Кіріспе

Американдық психолог Джозеф Джастроу (30 қаңтар 1863 - 8 қаңтар 1944) – эксперименталды психология, эксперименттерді жобалау және психофизика саласындағы жаңалықтарымен әйгілі, Польшада туған американдық психолог. Ол оптикалық иллюзиялар құбылысын зерттеді, сондай-ақ оның еңбектерінде алғаш рет сипатталған немесе танымал болған бірнеше мәшһүр оптикалық иллюзиялар (әсіресе Джастроу иллюзиясы) бойынша жұмыс істеді. Джастроу психология туралы әркімнің өзіндік, көбінесе қате пікірлері болатынына сенді. Оның басты мақсаты ғылыми әдіс арқылы шындықты қатеден ажырату және қарапайым адамды біліммен қамту болды, ол бұл мақсатына лекциялық сапарлар, танымал басылымдар және радио арқылы жетті.

Өмірбаян

Ястроу Польшаның Варшава қаласында дүниеге келген. Талмуд ғалымы Маркус Ястроудың ұлы, Жозеф Ястроу, шығыстанушы Моррис Ястроудың кіші інісі болды. 1866 жылы Жозеф Ястроу Филадельфияға келіп, Пенсильвания университетінен бакалавр және магистр дәрежелерін алды. Джонс Хопкинс университетінде докторлық диссертациясын қорғайтын кезінде Ястроу С.С. Пирспен бірге психофизика саласындағы тәжірибелерде жұмыс істеді, олар қайталама өлшемдер дизайны үшін рандомизация және «көзі бүркеу» әдісін енгізді. Пирс жеке дауға байланысты университеттен кетуге мәжбүр болғанымен, Ястроу оның зерттеулерін жалғастырды. 1888 жылдан 1927 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Ястроу Висконсин университетінде профессор болып жұмыс істеді, онда ол Кларк Л. Халлға ғылыми жетекшілік жасады. 1927 жылдан 1933 жылға дейін ол Жаңа әлеуметтік зерттеулер мектебінде лекция оқыды. 1893 жылы Ястроу Дүниежүзілік Колумбия көрмесіндегі психологиялық бөлімнің басшысы болды, онда ол мыңдаған қатысушылардан «психофизикалық және реакция уақыты деректерін» жинады. Ол Америка Психологиялық Ассоциациясының негіздеуші мүшелерінің бірі болды және 1900 жылы оның президенті болды. Ястроу психология саласындағы зерттеулерді көпшілікке таратумен белгілі болды. Ол көпшілік алдында лекциялар оқыды және Popular Science, Cosmopolitan және Harper's Monthly сияқты танымал журналдарда жарияланды. Сонымен қатар, ол 150 газетте жарық көрген «Ақылды болу үшін» атты синдикаттық бағананың авторы болды. Ястроу 1935 жылдан 1938 жылға дейін Филадельфиялық Public Ledger синдикаты арқылы радиода сөйледі. Өмір бойы депрессиядан зардап шекті. Массачусетс штатының Стокбридж қаласында қайтыс болды. Оның әйелі – Рейчел Шолд, Генриетта Шолдтың қарындасы. Классикалық археолог Элизабет Ястроу оның туысы болды. Оның бұрынғы үйі қазір Лэнгдон-стрит тарихи ауданында орналасқан Висконсин штатының Мэдисон қаласында сақталған.

Психикалық зерттеулер

Джастроу «мезмерикалық, психикалық және рухани» құбылыстарды зерттеу үшін Американдық психикалық зерттеулер қоғамын құрған мүшелердің бірі болды. Қоғамның алғашқы мүшелері паранормальды құбылыстарға күмәнді қарады; Джастроу психикалық құбылыстарға психологиялық тұрғыдан қарады, «проблемалардың тобын олардың табиғи ортасынан» бөлудің ақымақтық екенін айтты. 1890 жылы ол қоғамдан шығып, парапсихологияны ашық сынады. Психикалық зерттеушілердің көпшілігі психологтар емес еді, және Джастроу олардың зерттеулеріне сенуге болмайды деп ойлады. Психикалық құбылыстардың нақты дәлелдері болмағандықтан, ол психологтардың осы құбылыстарды жоққа шығаруға көп көңіл бөлмеуі керек деп есептеді. «Наным психологиясы» (1918) атты кітабында ол Эусапия Палладиноның әдістерін ашатын толық бір тарауды жазды.

