Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нейден (, , және , бұрын сондай-ақ Näytämö) – Финляндия-Норвегия шекарасындағы Сапми аймағындағы, шамамен 250 тұрғыны бар ауылдық аймақ. Нейден өзенінің жағасында орналасқан Нейден, іс жүзінде Норвегия мен Финляндия шекарасымен бөлінген, 12 шақырым қашықтықтағы екі ауылдан тұрады. Бір ауыл Норвегияның Финмарк округіндегі Сор-Варангер муниципалитетіне, ал екінші ауыл Финляндияның Лапландиядағы Инари муниципалитетіне жатады. Норвегиядағы ресми атауы – Нейден, ал Финляндияда – Näätämö. Еуропалық E6 тас жолы Норвегиядағы Нейден ауылынан өтеді. Финляндия тарапындағы ауыл шекараға жақын орналасқан және шекаралық сауда орталықтары бар.
Neiden (, , , and , previously also Näytämö) is a village area in the Sápmi area along the Finland–Norway border with about 250 inhabitants. Neiden, situated along the Neiden River, actually consists of two villages 12 kilometers apart, separated by the border of Norway and Finland. One village is in Sør Varanger Municipality in Finnmark county, Norway, and the other village is in Inari Municipality in Lapland, Finland. Neiden is the official name in Norway and Näätämö in Finland. The European route E6 highway runs through the Norwegian village of Neiden. The village on the Finnish side is close to the border and has border shops.
Тарих
Нейден сколттардың батыс жақтағы Нжаудам сиддінің (яғни ескі саам қоғамының негізгі бірлігі, бұл аймақты және оны пайдаланатын отбасылық топтарды білдіреді) бас қонысы болды және салыстырмалы түрде өзгеріссіз қалды, аймақтың бұрынғы қолданылуының көптеген іздері сақталып қалды. Нейден 1852 жылы мемлекеттік тұрғыдан ресми бөлінді. Бұл бөлінудің себебі Швеция Корольдігі мен Норвегия және Финляндия Ұлы Герцогтығы арасындағы шекараны белгілеу шарты болды, ол көшпенді бұғы шаруашылығын және балықшылардың шекарадан өтуін тыйым салған. Бұл бұғы шаруашылығына ұзақ жылдар бойы зор зиян келтірді.
Neiden became the main settlement of the westernmost Njauddâm sijdd (, i. e. the fundamental unit of the old Sami society, indicating both the area and the family group(s) exploiting it) of the Skolts and has remained relatively unchanged, leaving numerous traces of earlier use of the area intact. Neiden was governmentally divided officially in 1852. The reason for that separation was the demarcation treaty between the Kingdom of Sweden Norway and the Grand Duchy of Finland, which prohibited nomadic reindeer herding and moving of fishermen over the border. That caused much harm to reindeer husbandry for a long time.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1944 жылдың қазан айында неміс әскерлері «Күміс түлкі» операциясында Мурманскті жаулап алуға сәтсіздікке ұшырағаннан кейін осы аумақтан шығып кетті. 26 және 27 күндері ауыл маңында екі жүзге жуық совет және неміс сарбаздары қаза тапты.
In October, 1944, German forces withdrew through the area after having failed to capture Murmansk in Operation Silver Fox. On the 26th and 27th around two hundred Soviet and German soldiers were killed around the village.
Адамдар
Нейденнің көптеген тұрғындары саамдар, квендер және норвегиялықтар.
Most inhabitants of Neiden are Sami, Kven, and Norwegians.
Скот самы
Сколттар саамдардың арасында азшылық топты құрайды және басқа топтардан бірнеше жағынан ерекшеленеді. Орыс мәдениеті 16 ғасырда Шығыс православие дінін қабылдаған скольттарға зор әсер етті. Сколт саам тілі жоғары деңгейде қауіпті жағдайда және бүгінде Нейденде белсенді қолданылмайды. Тілдің барлық дерлік сөйлеушілері Финляндияда тұрады. Нейденде орналасқан Ä'vv Сколт саам мұражайы 2016 жылдың маусым айында ресми түрде ашылды. Сколт саамдарының бүгінгі күнге дейін сақталған дәстүрі – құйма тормен лосось балығын аулау, яғни "Кäпälä" деп аталатын балық аулау.
