Кіріспе
Кері және оң құқықтар – бұл әрекетсіздікке (кері құқық) немесе әрекет етуге (оң құқық) міндеттейтін құқықтар. Бұл міндеттер заңдық немесе моральдық сипатта болуы мүмкін. Оң және кері құқықтар ұғымын еркіндік құқықтарына да қолдануға болады. Мысалы, екі тарап сотта болған жағдайда: Адрианның Клейге қарсы x-ке қатысты кері құқығы бар, егер және тек Клейге Адрианға x-ке қатысты қандай да бір әрекет жасауға тыйым салынса ғана. Керісінше, Адрианның Клейге қарсы x-ке қатысты оң құқығы бар, егер және тек Клей Адрианға қатысты қандай да бір жолмен әрекет етуге міндетті болса. Мысалы, егер Адрианның Клейге қарсы өмірге қатысты кері құқығы болса, онда Клей Адрианды өлтіруден бас тартуы керек; ал егер Адрианның Клейге қарсы өмірге қатысты оң құқығы болса, онда Клей Адрианның өмірін сақтау үшін қажетті шараларды қабылдауы керек. Кері құқықтар азаматтық және саяси құқықтарды қамтиды, мысалы, сөз бостандығы, өмір, жеке меншік, зорлық-зомбылық қылмыстарынан қорғалу, алданудан қорғау, дін бостандығы, хабеас корпус, әділ сот және ешкімнің құлы болмау құқығы. 1979 жылы чех заңгері Карел Вашак ұсынған оң құқықтар, басқа да азаматтық және саяси құқықтарды, мысалы, адвокат көмегін алу және жеке тұлға мен мүлікті полициямен қорғау құқығын қамтуы мүмкін. Сонымен қатар, олар тамақ, баспана, мемлекеттік білім, жұмыспен қамту, ұлттық қауіпсіздік, әскери қызмет, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, интернетке қол жеткізу және ең төменгі тұрмыс деңгейі сияқты экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарды қамтуы мүмкін. Адам құқықтарының «үш буын» тұжырымы бойынша кері құқықтар көбінесе бірінші буын құқықтарымен, ал оң құқықтар екінші және үшінші буын құқықтарымен байланысты. Кейбір философтар (талдауларды қараңыз) кері және оң құқықтарды ажыратудың пайдалы немесе дұрыс екендігімен келіспейді. Оң және кері құқықтар теориясы бойынша кері құқық – бұл басқа адамның немесе үкімет сияқты топтың әрекетіне ұшырамау құқығы, әдетте, зорлық-зомбылық немесе мәжбүрлеу түрінде көрінеді. Кері құқықтар, егер оларды жоққа шығаруға әрекет етілмесе, бар. Оң құқық – басқа адамның немесе топтың әрекетіне ұшырау құқығы. Канттың категориялық императиві аясында кері құқықтар мінсіз міндеттермен, ал оң құқықтар кемшіліксіз міндеттермен байланыстырылуы мүмкін. Оң және кері құқықтарды ажыратуға сенімді либертариандықтар қолдайды немесе баса айтады, олар оң құқықтар келісімшарт арқылы құрылғанға дейін жоқ деп санайды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларациясында оң және кері құқықтар тізімі келтірілген (бірақ олар оларды осылай атамайды). Көптеген либералды демократиялық мемлекеттердің конституциялары кері құқықтарды кепілдендіреді, бірақ барлығында оң құқықтар жоқ. Оң құқықтар көбінесе басқа заңдармен кепілдендіріледі, ал көптеген либералды демократиялар өз азаматтарына мемлекеттік қаржыландырылатын білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру және жұмыссыздыққа байланысты жәрдемақы төлейді.
Negative and positive rights are rights that oblige either inaction (negative rights) or action (positive rights). These obligations may be of either a legal or moral character. The notion of positive and negative rights may also be applied to liberty rights. To take an example involving two parties in a court of law: Adrian has a negative right to x against Clay, if and only if Clay is prohibited to act upon Adrian in some way regarding x. In contrast, Adrian has a positive right to x against Clay, if and only if Clay is obliged to act upon Adrian in some way regarding x. A case in point, if Adrian has a negative right to life against Clay, then Clay is required to refrain from killing Adrian; while if Adrian has a positive right to life against Clay, then Clay is required to act as necessary to preserve the life of Adrian. Negative rights may include civil and political rights such as freedom of speech, life, private property, freedom from violent crime, protection against being defrauded, freedom of religion, habeas corpus, a fair trial, and the right not to be enslaved by another. Positive rights, as initially proposed in 1979 by the Czech jurist Karel Vašák, may include other civil and political rights such as the right to counsel and police protection of person and property. Additionally, they may include economic, social and cultural rights such as food, housing, public education, employment, national security, military, health care, social security, internet access, and a minimum standard of living. In the "three generations" account of human rights, negative rights are often associated with the first generation of rights, while positive rights are associated with the second and third generations. Some philosophers (see criticisms) disagree that the negative–positive rights distinction is useful or valid. Under the theory of positive and negative rights, a negative right is a right not to be subjected to an action of another person or group such as a government, usually occurring in the form of abuse or coercion. Negative rights exist unless someone acts to negate them. A positive right is a right to be subjected to an action of another person or group. In the framework of the Kantian categorical imperative, negative rights can be associated with perfect duties, while positive rights can be connected to imperfect duties. The belief in a distinction between positive and negative rights is generally maintained, or emphasized, by libertarians, who believe that positive rights do not exist until they are created by a contract. The United Nations Universal Declaration of Human Rights lists both positive and negative rights (but does not identify them as such). The constitutions of most liberal democracies guarantee negative rights, but not all include positive rights. Positive rights are often guaranteed by other laws, and the majority of liberal democracies provide their citizens with publicly funded education, health care, social security and unemployment benefits.