Аномалистік психология

Жастроу аномалистік психология саласындағы маңызды тұлға болды. Оның "Психологиядағы факт және аңыз" (1900) кітабы спиритизм, теософия және христиан ғылымы сияқты мистикалық ілімдердің негізсіздігін көрсетті. Ол мистикалық құбылыстарға ғылыми көзқараспен қарады. Адамдардың неге оған қызығуын, ол қоғамға қалай тарағанын және оның жақтастары қандай дәлелдер келтіргенін түсінуге тырысты. Ол көптеген адамдардың зыбырлық, армандар мен болжамдарды ғылымнан артық деп санайтынын жазды және ғалымның міндеті – халыққа шындықтың пен өтіріктің арасын ажыратуға көмектесу және жаңылыс сенімдердің таралуына жол бермеу екенін айтты. Жастроу паранормальдық сенімдер психологиясын зерттеді және паранормальдық құбылыстарды "толыққанды ғылыми емес және қате жолға салатын" деп есептеді, олардың себебі – қате түсінік, алаяқтық, сенгіштік және ақылсыздық.

Қоғамда аналогияны қолдану

Джастроу аналогиялар әлемді түсіндірудің көне жолы деп ойлады. Ол аналогиялық түрде әрекет еткен мәдениеттердің көптеген мысалдарын келтірді, соның ішінде "зулулар жүректі жұмсарту үшін ағаш шайнайды", және "Иллинойс үндістері қысқартуды қалаған адамдардың мүсіндерін жасап, сол мүсіндерді жүрегіне шаншады". Ол жануарларды жеу арқылы олардың физикалық қасиеттерін алуға тырысқан мәдениеттер туралы жазды; ол бұл дәстүр өз заманында сенімдер, рәсімдер және халық медицинасы арқылы сақталып қалғанын айтты. Джастроу жазғандай, осы ойлаудың түпкі себебі – "бір түрлі байланыс басқаларына да әкеледі" деген сенімде жатқан.

Оптикалық иллюзиялар

Джастроу сезімталдыққа, әсіресе көру қабілетіне қызығушылық танытты. Ол көздің қарапайым камерадан гөрі күрделі екенін, ал бейнелерді саналық түрде өңдеу әлемді түсінудің маңызды бөлігі деп санады. Ол бұл пікірін оптикалық иллюзиялар, соның ішінде қоян-қазылша иллюзиясы арқылы дәлелдеді. Оның ойынша, адамдардың көретіні олардың эмоционалдық жағдайы мен айналасындағы ортаға да байланысты.

Өз еркімен қозғалмайтын

Қолдың сезімсіз қозғалысын анықтау үшін Ястроу «автомаграф» деп аталатын құрал ойлап тапты. Ол, тәжірибеге қатысушыдан бір затқа назар аударуды сұрағанда, оның қолы сол бағытта сезімсіз қозғалатынын байқады. Әсердің күші адамдар арасында әртүрлі болды, әсіресе балаларда бұл қозғалыс көбірек кездейсоқ сипатта болды.

Соқырдың арманы

Жастроу алты жастан кейін көру қабілетін жоғалтқан адамдардың түсінде көре алатынын, ал бес жасқа дейін көру қабілетін жоғалтқан адамдардың көре алмайтынын анықтады. Бұл айырмашылық жартылай көру қабілетінен зардап шеккен адамдарда да осылай болды. Жастроу көру қабілетінің туа біткен емес екенін, ал бес және жеті жас аралығында маңызды психикалық даму орын алатынын қорытындылады. Ол соқыр адамдардың негізгі сезімі – сезіну емес, есту екенін, олардың ояу күйінде де, түсінде де осы сезімді қабылдайтынын атап өтті. Ол көру қабілеті бұзылған адамдардан, соның ішінде Хелен Келлерден түстер туралы бірінші қолдан ақпарат жинады.

Психоанализ мен Фрейдтің сын-пікірлері

1913 жылы Бреслауда өткен Неміс психиатриялық қауымдастығының конгресінде Джозеф Ястроу психоанализді ғылыми емес және жалған ғылым деп сынады. Ол 1932 жылы осы тақырыпта "Фрейд салған үй" атты кітабын жариялады.