Иран Қажар әулетінің (1781-1925) архитектурасы, суреттері және өнер формалары. Бейбітшілік кезеңде өркендеген кескіндеме, сафрави өнерінен бастау алады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иранның Қажар әулетінің өнер түрлері
Artforms of the Qajar dynasty of Iran
Қажар өнері – 1781 жылдан 1925 жылға дейін Иранда (Парсы) Қажар әулеті билігінде жасалған сәулет, сурет және басқа да өнер салалары. Қажар дәуіріндегі өнердің гүлденуі Аға Мұхаммед хан мен оның ұрпақтарының билігі кезіндегі салыстырмалы бейбітшілік кезеңінің бір қыры болды. Оның билікке келуімен Парсыдағы 18-ғасырдың қанды қақтығыстары аяқталып, бейбіт уақыттағы өнердің қайта жандануына жағдай жасады.
Qajar art was the architecture, paintings, and other art forms produced under the Qajar dynasty, which lasted from 1781 to 1925 in Iran (Persia). The boom in artistic expression that occurred during the Qajar era was a side effect of the period of relative peace that accompanied the rule of Agha Muhammad Khan and his descendants. With his ascension, the bloody turmoil that had been the 18th century in Persia came to a close and made it possible for peacetime arts to again flourish.
Қажар кескіндемесі
Қажар өнері ең бастысы, өзінің ерекше портреттік стилімен танылады.
Most notably, Qajar art is recognizable for its distinctive style of portraiture.
Шығуы және ықпалы
Қажар дәстүрлі суреттеуінің тамыры алдыңғы Сәфәүи империясы кезінде қалыптасқан сурет салу стилінде жатыр. Осы кезеңде парсы мәдениетіне, әсіресе патшалық және ақсүйек топтардың өнеріне еуропалықтардың күшті ықпалы болды. Еуропа өнері реализм дәуірін басынан өткізіп, бұл қажар суретшілерінің заттарды бейнелеуінен анық көрінеді. Еуропалық ықпал майлы бояудың аса маңыздылығы мен беделінде жақсы байқалады. Бұрынғы парсы өнерінің кезеңдерінде майлы суреттер кең таралғанмен, оны ең жоғары деңгейге көтеруге Рубенс және Рембрандт сияқты еуропалық шеберлердің ықпалы зор болды – олар майлы портрет салуда шебер болған. Қажар суреттерінде бояудың қалың жағылуы, терең, бай және қанық түстердің қолданылуы еуропалық стильдің тікелей ықпалымен байланысты.
The roots of traditional Qajar painting can be found in the style of painting that arose during the preceding Safavid empire. During this time, there was a great deal of European influence on Persian culture, especially in the arts of the royalty and noble classes. European art was undergoing a period of realism and this can be seen in the depiction of objects especially by Qajar artists. The European influence is very well evidenced in the preeminent position and prestige of oil painting. While oil paintings had been par for the course during previous periods of Persian art, it was the influence of the European masters, like Rubens and Rembrandt, the true masters of oil portraiture, that raised it to the highest level. Heavy application of paint and dark, rich, saturated colors are elements of Qajar painting that owe their influences directly to the European style.
Сурет салу стильінің дамуы
Қажар кескіндемесінде жансыз заттар мен натюрморттардың бейнелеуі өте реалистік болса, адамдардың бейнесі анық түрде идеализацияланған. Бұл әсіресе Қажар әулетінің суреттерінде көрінеді, онда суреттердің нысандары белгілі бір үлгі бойынша орналастырылып, қажетті әсерге қол жеткізу үшін жағдай жасалған.
While the depiction of inanimate objects and still lifes is seen to be very realistic in Qajar painting, the depiction of human beings is decidedly idealised. This is especially evident in the portrayal of Qajar royalty, where the subjects of the paintings are very formulaically placed and situated to achieve a desired effect.
