Кіріспе

Норвегия сәулеті экономикалық жағдайдың өзгеруіне, технологиялық жетістіктерге, демографиялық ауытқуларға және мәдени өзгерістерге жауап ретінде дамыды. Норвегия сәулетінің көп бөлігінде сыртқы сәулеттік ықпалдар байқалатын болса да, олар көбінесе Норвегияның климаттық жағдайларына бейімделді, оның ішінде: қатал қыстарға, күшті желдерге және жағалау аймақтарында тұзды шашыратуға. Норвегия сәулеттік тенденциялары ғасырлар бойы Норвегиядағы саяси және қоғамдық өзгерістермен қатар жүреді. Викингтер дәуірінен бұрын ағаштан жасалған құрылыстар викингтердің ұзын кемелерінің әдемі және тиімді құрылысында дамыған шеберлікке ие болды. Содан кейін христиан дінінің күшеюі соборлар мен шіркеулерде романдық сәулетті енгізді, оның ерекшеліктері – сәл тік аркалар, цилиндрлі күмбездер, күмбездерді тіреуге арналған крест тәрізді тіреулер және жамбас күмбездері; бұл негізінен Англиядан келген діни ықпалдың нәтижесінде болды. Орта ғасырларда география шашыраңқы экономика мен халықты талап етті. Нәтижесінде дәстүрлі норвегиялық шаруашылық мәдениеті күшті болып қала берді және Норвегия көптеген еуропалық елдерден өзгешелік танытып, феодализмді қабылдамады. Бұл, құрылыс материалы ретінде ағаштың оңай қолжетімділігімен қосылғанда, Норвегияда барокко, Ренессанс және Рококо сәулет стиліндегі ғимараттардың салыстырмалы түрде аз санын қамтамасыз етті. Оның орнына, бұл факторлар норвегиялық халық сәулетінде ерекше дәстүрлерді қалыптастырды, олар орта ғасырдан 19 ғасырға дейінгі ғимараттарды көрсететін Норвегияның көптеген ашық аспан астындағы мұражайларында, қазіргі фермаларда сақталған; көрнекті мысалдарға Ослодағы Норвегия халық мұражайы және Лиллехаммердегі Майхауген, сондай-ақ Хайдаль аңғарындағы фермаларда әлі де қолданылып жүрген ғимараттар жатады. 20 ғасырда норвегиялық сәулет өнерінің бір жағынан Норвегияның әлеуметтік саясатымен, екінші жағынан инновациямен байланысы ерекшеленді. Норвегиялық сәулетшілер өздерінің еңбектері үшін Норвегияда да, одан тыс жерлерде де танылды, инновациялық жобалардың бірнешесінде.

Жалпы сипаттамалары

Норвегиядағы құрылыс әрқашан адамдарды, жануарларды және мүлікті қатал ауа райынан – болжамды суық қыстар мен аяздан, кейбір аймақтардағы қатты жауын-шашыннан, жел мен дауылдардан қорғау қажеттілігімен ерекшеленді; сондай-ақ, шектеулі құрылыс ресурстарын тиімді пайдалануды талап етті. Көлік инфрақұрылымының дамуына дейін құрылысшылар негізінен жергілікті материалдарға тәуелді болды.

