Кіріспе

Әлем кубогының іріктеу процесі – бұл ұлттық футбол құрамаларының ерлер арасындағы ФИФА Әлем кубогының финалдық турниріне жолдама алу үшін өткізетін бәсекелестік матчтар жиынтығы. Іріктеу турнирлері ФИФА-ның алты континенттік аймағында өтеді, оларды тиісті конфедерациялар ұйымдастырады: AFC (Азия), CAF (Африка), CONCACAF (Солтүстік және Орталық Америка, Кариб аймағы), CONMEBOL (Оңтүстік Америка), OFC (Океания) және UEFA (Еуропа). Әр Әлем кубогы алдында ФИФА конфедерациялардың командаларының саны мен күшіне байланысты әр аймаққа финалдық турнирге берілетін орындар санын анықтайды. Құрмет ретінде, турнирдің өткен жеңімпазы сияқты, жарыс өткізілетін ел автоматты түрде қатысу құқығын алады. Ал қалған финалистер бұрынғы жетістіктеріне қарамастан, іріктеу кезеңіндегі нәтижелері бойынша анықталады.

Тарих

1930 жылы өткен тұңғыш турнирге қатысушылар тек шақыру арқылы іріктелді. 1934 жылғы турнирде алғаш рет іріктеу кезеңі ұйымдастырылды. Әлем чемпионаттарының алғашқы іріктеу ойыны 1933 жылдың 11 маусымында Стокгольмде Швецияның Эстонияны 6:2 есебімен жеңуімен өтті. Ойынның 7-ші минутында алғашқы гол соғылды. Кейбір дереккөздер оны Швеция құрамасының капитаны Кнут Кронның голы деп санайды, ал басқалары Эстония қақпашысы Эвальд Типнердің өз қақпасына гол соққанын айтады. Іріктеу кезеңдеріне қатысатын командалардың саны үнемі артып келеді, оған жауап ретінде финалдық турнир де кеңейтілді (1978 жылға дейін 16 команда, 1982 мен 1994 жылдар аралығында 24 команда, 1998 мен 2022 жылдар аралығында 32 команда, ал 2026 жылдан бастап 48 команда). Іріктеу турнирлерінің форматы өзгергенімен, командалар әрқашан салыстырмалы түрде өзгермейтін және құрлықтарға сәйкес келетін аймақтарға бөлінеді. Әр аймақтың командалары белгіленген орын саны үшін күреседі, ал континенттер аралық плей-офф жеңімпаздарына шектеулі санда орын беріледі.

Таңдау турнирінің ережесі

Талаптау турнирлері көбінесе топтық кезеңдер немесе жеке кездесулерден (нокаут жүйесімен) тұратын бірнеше сатыдан құралады.

Үй-жай байланыстары

Көптеген іріктеу ойындары (мысалы, конфедерациялар аралық плей-оффтар және көптеген алдын ала кездесулер) екі ойыннан тұрады. Жалпы есеп бойынша көбірек гол соққан команда іріктеледі. Сыртқы ойындағы голдар ережесі қолданылады. Егер осы ережелер жеңімпазды анықтамаса, қосымша уақыт және пенальтилер сериясы қолданылады. Кейде – әдетте, бір команданың халықаралық матчтарды қабылдауға лайықты жағдайлары болмаған жағдайда – кездесулер бір рет өткізіледі, онда 90 минуттан кейін тең түскен матчтар қосымша уақытқа, ал қажет болған жағдайда пенальтилер сериясына өтеді. "Үйдегі" матчтар бейтарап елдерде өткізілуі мүмкін, немесе кейде бір команда екі матчты да қабылдайды. Соңғы жағдайда, қонақ командасы бір ойынды "үй" командасы ретінде қарастырылады – бұл 2010 жылы КОНКАКАФ іріктеу кезеңінде болғандай, сыртқы голдар ережесі бойынша қай команданың ілгері өтетінін анықтауы мүмкін.