Кіріспе
Ресейлік журналист Шулим немесе Николай Александрович Нотович (Николай Александрович Нотович; 13 тамыз 1858 – 1934 жылдан кейін), Батыста Николас Нотович ретінде танылған, өзін орыс аристократы, тыңшы және журналист деп көрсеткен қырымдық еврей авантюрисі. Нотович 1894 жылғы кітабында Исаның белгісіз жылдарында Ғалилеядан Үндістанға барып, буддистер мен индустардан білім алғанын, содан кейін Яһудеяға оралғанын жазды. Нотовичтің бұл мәлімдемесі Хемис монастырында болғанда көріп алған құжатқа негізделген. Сонымен қатар, Нотович Ресейдің соғыстағы рөлі туралы бірнеше саяси кітап жазған.
Shulim or Nikolai Aleksandrovich Notovich (Николай Александрович Нотович; August 13, 1858 – after 1934), known in the West as Nicolas Notovitch, was a Crimean Jewish adventurer who claimed to be a Russian aristocrat, spy and journalist. Notovitch is known for his 1894 book claiming that during the unknown years of Jesus, he left Galilee for India and studied with Buddhists and Hindus before returning to Judea. Notovitch's claim was based on a document he said he had seen at the Hemis Monastery while he stayed there. Notovitch also wrote some political books on the role of Russia in war.
Қасиетті Исаның өмірі
Нотовичтің 1894 жылғы "Иисус Мәсіхтің беймәлім өмірі" (Жанна Исаның өмірі) кітабында Исаның белгісіз жылдарында Ғалилеядан Үндістанға барып, буддистер мен индустардан білім алғанын, содан кейін Яһудеяға оралғанын мәлімдейді.
Кітаптың мазмұны
Үндістанда аяғын сындырып, Ладакхтағы Хемис монастырында сауығып жатқанда Нотович Тибет қолжазбасынан «Исаның өмірі, Адамдардың ұлдарының ең жақсысы» атты мәтін туралы білді. Иса – Исламдағы Иисус пайғамбардың арабша аты. Нотовичтің «Өмір» мәтінімен бірге жазған есебі 1894 жылы француз тілінде «Иисус Христианның белгісіз өмірі» деген атпен жарық көрді. Ол ағылшын тіліне аударылғанда Мюллер былай деп жазды: «М. Нотович джентльмен және жалғаншы емес деп есептесек, Ладакх және Тибет буддалық монахтарының қызығушылық танытқан саяхатшыларды жаңылыстыруды ұнататын әзілшілер екенін ойлаудан өзге амалымыз жоқ, және М. Нотович олардың әзілдеріне тым оңай құрбан болды». Басқа еуропалық ғалымдар да Нотовичтің есебіне қарсы болды, ал индолог Леопольд фон Шредер Нотовичтің әңгімесін «үлкен жалған» деп атады. Бірақ тарихшылар оның әңгімесін қайта қарастырғаннан кейін, Нотович дәлелдерді өзі жасағандықтан мойындады. Алайда, басқалар Нотович өзіне тағылған айыпты қабылдамағанын жоққа шығарады. Кашмирлік жазушы Фида Хаснайн былай деді: «Нотович Кашмир мен Ладахқа саяхатта кездескен адамдардың есімдерін жариялап, өзінің бар екендігін ашық мәлімдеді. Сонымен қатар ол танымал шығыстанушылармен бірге Тибетке барып, жинақтаған өлеңдерінің шынайылығын тексеруді ұсынды. Француз журналында ол православие шіркеуіне деген сенімін растады және қарсыластарына Хемистегі буддалық қолжазбалардың болуы туралы қарапайым мәселеге тоқталуға кеңес берді». Сэр Фрэнсис Йонгхусбэнд оның әңгімесіне қызығушылық танытпағанымен, Николас Нотовичті Скарду маңында, Нотович Хемис монастырын тастап кеткеннен кейін көп ұзамай кездестіргенін еске алады.