Тарихи дәуір

Жердің үстіне қазу сияқты жаңа қазу әдістерінің арқасында археологтар жер астында жасырылған 400-ге жуық тарихи үйлердің қалдықтарын немесе іргетастарын таба алды. Бұған дейін жер бетінен тек 200 орын ғана көрінетін. 20-ғасыр бойы скандинавиялық археологтар да ежелгі үйлерді қайта құруға тырысты. Норвегиядағы ең ірі қайта құру жобасы – Рифьюльдегі Форсандтағы қола дәуірі қонысы және Ставангерге жақын Улландагтағы темір дәуірі фермасы. Сонымен қатар, Лофотендегі Боргтағы викинг дәуіріндегі үлкен басшы үйінің қайта салынуы. Осыған ұқсас, бірақ жас шатырлардың іздері батыс жағалаудағы басқа да жерлерде табылған: Хордаландтағы Ойгардендегі Коллснес, Финнмарктағы Несебиге жақын Слетнес, Сорёй және Мортенснес, ал шамамен 6500 ж.б.д. Тас дәуіріндегі аңшылар мұндай қарапайым шатырлар мен шөптесін үйлерді салған, олар қазіргі саам көшпелілері қолданатын тік немесе ілгек тәрізді таяқшалармен өте ұқсас болуы мүмкін. Ең көне шөптесін үйдің едені шамамен дөңгелек пішіндес және екі қатар ілгек тұйықтауыштармен (шатырдың жотасында қиылысатын қабырғалар) салынған, олар шатыр мен қабырғаларды бір элемент ретінде құрайды. Олар тері мен ағаштан жасалған таяқтарды қолданған болуы керек. Уақыт өте келе, мұндай шатырлар жыл бойы бір жерде ұзақ тұруға мүмкіндік беретін қарапайым іргетастың енгізілуі арқылы жартылай тұрақты болды. Бұл "үйлердің" диаметрі және ауданы белгілі емес, олар тас қазу үшін тазартылған овал тәрізді шұңқырлар ретінде табылған. Ғимараттың ортасында от жағу орны болуы мүмкін, ал еденнің бір бөлігі төсекте ұйықтауға арналған платформамен жабылған болуы мүмкін. Олар жермен-жезден жасалған сыртқы қамалмен ішінара қазылған. Бұл құрылыстардың іздері бүкіл жағалауда, әсіресе солтүстікте: Лекса и Сор-Трёнделаг, Флатангер и Норд-Трёнделаг, Финнмарктағы Мортенснес. Бірнеше үйдің бір үйікте табылған көптеген жағдайлар болған. Бұл бір жерде бірнеше отбасылық топтар бірге өмір сүргенін көрсетеді. Вегада мұндай үйлер б.з.д. 7000 жылы қолданыста болған, ал олар б.з.д. 1800 жылға дейін, яғни Тас дәуірінен қола дәуіріне өту кезеңінде де қолданыста болды. Осы кезде үйлер үлғайып, төртбұрышты пішінге ие болды, ауданы белгілі емес, бұл Финнмарк аймағындағы Грессбаккенде көрсетілгендей. Қазба жұмыстары ішкі қабырғаларды тас пен торфтан жасалған қалың қамалмен қорғағанын көрсетті, сондай-ақ осы қамал қабырғасы арқылы бірнеше кіреберіс бар екендігіне дәлел бар. Алайда, бұл ғимараттардың шатыр құрылымы белгісіз. Ол қамалдарға немесе бағаналардың үстінде тұрды ма, жоқ па, оны анықтау қиын. Үйдің ортаңғы осінен бірнеше шатыр табуға жат емес болғандықтан, бірнеше отбасы осы үлкен үйлерде бірге тұрған деп тұжырымдалады. Алғашқы тұрақты тұрғын үйлер б.з.д. 3000-2000 жылдар аралығында, Норвегияға ауыл шаруашылығының енгізілуімен бірге салынған. Қолда бар деректерден көрінетіндей, ағаш осы құрылыстарда ең көп пайдаланылған құрылыс материалы болған. Темір дәуіріндегі тұрғын үйлер әдетте жылуды сақтау үшін жануарлар мен адамдарға арналған ұзақ үйлерде баспана беретін. Тас дәуірінен бастап қола дәуірі мен темір дәуіріне дейінгі құрылыстардың қалдықтары Ставангердің маңындағы Рифьюльдегі Форсандта және басқа бірнеше жерлерде қазба жұмыстары жүргізілді. Тарихиға дейінгі ұзақ үйлердің көпшілігінде ішкі бөлмені үш бөлікке бөлетін екі қабатты төбелі бағаналар және палисадалар, ваттл және даб немесе шөп қабырғалары болған. Осыған ұқсас ғимараттар Солтүстік-Батыс Еуропаның барлық жерінде қазылған.

