Кіріспе
Генри Джеймстің пьеса жинағы: «Театралдық қойылымдар: Екінші серия» – Генри Джеймстің 1895 жылы жарық көрген екі пьесадан тұратын жинағы. 1894 жылғы «Театралдық» кітабының жалғасы ретінде Джеймс осы томға тағы екі сахнаға қойылмаған пьесаны, «Альбом» және «Бұзық» пьесаларын қосты. Джеймс осы кітапқа кеңейтілген кіріспе жазды, онда театр үшін жазу және осымен байланысты қажетті құрбандықтар туралы ойларын білдірді.
Theatricals: Second Series is a book of two plays by Henry James published in 1895. As a follow up to his 1894 book Theatricals, James included two more unproduced plays in this volume, The Album and The Reprobate. James wrote a longer preface for this book, where he discussed writing for the theater and the sacrifices involved.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Альбом Лондонның сыртындағы Кортлендтың ауылдық үйінде басталады, онда үй иесі Бедфорд жоғарғы қабатта өлім күйінде жатыр, ал оның мүлігінің тағдыры белгісіз. Сэр Ральф Дамант пайда болады; ол ең жақын туысқан, сондықтан мүлік оған тиесілі деп есептейді. Суретші Марк Берналь (ұзақ уақыттан бері жоғалған және өлген деп есептелген) де келеді. Ол алыс туыс және "1891 жылдың қыркүйегі" деп таңбаланған эскиздер альбомымен келеді. Үш әйел бұл жерде жүр: Леди Бассет, Бедфордтың досы, ол енді Сэр Ральфқа үйленгісі келеді, осылайша Бедфордтың мүлігіне ие болғысы келеді; Тедди Эшдаунға ұнайтын, бірақ көбірек тілейтін Мод Винсент; және Бедфордтың Маркқа ғашық болған хатшысы Грейс Джесмонд. Сахнада көп қозғалыс болады, оның көп бөлігі Марктің альбомына байланысты. Ақырында Марк пен Грейс, сондай-ақ Тедди мен Мод үйленуге шешім қабылдайды. Сэр Ральф байлық іздеген Леди Бассеттен құтылуды қалайды, сондықтан пьесаның соңында ол жомарттықпен Бедфорд мүлігін Маркқа сыйлайды. Джеймс "Альбомнан" жақсы деп сипаттаған "Бұзық" пьесасы, мистер Бонзордың Хэмптон-Корт вилласына ешкімге хабарсыз келген Фрешвилл ханымның пайда болуымен басталады. Ол Нина болып шығады, Пол Даблдейдің Парижде көп жыл бұрын бірге болған досы. Соңғы он жыл бойы Полдың жесір анасы, миссис Даблдей және оның серігі, үйленбеген Бонсор виллада, өмірдің құмарлықтарынан алыс, оны қатаң бақылауда ұстап келді. Бонсордың қызы Бланш Амбер Полмен танысады және оның басқалар оны жаман мінезді және сенімсіз деп күдіктенгендіктен бала сияқты қарауына наразы болады. Ал капитан Чантер миссис Даблдейді қуалайды. Көптеген сынақтардан, қиындықтардан, кірулер мен шығулардан кейін Бланш Полдың үйлену ұсынысын қабылдайды, бұл оны оқшаулықтан құтқарады. "Бұзық" Пол есейген және жауапкершілікті сезінетін адам болып шығады. Аяғы одан да қуанышты болу үшін, миссис Даблдей Чантерді құшақтап алады.
Негізгі тақырыптар
Егер осы пьесаларға нағыз қызығушылық болса, ол Пол Даблдей кейіпкерінде – зор байлықтың мұрагері, ол дерлік толығымен оқшауланған, себебі басқалар ол толық еркіндікке ие болған жағдайда не істеуі мүмкін деп қорқады. Пауыл Джеймстің қашық туысы Генри Уайкоффтың образында жасалған, ол да осыған ұқсас оқшаулықта ұсталған, бұл жайт романшының өмірбаяндық кітабында, «Шағын бала және басқалар» атты туындысында сипатталған. Кереметі, нақты Уайкофф та, ойдан шығарылған Даблдей де, барша күткеннен гөрі сенімдірек және жауапкершілігі жоғары болып шығады. Бұл идея Джеймстің қызықты психологиялық повесіне айналуға тиіс еді, бірақ ол оны «Жаман адам» атты ешқандай есімді қалпымен ысырапқа жіберді. «Альбомнан» ешқандай мағыналы тақырыптарды табу қиын, тек сахнадағы үздірілмейтін шатақ салқыны қатты жалықтыруы мүмкін.
Санаткерлік бағалау
Кітаптың ең қызықты бөлігі саналатын кіріспесінде Джеймс осы пьесалардың көбінесе ойсыз болу үшін жасалғанын жазды: «Қысқа комедия, неғұрлым кең болса, соғұрлым жақсы, толығымен қарапайым, өте жағымды, жас, көңілді комедиантқа кең мүмкіндік беретін, актерлік шеберліктің ең аз мөлшерін талап ететін, ертегілерден аулақ, жағымды жалғандыққа ұмтылатын, қоюға ешқандай шығын қажет етпейтін және көңіл көтеру үшін тікелей ойын көргісі келмейтін, шын айтқанда, қалалық емес жерлердегі көрермендерге оңай түсінікті болатын пьеса». Генри Джеймс мұндай шектеулерде шедевр немесе тіпті жақсы нәрсе жасай алмайтын жазушы емес еді. Бұрын айтқанымыздай, Пол Даблдей бейнесі – жауапкершіліксіз деп күдіктелген, бірақ шын мәнінде өте сенімді адам – Джеймстің керемет әңгімесіне арналған материал болатын. Бірақ егер мұндай кейіпкер ақылсыз ойын-сауық ретінде ұсынылған фарсқа айналса, оның қоздырған қызығушылығы жоғалады. Айтпақшы, «Жаман адам» Джеймстің өлімінен кейін бірнеше рет қойылды. Пікірлер қарама-қайшы болды. «Таймс» газетінің сыншысы оны жақсы бағалады: «Жай тілмен жазылған қарапайым әңгіме, барлық қимыл-қозғалыс, кейіпкерлердің бәрі де ең кең, күлкілі карикатуралар». Бірақ Арнольд Беннетт Джеймстің пьеса жазу әрекеттеріне қатысты әдеттегі бағасын берді: «Өте қабілетті және дарынды адам, өзінің талантына мүлдем жарамайтын нәрсені жасауға тырысады».