің әшекейі – згарда (күміс монеталардан жасалған мойын әшекейі) болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ресей азамат соғысы Украинада зергерлік өндірістің дамуын тоқтатты.

Кеңес дәуірі

Коммунистік режим кезінде кеңес алтын шеберлері көбінесе 19 ғасырдағы ескі үлгілерді көшіріп жасады. Бай адамдарға арналған қымбат әшекейлердің орнына, салыстырмалы түрде арзан материалдардан, арзан тастар мен шыныдан жасалған бұйымдар қалыпты жағдайға айналды. Бұл өзгеріс КСРО Коммунистік партиясы Орталық комитетінің "Жобалау және құрылыстағы артықшылықтарды жою туралы" қаулысының нәтижесінде болды. Бұл қаулы суретшілерге рұқсат етілген материалдарды пайдалана отырып, жаңа формалар мен техникаларды табу міндетін қойды. Социализм дәуірінде көптеген шектеулер болды. Құнды металдар мен тастардан кез келген өнімдерді жасау құқығы тек мемлекеттік кәсіпорындарға ғана берілді. Шағын шеберханаларға тек бұйымдарды жөндеуге ғана рұқсат етілді. "Классикалық кеңестік" стиль (жидектер, гүлдер, жапырақтар) өнеркәсіптік өндірістегі үлгілерге тән болды. Маман дизайнерлердің жетіспеуі тұтынушылардың қажеттіліктеріне бейімделудегі икемділікті және зергерлік дизайнның жаңаруын шектеді. Украина көп жылдар бойы заманауи зергерлік бұйымдар жасау процесіне қатысу мүмкіндігінен айырылды. Мұның себептері көп болды: кеңестік режимнің идеологиялық көзқарастары, шетелдік шеберлермен байланыс болмауы, жеке суретшілерге құнды материалдармен жұмыс істеуге тыйым салу және көптеген суретшілердің көркемдік білімінің жетіспеуі.

Қазіргі заман

Қазіргі уақытта Украинада украиналық зергерлік бұйымдар дизайны бойынша оқытатын колледж немесе университет жоқ. Дегенмен, студенттер зергерлік бұйымдардың технологиясы мен дизайнын оқи алатын бес орта арнаулы өнер мекемесі бар. Львов көркемсурет академиясында, Украинадағы жалғыз металл өңдеу факультетінде, бір семестр шағын формаларға арналған. Академияның шеберханаларында құнды металдармен ресми түрде жұмыс істеуге заңнаманың шатастырушы және күрделі болуы себепті әлі де мүмкіндік жоқ. Арнайы галереялар мен өнер сыншыларының жетіспеуі жеке суретшілердің туындыларын іске асыруын қиындатады. Тұрақты көрмелер мен байқаулардың болмауы шығармашылық идеялардың алмасуына кедерілді келтіреді. Көптеген құрал-жабдықтар мен материалдар жетіспейді, тіпті Кеңес Одағынан кейінгі кезеңде зергерлік шеберханалардың саны шамамен он есеге артқанына қарамастан. Заңнама кәсіби білімі жоқ адамдардың да шеберхана ашуына рұқсат береді. Авторлық құқық заңдары тиісті деңгейде сақталмайды. Украинадағы алтын шеберлері біріккен кәсіби одақ немесе қауымдастық болмағандықтан бір-бірінен оқшауланған. Шетелдік әріптестермен байланыс аз, сондай-ақ украин тілінде кәсіби әдебиет жоқ. Украинаның түрлі аймақтарынан зергерлерді біріктіруге жасалған алғашқы әрекет 1997 жылы Киевтегі Украина Ұлттық Банкінің жаңадан ашылған мұражайында өткен «Украина қазыналары» көрмесі болды. 1999 жылы Киевте алғаш рет «Jeweller Expo» көрмесі ұйымдастырылды. Украинада төрт мемлекеттік зергерлік фабрика, екі мемлекеттік тас кесу фабрикасы және бір мемлекеттік кен өндіру және өңдеу кәсіпорны бар. Украина жақында ғана өз алтынын өндіруді бастады. Соңғы жылдары бірнеше шағын жеке компания құрылды. Киев, Львов және басқа қалаларда жеке және топтық зергерлік көрмелер де өткізілді. Украиналық суретшілер шетелдегі байқаулар мен көрмелерде сәтті қатысады. Әр жыл сайын көптеген жас суретшілер жаңа формалар мен инновациялық материалдарды іздеуге қосылады.