Викингтер мен ортағасырлар

Норвегия сәулетінде екі ерекше ағаштан салу дәстүрі бірікті. Бірі – бұрыштарында тік бұрыштармен кесілген көлденең бөліктерден қаланған үй салу тәсілі, бұл техниканың Скандинавияның шығысындағы халықтардан келгені саналады. Екіншісі – діңгектерден тұрғызылған үй салу дәстүрі (әдетте діңгектерден салынған шіркеулерде кездеседі), бұл б.з.д. дәуіріндегі ұзын үйлерді жетілдірудің нәтижесі болуы мүмкін, оларда төбесін тіреу үшін діңгектер жерге қазылып орнатылған. Ең алғашқы тұрақты құрылыстардың нақты ғимараттарының археологиялық дәлелдері аз болғанымен, викинг кемелерінің табылуы (мысалы, Осеберг кемесі) ағаш өңдеу және инженерлік саласындағы үлкен шеберлікті көрсетеді. Солтүстік Норвегиядағы Лофотен архипелагында Лофотр викинг мұражайында викинг басшысының қонысы қайта жаңартылды. 1350 жылғы "Қара өлімге" дейін салынған кем дегенде 250 ағаш үй Норвегияда сақталған, олардың 28-і – діңгектерден салынған шіркеулер. Олардың көп бөлігі – ағаш үйлер, ал кейбіреулерінде діңгектерден жасалған галереялар немесе террасалар бар. Кейінгі шіркеулер континенттік сәулет өнерінің ықпалына түсті. Мысалдарға Рингсакер, Квитесейд және басқа да жерлердегі шіркеулер жатады. Бұл шіркеулердің көптегені жоғалып кеткен немесе готика стилінде қайта салынған, бірақ көптеген мысалдар әлі де бар, атап айтқанда Тромс қаласындағы Тронденес шіркеуі.

Готика сәулеті

Алғашында романдық стильде салынған бірнеше шіркеулер готикалық кезеңде өзгертіліп немесе кеңейтілді. Олардың ішінде қазір қираған Хамар соборы, Ставангер соборы және ортағасырлық Еуропадағы ең маңызды қажырлық орындардың бірі – әйгілі Нидарос соборы бар.

Данияның билігі кезінде

Орта ғасырдың соңында Норвегия мемлекеті күрт әлсіреп қалды. 1389 жылы Норвегия Кальмар одағына Дания және Швециямен бірікті. Патшалар Данияда тұрғандықтан, Норвегия бірте-бірте провинция деңгейіне төмендеді, ал Реформациядан кейін көптеген дербес институттары таратылды. Копенгагендегі Дания үкіметі Норвегияны пайдалануға болатын артта қалған провинция деп қарады, бірақ монументалды архитектураға инвестиция жасауға лайық деп санамады. Сондықтан, Норвегиядағы Ренессанс архитектурасы басқа Еуропа елдерімен салыстырғанда сирек кездеседі. Ослодағы Акерсхус, Вардёдегі Вардёхус, Тёнсбергтегі Тёнсбергхус, Тронхеймдегі Конгсгарден және Бергендегі Розенкранц мұнарасы бар Бергенхус сияқты бекіністер сол заманғы қорғаныс құрылыстарының стандарттарына сәйкес тастан салынды. Олардың көптегені жылдар бойында жаңартылып, қайта салынды. 16 ғасырдан бастап Ханза одағы Бергендегі Брюггенде ерекше сауда ғимараттарын салды. Бұл ғимараттар жергілікті және неміс дәстүрлерін біріктіретін ағаш үйлер болды.

Қайта өрлеу дәуірінің сәулет өнері

Қара өлімнен кейін Норвегиядағы монументалды құрылыс тоқтап, тек халықтық салушылық ғана жалғасты, ал 16-шы және 17-ші ғасырларда Дания басқаруымен қайта жанданды. IV Кристиан Норвегиядағы көптеген жобаларды іске қосты, олар негізінен Ренессанс архитектурасына негіделген. Ол Конгсберг және Рёрос қалаларында кен өндірісін ұйымдастырды, қазір бұл орындар ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. 1624 жылы болған қыраулы өрттен кейін Осло қаласы жаңа орынға көшіріліп, қоршаумен қоршалған тікбұрышты жоспармен қайта салынды және Кристиания деп аталды. Кристиан патша сондай-ақ Кристиансан сауда қаласын құрып, оған өзінің атын берді.