Медицинада
Медицина саласында науқастардың оң құқықтары дәрігерлердің теріс құқықтарымен жиі қайшылыққа түседі. Аборт және өз-өзіне қол жұмсау сияқты даулы мәселелерде медициналық қызметкерлер моральдық немесе философиялық себептермен кейбір қызметтерді ұсынудан бас тартуы мүмкін. Егер көптеген дәрігерлер сана сезіміне байланысты бас тартса, көптеген елдердегі сана сезімі туралы заңдарда (Америка Құрама Штаттарында абортқа қарсы сана сезімі және медицинадағы сана сезімі туралы ережелерді қараңыз) пациенттердің өздерінің оң құқықтарын іске асыруға мүмкіндігі болмауы мүмкін. 2009 жылы Монтана штатында Джанет Мёрдоктың жағдайы осыған ұқсас болды, ол өз-өзіне қол жұмсауға көмектесетін дәрігер таба алмады. Медицинадағы оң және теріс құқықтар арасындағы бұл дау консервативті этикашы Уэсли Дж. Смит пен биоэтикашы Джейкоб М. Аппель арасындағы үздіксіз қоғамдық пікірталасқа әкелді. *Бакстер против Монтаны* ісін талқылағанда Аппель былай деп жазды: «Медициналық лицензиялар – шектеулі тауар, ол Конгресс пен дәрігерлер ұйымдары арасындағы серіктестік арқылы жасалған жасанды тапшылықты көрсетеді. Медициналық оқу орындарындағы орындар мен интернатуралар тиімді түрде үкімет тарапынан бөлінеді, радио жиіліктері сияқты. Дәрігерлердің саны азайғандықтан, өтемақы ставкаларының артуына әкелетіні болғандықтан, бұл жағдай олар үшін пайдалы. Бұл келісімнің ешқандай кемшілігі жоқ. Алайда, дәрігерлердің шаштараздар немесе бала күтушілер сияқты клиенттерді таңдауға құқығы бар деген пікірге келуге болмайды. Үкімет радиостанцияларға (мысалы, әдепсіздік кодексі, тең уақыт ережелері) газеттерге қолданғанда рұқсат етілмейтін міндеттерді жүктегендей, Монтана дәрігерлерге медициналық лицензия алғандары үшін науқастың ниетіне қарамастан, өлімге бара жатқандарға дәрі-дәрмек жазып беруді талап етуді қарастыруы мүмкін». Джеймс П. Стерба да осыған ұқсас сын айтады. Оның пікірінше, кез келген құқық оны анықтау үшін қолданылатын тілге байланысты оң немесе теріс болып көрінуі мүмкін. Ол былай деп жазады: «Стерба дәстүрлі «оң құқықты» қайта формулирледі және оны «теріс құқықтың» түрінде ұсынды – өздерінің ресурстарын алуына кедеріс келтірмеу құқығы. Барлық құқықтар «оң» және «теріс» міндеттерді ғана талап етпейді, сонымен қатар мәжбүрлі еңбекке қатысы жоқ құқықтарды қалау бойынша оң немесе теріс тұрғыда формулирлеуге болады».
quote|Medical licenses are a limited commodity, reflecting an artificial shortage created by a partnership between Congress and organizations representing physicians—with medical school seats and residency positions effectively allotted by the government, much like radio frequencies. Physicians benefit from this arrangement in that a smaller number of physicians inevitably leads to increased rates of reimbursement. There's nothing inherently wrong with this arrangement. However, it belies any claim that doctors should have the same right to choose their customers as barbers or babysitters. Much as the government has been willing to impose duties on radio stations (e. g., indecency codes, equal time rules) that would be impermissible if applied to newspapers, Montana might reasonably consider requiring physicians, in return for the privilege of a medical license, to prescribe medication to the dying without regard to the patient's intent. James P. Sterba makes similar criticisms. He holds that any right can be made to appear either positive or negative depending on the language used to define it. He writes:
Sterba has rephrased the traditional "positive right" to provisions, and put it in the form of a sort of "negative right" not to be prevented from taking the resources on their own. All rights may not only require both "positive" and "negative" duties, but rights that do not involve forced labor may be phrased positively or negatively at will