The Skolts form a minority group among the Sami and are distinct from other groups in a number of ways. The Russian culture has had a strong influence on the Skolts, who adopted Christianity in its Eastern Orthodox form in the 16th century. The Skolt Sami language is highly endangered and not spoken actively in Neiden today. Almost all speakers live in Finland. The Ä'vv Skolt Sami Museum, situated in Neiden, officially opened in June 2016. A Skolt Sami tradition maintained until today is the so called Käpälä fishing of salmon with a cast net.
Қорғалатын аймақ
Skoltebyen қорғалған аймағына түрлі ескерткіштер кіреді, олардың кейбіреулері Мәдени мұра туралы заң бойынша автоматты түрде қорғалатын жасқа (яғни 100 жылдан астам) ие. Оларға орыс православие шіркеуінің зираты, түтін саунасының қираған қалдықтары, гаммер деп аталатын дәстүрлі шөптесін үйлердің 16 орны және 1565 жылы Печенгалық Трифон салған кішкентай орыс православие шіркеуі – Св. Георгий шіркеуі кіреді. Сонымен қатар, аймақтың көптеген табиғи ерекшеліктері діни рәсімдерде, мысалы, крещение рәсімінде пайдаланылып келген және қазір де пайдаланылуда. Елді мекенді ресми түрде қорғау (тізімге енгізу) оның тарихи және діни маңыздылығын, сондай-ақ ландшафттың сақталғандығын қамтамасыз ету мақсатында жүзеге асырылды. Бұл Сколттар үшін Норвегиядағы олардың сақталған мәдениеті үшін ең маңызды мәдени мұра орны. Қорғау туралы бұйрық аймақтың мәдени маңызы мен құндылығын төмендетпейтіндей дамуын болдырмау үшін шығарылды, сонымен бірге Сколт мәдениетін таныстыратын, сақтайтын және дамытатын пайдалануды ынталандыру үшін қабылданды. Қорғау бұйрығы Нейден өзеніндегі коммерциялық лосось балық аулауға және аймақтағы басқа да коммерциялық қызметке әсер етпейді.
The protected area in Skoltebyen includes a number of different monuments, some of which are old enough (i. e. more than 100 years) to be automatically protected under the Cultural Heritage Act. These include a Russian Orthodox graveyard, the ruins of a smoke sauna, sixteen sites of traditional turf huts known as gammer and a tiny Russian Orthodox chapel, St. Georg's Chapel, built 1565 by Tryphon of Pechenga. In addition, many of the natural features of the area have been and are being used in religious ceremonies, such as baptism. The formal protection (scheduling) of the settlement was carried out in order to safeguard its historical and religious importance as well as the integrity of the landscape. This is the most important cultural heritage site for the Skolts and their surviving culture in Norway. The protection order was issued to prevent the area from being developed in a way that would reduce its significance and cultural value, while at the same time encouraging use that will communicate, maintain and develop the Skolt culture. The protection order does not affect the commercial salmon fishing in the Neiden River nor other commercial activities in the area.
Дін
Найдендегі (және Финнмарктағы) ең көне шіркеу – жоғарыда аталған Санкт-Георгтың орыс православиелік шапкіші (1565 жылы салынған). Сондай-ақ, 1902 жылы норвегиялық ағаш шіркеулер стилінде салынған лютерандық Нейден шапкіші де бар. Ол Ресейдің шабуылдарынан қауіптеніп, Шығыс Финнмарканы норвегияландыру саясатының бір бөлігі ретінде салынды.
The oldest church in Neiden (and in Finnmark) is St. Georg's Russian Orthodox chapel (built 1565), mentioned above. There is also the Lutheran Neiden Chapel, built in 1902 in the classical style of a Norwegian stave church. It was built as part of a deliberate policy of Norwegianization of Eastern Finnmark in the face of fear of Russian encroachment.