Барокколық сәулет

Норвегия Дания-Норвегия патшалығының стратегиялық бөлігіне айналған кезде, Дания патшалары шекаралар мен теңіз жағалауында бекіністер салды. Уақыт өте келе, шекаралық аймақтар мен порттардағы көптеген бекіністер барокко әскери практикасына сәйкес жаңартылды. Көптеген тұрғын үйлер жергілікті дәстүрлер бойынша салынса да, кейбір сарайлар (мысалы, Аустрат және Розендал) барокко сәулетінің ықпалын көрсетеді. Тек Кристиания (Осло) қаласында ғана ағаш үйлерге тыйым салатын құрылыс ережесі болды, соның нәтижесінде континенттік үлгідегі бірнеше ірі қалалық үйлер салынды. Әсіресе Берген, Кристиания, Рёрос және Конгсберг қалаларында кірпіш қабырғалары бар бірнеше ірі шіркеулер салынды. Норвегиядағы ең танымал барокко құрылысы – Тронхеймдегі корольдік резиденциясы Stiftsgården, ол Солтүстік Еуропадағы ең ірі ағаш құрылымдардың бірі болып табылатын тұрғын үй ғимараты.

Рококо сәулеті

Рококо Норвегияда қысқа, бірақ маңызды кезең болды, ол негізінен декоративтік өнерде, әсіресе интерьерде, жиһаздарда, сондай-ақ үстел күмісі, шыны және тас ыдыстар сияқты сәнді заттарда көрінді. Кейбір ауылдық аймақтарда халық шеберлері ерекше норвегиялық декоративтік сурет салу өнері – роземалинг пен оған байланысты ағаштан ою-өрнек стилін жасады. Әдепті архитектурада бірнеше ағаштан салынған қала үйлері мен сарайларда рококоның ықпалы байқалады, әсіресе Тронхейм мен Бергенде, Бергендегі Дамсгард сарайы ең маңыздысы. 18-шы ғасырда қалаларда және орталық ауылдық жерлерде қабырғалар көбінесе ағаш жақтаулармен жабылатын болды, бұл мүмкіндік тісті ара машиналарының технологиясы арқасында пайда болды. Бұл ғимараттар жақсырақ жылу сақтап, қатал климаттан жақсы қорғалды. Бірақ осы әдеттің жылдам таралуының басты себебі – классикалық архитектурадан алынған бөлшектер мен әшекейлер үшін ағаш жақтаулы қабырғалар, жалаңаш ағаш қабырғаларға қарағанда әлдеқайда қолайлы фон болды.

19 ғасыр

Наполеон соғыстары Норвегия мен Данияның бөлінуіне әкелді. Норвегия 1814 жылы Швециямен жеке одақта, дербес патшалық ретінде қайта құрылды. Екі мемлекет патша және сыртқы істер қызметін қоспағанда, жеке-жеке институттарға ие болды. Мемлекеттік тәуелсіздікті қалпына келтіру үшін, негізінен астанасы Кристианияда жаңа мемлекеттік ғимараттар қажет болды. Келесі ғасырда елдің байлығы мен халқы едәуір өсті, нәтижесінде жаңа инфрақұрылым мен ғимараттарға мұқтаждық туды.