Үндістанда растау туралы талап
Еуропада Нотовичтің беделі төмендетілгенмен, Үндістан мен Америкадағы кейбір адамдар оның әңгімесіне сенімділік танытты. Макс Мюллердің әріптесі болған және бастапқыда Нотовичтің мәлімдемелеріне күмәнмен қараған Свами Абхедананда 1922 жылы Кашмир мен Тибет арқылы саяхаттап жүргенде, Нотовичтің өткен жылы АҚШ-та естігенін тексеру үшін Хемис монастырына барғанын мәлімдеді. Ол монастырдағы ламалар Нотовичтің сынған аяқпен монастырға әкелінгенін және бір жарым ай бойы оған күтім жасалғанын растағанын айтты. Олар сондай-ақ оған Иса туралы тибеттік қолжазбаны көрсетіп, оның мазмұнын орыс тіліне аудару үшін түсіндіргенін жеткізді. Бұл қолжазба Абхеданандаға көрсетілді, онда 14 тарау және 223 шумақ (слока) болды. Свами ламаның көмегімен қолжазбаның бір бөлігін аударды, оның 40-қа жуық тармағы Свамидің саяхатнамасында жарияланды. Мәсіхтің қайта тірілгеннен кейін жазылған деп есептелетін пали тіліндегі түпнұсқа қолжазба Лхаса маңындағы Марбур монастырында сақталған делінеді. Бенгалияға оралғаннан кейін Свами өзінің көмекшісі Бхайраб Чайтаньядан өзі жасаған жазбаларға негізделген саяхатнаманың қолжазбасын дайындауды сұрады. Қолжазба 1927 жылы Рамакришна Веданта Самитінің ай сайын жарық көретін «Вишвавани» журналында бөлім-бөліммен жарияланды, содан кейін бенгал тілінде кітап түрінде басылды. Кітаптың бесінші басылымы 1987 жылы ағылшын тілінде жарық көрді, және ол қосымша ретінде Нотовичтің «Аулие Исаның өмірі» кітабының ағылшын тіліне аудармасын қамтиды. Парамаханса Йогананда Николас Рерихтің де 1920 жылдардың ортасында Тибетке сапар жасаған кезде Нотович пен Абхедананданың әңгімесін растағанын жазды. Ол сондай-ақ «Бхарати Кришна Тиртаға сәйкес, Исаның Үндістандағы жылдарының жазбалары Пуриде сақталған, ал Пуриден кеткеннен кейін Иса Палестинаға оралудан бұрын Непал мен Тибеттегі Сакия буддалық сектасымен алты жыл өткізді» деп жазды. Ол «осы жазбалардың жалпы құндылығы тарихи Исаны іздеуде ең бағалы» екенін қосты.
Басқа авторлардың сілтемелері
Автор Элис Данбар Нельсон өзінің 1895 жылғы "Виолеттер және басқа да әңгімелер" жинағына "Иса Мәсіхтің белгісіз өмірі" кітабына шолуды қосты. 1899 жылы Мирза Ғұлам Ахмад "Иса Үндістанда" (1908 жылы жарық көрді) деген кітап жазып, Иса айқышқа шегеленіп, аман қалғаннан кейін Үндістанға сапар шеккенін мәлімдеді, бірақ Нотовичтің Иса бұрын Үндістанға барғандығы туралы пікірімен келіспеді. Басқа авторлар да осы тақырыптарды өздерінің туындыларына енгізді. Мысалы, Елизавета Клэр Профеттің "Иисустың жоғалған жылдары: Исаның 17 жылдық Шығысқа саяхатының құжаттық дәлелдері" кітабында буддалық қолжазбалар Исаның Үндістан, Непал, Ладакх және Тибетке саяхаттағанын көрсететін дәлелдер бар екенін айтады. Неміс авторы Холгер Керстен "Иисус Үндістанда өмір сүрді" кітабында Николас Нотович пен Мирза Ғұлам Ахмадтың идеяларын қолдады. Джеральд О'Коллинс Керстеннің еңбегін бірдей оқиғалардың қайта жаңартылуы деп бағалады. 2002 жылы жарық көрген комедиялық романы "Қошқар: Биффтің баяндауы бойынша Евангелиеде" авторы Кристофер Мур, Иса 15-30 жас аралығында буддизмді оқу үшін Тибетке, ал содан кейін индуизмді оқу үшін Үндістанға монастырьға барған деген ойды пародиялайды.
Басқа жазбалар
1906 жылы Нотович Франция мен Ұлыбританиямен Үшжақты Антантаға Ресейдің қосылуын қолдай отырып, орыс және француз тілдерінде кітап жариялады. Кітаптың француз тіліндегі атауы: "Ресей мен ағылшын альянсы: тарихи және саяси зерттеу". Ол "Соғыс алдындағы Еуропа" атты еңбекті де жазған.