Неоклассицизм

XIX ғасырдың басында Норвегияда академиялық білім алған аз ғана сәулетшілер жұмыс істеді, олардың көпшілігі азаматтық инженерияны оқыған әскери шенеуніктер еді. Архитекторларға деген сұраныс, астанасы, соты және маңызды мемлекеттік мекемелері жоқ, сирек қоныстанған елде шектеулі болды. Архитектураға негізінен бай саудагерлер мен жер иелері қызығушылық танытты. Дегенмен, бұрынғы ғасырдың соңына қарай осы топтың әл-ауқаты едәуір артты. Азғана адам зор байлыққа ие болып, өз әлеуметтік статусына лайық ғимараттар мен бақтармен өзін қоршауға тырысты. Халықаралық байланыстары мықты болғандықтан, олар сәулет өнерінің соңғы тенденцияларын білді. Неоклассикалық құрылыстарға үлкен сұраныс болды. Копенгагенде білім алған архитектор Карл Фредерик Стэнли (1769–1805) 19 ғасырдың басында Норвегияда бірнеше жыл тұрды. Ол Осло мен оның төңірегіндегі бай демеушілер үшін шағын жұмыстар жасады, бірақ оның ең маңызды жетістігі – 1800 жылы аяқталған Кристианиядағы жоғары білім берудің жалғыз орны – Осло Кафедралық мектебін қайта жаңарту болды. Ол ескі ғимараттың алдына классикалық портик және 1814 жылы Парламент уақытша отырыс өткізген жартылай дөңгелек зал қосты, қазір ол ұлттық ескерткіш ретінде Норвегия халық мұражайында сақтаулы. Конгсбергтегі Кен-металлургия академиясының түлегі Кристиан Коллетт (1771–1833) 1802 және 1807 жылдар аралығында ағаш кесетін зауыт иесі Нильс Аалл салған әсем Улефосс сарайын жобалады. Бұл Норвегиядағы сирек кірпіштен салынған үйлердің бірі, палладиандық жоспары, орталық күмбезі және классикалық колоннадасы бар. Коллетт бірнеше сарайлар мен қалалық үйлердің де жобасын жасады. Осы кезеңде жағалау бойындағы барлық қалаларда, әсіресе Халден, Осло, Драммен, Арендал, Берген және Тронхеймде көптеген әсем неоклассикалық үйлер салынды, олар негізінен тас архитектурасы сияқты безендірілген ағаш ғимараттар еді. Норвегиядағы ең ірі жеке үй – 1812–1814 жылдары даниялық архитектор Лёсер Герман Ведель Жарлсберг графы үшін қайта жаңарған Жарлсберг сарайы. 1814 жылы астана мәртебесіне ие болған Кристианияда көптеген жаңа мемлекеттік мекемелерге лайықты ғимараттар болған жоқ. Амбициялы құрылыс бағдарламасы басталды, бірақ экономиканың қиындығына байланысты өте баяу іске асырылды. Бірінші маңызды жоба – Ханс Линстоу жобалаған және 1824–1848 жылдар аралығында салынған Корольдік сарай. Линстоу сонымен қатар Карл Йоханс көшесін, сарай мен қаланы байланыстыратын даңғылды, ортасында университет, Парламент (Стортинг) және басқа да мекемелерге арналған ғимараттармен қоршалған монументалды алаңды жоспарлады. Бірақ осы жоспар бойынша тек университет ғимараттары ғана іске асырылды. Норвегиядағы алғашқы толыққанды білімді архитекторлардың бірі Кристиан Генрих Грош Осло қор биржасының (1826–1828) алғашқы ғимаратын, Норвегия банкінің жергілікті бөлімшесін (1828), Кристиания театрын (1836–1837) және Осло университетінің алғашқы кампусын (1841–1856) жобалады. Университет ғимараттары үшін ол атақты неміс архитектор Карл Фридрих Шинкельдің көмегін сұрады. Неміс архитектурасының ықпалы Норвегияда сақталды және көптеген ағаш ғимараттар неоклассицизм қағидаларына сәйкес салынды.

Романтизм және тарихилық

Норвегиялық романтикалық ұлтшылдық 1840 жылдар шамасында норвегия сәулет өнеріне де әсер етті. Немец үлгісімен келе, көптеген классицизм сәулетшілері ортағасырлық стильдерді жаңартып, қызыл кірпіштен тұрған ғимараттарды жобалады. Романдық және готикалық үлгілер шіркеулер, мемлекеттік мекемелер және фабрикалар үшін өте қолайлы деп есептелді. Линстоу 1837 жылғы ұсынысында орта ғасырлардан шабыттанған алғашқы норвегиялық сәулетші болды. Ол Кристиания мен жаңа Корольдік сарай арасындағы даңғылмен бөлінген, қоғамдық ғимараттармен қоршалған алаңды жобалады. Солтүстік жағында университет үшін жоспарланған ғимараттар "ортағасырлық немесе флоренциялық стильде" болуы керек еді, және кірпіш жұмысы ашық көрінуі тиіс болды. Бұл стиль және оның атауы Германияда пайда болды, онда романтиктер швейцариялық халық мәдениетін жоғары бағалады. Альпілік жергілікті ғимараттардан шабыттанған, мысқы шатырлар, верандалар және қақпақтарға баса назар аудару сияқты элементтер қолданылды. Бірақ стильді ағаштан жасалған тарихилік деп атау дұрыс, бұл терминді Йенс Кристиан Эльдаль енгізді. Бұл стильде көптеген тұрғын үйлер, мекемелер және коммерциялық ғимараттар салынды, олар әсем, шығыңқы бөлшектерімен ерекшеленді. Оқыған сәулетшілер жобалаған теміржол станциялары мен шіркеулер елді мекендерде таралып, бұл стильді танымал етуге және сәулетшілер арасында сәннен шыққаннан кейін де халықтық дәстүрде сақтап қалуға көмектесті. Швейцариялық шале стилі скандинавиялық нұсқаға айналды, Норвегияда "дракон стилі" деп белгілі болды, ол викинг және ортағасырлық өнер мотивтерін жақындағы өткеннің жергілікті элементтерімен біріктірді. Бұл стильдің ең танымал өкілі – архитектор Холм Хансен Мунте, ол 1880 және 1890 жылдары бірнеше туристік курорттарды, көрме павильондарын және шіркеулерді жобалады. Бұл ғимараттар Германия императоры Вильгельм II-нің назарына ілікті, ол жыл сайын Норвегияға келіп тұратын. Ол Мунтеге Потсдам маңында "Матрос станциясын" және Шығыс Пруссиядағы Роминтенде "қалдық шіркеуі" бар аң аулау үйін жобалауды тапсырды. Бұл соңғы ғимараттар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қирады. Архитекторлар 1900 жылдан кейін "швейцарлық" және "дракон" стильдерін тастады, бірақ "швейцарлық стильдің" элементтері халықтық ғимараттарда бірнеше он жылдар бойы сақталды. Соңғы кезде үйлерді өндірушілер "швейцарлық стильге" тән мотивтерді өз репертуарына көбірек енгізіп жатыр.

Жергілікті сәулет

20 ғасырға дейін норвегиялықтардың көпшілігі жергілікті құрылыс дәстүрлеріне сәйкес жобаланған және салынған ғимараттарда өмір сүрді және жұмыс істеді, бұл норвегия тілінде byggeskikk деп аталады. Бұл тәжірибелер аймақ пен климаттық жағдайларға байланысты біршама өзгерді және уақыт өте келе дамыды, бірақ негізінен ағаш пен басқа да жергілікті қол жетімді ресурстарды пайдалануға негізделді. Орта ғасырдан бері көптеген тұрғын үйлер тік бұрыштармен жасалған ағаш үйлер болды, олар мұқият салынған және табиғаттың әсерінен қорғауды қамтамасыз етеді. Үйдің ортасындағы ашық оттықтар мен төбедегі түтін шығаратын тесіктердің орнына ерте заманада тас пештер мен мұржалар пайда болды. Мамандандырылған ғимараттар кеңінен таралды және фермалардың (gårdstun) аулаларында орналастырылды. 18 ғасырда сыртқы қаптаманы (weatherboarding) енгізу тұрғын үйлердің сапасын едәуір жақсартты және үлкен үйлердің бой көтеруіне әкелді. Жағалаудағы құрылыс тәжірибесіне қайық үйлері, балықшылардың үйлері, пирс және т.б. кірді. Мұнда мал мен адамдарға арналған үйлер көбінесе тікелей жағалаудан салынды. Норвегияның ішкі аймақтарындағы орташа фермаға тұрғын үй (våningshus), сарай (låve), мал қорасы (fjøs), бір немесе бірнеше азық-түлік сақтау үйлері (stabbur), жылқы сарайы және кейде құс, шошқа және т.б. үшін жеке үйлер кіретін. Өрттің алдын алу үшін бөлек жылу көздері бар үйлер, мысалы, кір жуатын үйлер (eldhus) және ұстаханалар әдетте басқа үйлерден бөлек салынды. Әжетханалар әдетте бөлек, кішкентай құрылымдар болды. Егер фермада шеберлер болса, онда ағаш өңдеушілер, дөңгелек жасаушылар, аяқ киім жасаушылар және т.б. үшін жеке үйлер де болды. Шығыс Норвегия мен Трёнделагтағы үйлер әдетте шаршы (firkanttun) пішіндес аулаға орналастырылды; Гудбрандсдалда ішкі аула (inntun) мен сыртқы аула (uttun) арасында айырмашылық болды. Үйлердің орналасуы ферманың төбеде немесе жазық жерде орналасқандығына да байланысты болды. Ферманың көлемі мен экономикалық жағдайына қарай, мерекелік зал (oppstue), зейнеткерлерге арналған үй (føderådstue), шаруалардың жатақханасы (drengstue), көлік сарайы (vognskjul) және тіпті дистилляциялық цех (brenneskur) болуы мүмкін. Кішкентай, кедей фермалар қоралар мен тұрғын үйлерді біріктіріп, қарапайым қойма орындарына ие болуы мүмкін және өздеріне үй салуға шамасы келмейтін іс-шаралар үшін басқа фермалардың мүмкіндіктерін пайдалана алады. Құрылыс дәстүрлері аймаққа және құрылыстың түріне қарай әр түрлі болды. Азық-түлік сақтау үйлері – stabbur – әдетте тышқандар мен егеуқұйрықтардың кіруін қиындататын, бірақ мысықтардың кіре алатын қазықтарға салынды. Сыртқы қаптама аймаққа қарай әр түрлі болды, көбінесе жергілікті климаттық жағдайларды ескере отырып. Шатырлар көбінесе қайың қабығымен және топырақпен жабылды. Норвегияның көптеген жерлерінде фермалар тау фермаларын (seter/støl) ұстады, онда сиырлар, ешкілер мен қойлар жаз айларында жайылымға шығарылды. Бұларға әдетте кішкентай тұрғын үй және ірімшік, қышқыл қаймақ және т.б. дайындау және сақтау үшін сүт зауыты кіретін. Қазіргі заманғы норвегиялық фермалар көбінесе көптеген құрылыс дәстүрлерін сақтайды, бірақ бұрынғыдай көптеген және әртүрлі ғимараттарға мұқтаж емес. Алайда, көптеген дәстүрлер тауларда және жағалауда жақында салынған демалыс үйлерінде жалғастырылуда.

ХХ ғасырдың сәулет өнері

Неоклассицизм Норвегияға әкелген неміс ықпалы 1905 жылы Норвегия толық тәуелсіздік алғаннан кейін басылды. Швецияда білім алған норвегиялық сәулетшілердің жаңа буыны ерекше ұлттық сәулетті дамытуға жетекшілік етіп, неміс тарихи дәстүрінен жаңаруға тырысты. Дегенмен, неміс модернизмі және қала құрылысы 20 ғасырдың басындағы сәулетке әсерін тигізе берді. 1910 жылы Норвегия Технология институты құрылып, Тронхеймде сәулетті оқытуды бастағаннан кейін, норвегиялық сурет тарихшысы Зигфрид Гидеон талқылаған норвегиялық аймақтық сәулетке үлес қосып, ерекше норвегиялық сәулетшілер тобы пайда болды.

Ар-нуво стилі

Югендстиль, модерннің бір түрі, 20-ғасырдың басында Норвегиядағы жаңа құрылыстардың көп бөлігіне әсер етті. 1904 жылы толығымен өртеніп кеткен Алесунд қаласы осы стильде дерлік толығымен қайта салынды және Рига мен Брюссель қалаларымен бірге оның ең көрнекті мысалы болып табылады. Тронгеймде де көптеген модерндық ғимараттар бар. Алайда, Осло елордасында жергілікті экономикалық дағдарыс және ғасырдың басындағы құрылыс саласының дамуының баяулауына байланысты аз ғана арт-нуво ғимараттары салынды. Дегенмен, Тарихи мұражай және Үкімет кеңсесі ғимараты сияқты бірнеше қоғамдық ғимарат осы стильде салынды. Бергендегі бас театр, Den Nationale Scene, – бұл монументалды үлгі.

Жинақ үйдің архитектурасы

Демографиялық өзгерістер мен әлеуметтік сананың артуы қала халқының, әсіресе жұмысшы табының өсуіне байланысты тиімді, санитарлық және ыңғайлы тұрғын үйлерді қамтамасыз етуге саяси және сәулеттік қызығушылықты күшейтті. Бұл норвегиялық халық мәдениетінде «boligsaken» («тұрғын үй мәселесі») деп белгілі болды және бүгінге дейін маңызды рөл атқаруда. Басқа елдердегі экономикалық эволюция сияқты, сәулет әлеуметтік саясаттың құралы мен көрінісіне айналды, сәулетшілер мен саясаткерлер тұрғын үй жобаларының болашақ тұрғындары үшін қандай талаптардың қанағаттандырылатынын анықтады. 1922 жылға дейін көптеген адамдар жұмысшы отбасыларына жеке ванна бөлмесінің қажеті жоқ деп есептеді; пәтерлер мен шағын үйлерде әдетте кішкентай ас үй және бір-екі бөлме болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін «egne hjem» («өз үйлеріміз») деп аталатын бірнеше кооперативтік инвестициялық жобалар іске асырылды, бірақ соғыстан кейін олардың орнына ірі тұрғын үй кешендерін қаржыландыру және салу үшін құрылған кооперативтік ұйымдар келді. Ең ірісі – «Осло болиг ог спарелаг» (OBOS) Ослодағы алғашқы «Etterstad» кешенін салды, бірақ бүкіл елде ұқсас бастамалар болды. Бұл кооперативтер тұрғын үй стандарттарын белгіледі, жобаларды жасау үшін сәулетшілерді жалдады және құрылыс жұмыстарын жүргізу үшін келісімшарттар жасады. Ірі қалалардың шетінде «drabantbyer» («спутник қалалар») деп аталатын тұтас аудандар салынды. Олардың біріншісі – Ламберцетер, Ослоның шығыс аймақтарында, мысалы, Гроруддаленде жаңа үрдіс енгізді, сондай-ақ Берген, Тронхейм және басқа қалаларда да ұқсас аудандар пайда болды. Бұл үрдістің шыңы 1966 жылы Аммерудлиядағы алып ғимараттармен жетістікке жетті. 1970 жылдардың ортасына қарай күшінің көп бөлігін жоғалтқан бұл дәуір қала тұрғындарының физикалық және эмоционалдық қажеттіліктеріне көбірек назар аударуға әкелді. Талқыланған мәселелердің бірі... Андре Петерстің жұмысы бойынша Норвегиядағы көптеген қоғамдық теңіз жағалауындағы моншалардың бірі. Бір жыл бұрын Оле Линд Шистад (1891–1979) және Эвинд Моэстуе (1893–1977) Ингерстранд Бадты жобалаған. Норвегиялық функционалистік сәулеттің басқа да көрнекті өкілдері – Ове Банг, Мая Меландсё, Фридтжоф Реппен, Николай Биер (1885–1950) және Пер Григ (1897–1962).

Қайта құру архитектурасы

Вермахт әскерлерінің шегіну кезінде қолданған өртеу тактикасынан кейін Солтүстік Норвегияның кең аумақтарын қайта жаңарту қажет болды. 1945 жылы баспанаға зәрулік туды. Архитектуралық конкурс нәтижесінде қарапайым, арзан және жылдам құрастырылатын бірнеше үй жобасы жасалды. Соның нәтижесінде салынған үйлер қарапайым болды, құрылыс нормаларын сақтамады, бірақ шұғыл баспана қажеттілігін қанағаттандырды. Хаммерфесттегі Қайта Құру Мұражайы осы қайта құруға арналған.