Патшалық портреті
Қажар өнерінің ең танымал туындылары – әртүрлі парсы шаһтарының портреттері. Әрбір билеуші, сондай-ақ олардың ұлдары мен туыстары жеке қолдану немесе жұртқа көрсету үшін өздерінің ресми портреттерін тапсырыс берді. Олардың арасында ең әйгілісі – Фатх Али Шах Қажардың көптеген портреттері. Оның жіңішке белдеуі, ұзын қара, екі бөлікті сақалы және терең қара көздері Шығыс әмірінің романтикалық бейнесін сомдайды. Осы суреттердің көпшілігін суретші Михр Әли салған. Портреттер шаһтың өмірінің әртүрлі кезеңдерінде жасалған болса да, олар билеушінің ерекше белгілерін баса көрсететін белгілі бір канонға сәйкес келеді. Фатх Али Шахтың портреттері қару-жарақ киген батыр патшадан бастап гүлдің иісін сезуді ұнататын әдемі кісіге дейін алуан түрлі жағдайларда салынған, бірақ барлығы да шаһтың бейнесін ұқсатады, көбінесе тек суретшісіне байланысты шамалы айырмашылықтар болады. Осы нақты шаһтың осы стильде мәңгілікке сақталуы заңды, өйткені оның екінші қажар шаһы ретінде билік еткен кезінде осы стиль гүлденді. Мұның бір себебі – қажар билеушілерінің еуропалық державалармен дипломатиялық байланыстарын нығайтуы болды. Шангри-Ла ислам өнері мен мәдениеті орталығы атап көрсеткендей, "Афшарид (1736–96), Занд (1750–94) және Қажар (1779–1924) кезеңдеріндегі кейінгі иран өнері тасқа қашалған бейнелерде, плиткада немесе матаға салынған суреттерде адамның нақты мөлшерінде бейнеленуімен ерекшеленеді. Соңғы санатта Фатх Али Шах (1797–1834) сияқты қажар билеушілері ірі масштабты портреттерге қызығушылық танытты (тіпті олар портреттерін саяси қарсыластарына жіберді). Фатх Али Шахтың өзі Еуропаға бармаса да, оның көптеген портреттері парсы сарайының мәртебесін көрсету үшін елшілермен бірге жіберілді. Насер әд-Дин Шах билікке келгеннен кейін фотосурет сол кезеңдегі өнерде маңызға ие болды, ал портреттер ресми мақсаттар үшін қолданыла берсе де, бірте-бірте сұраныстан қалып қойды. Сонымен қатар, Насируддин Шах Еуропаға сапар шеккен алғашқы парсы билеушісі болғандықтан, портреттерді ресми түрде жіберу әдетінен бас тартылды, ол өткен заманның естелігіне айналды.
Most famous of the Qajar artworks are the portraits that were made of the various Persian Shahs. Each ruler, and many of their sons and other relatives, commissioned official portraits of themselves either for private use or public display. The most famous of these are the myriad portraits which were painted of Fath Ali Shah Qajar, who, with his narrow waist, long black bifurcated beard and deepest dark eyes, has come to exemplify the Romantic image of the great Oriental Ruler. Many of these paintings were by the artist Mihr 'Ali. While the portraits were executed at various points throughout the life of the Shah, they adhere to a canon in which the distinctive features of the ruler are emphasized. Portraits exist of Fath Ali Shah in a very wide assortment of situations, from the armor clad warrior king to the flower smelling gentleman, but all are similar in their depiction of the Shah, differing only slightly, usually due to the specific artist of the portrait. It is only appropriate that this particular Shah be so immortalized in this style, as it was under his rule as the second Qajar shah that the style truly flourished. One reason for this were the stronger and stronger diplomatic ties that the Qajar rulers were nurturing with European powers. As the Shangri La Center for Islamic Arts and Culture notes, "Later Iranian art of the Afsharid (1736–96), Zand (1750–94) and Qajar (1779–1924) periods is distinguished by the depiction of life size figures, whether in stone relief, tilework or painting on canvas. In the latter category, Qajar rulers like Fath ‘Ali Shah (r. 1797–1834) perpetuated a widespread interest in large scale portraiture (even sending portraits to political rivals)." While Fath Ali Shah himself never visited Europe, many portraits of him were sent with envoys in the effort to convey the imperial majesty of the Persian court. With the rise of Naseraddin Shah photography became much more important in the art of the period, and portraiture, while still used for official purposes, fell gradually out of favor. In addition, as Nassirudin Shah was the first Persian ruler to visit Europe, the official sending of portraits was left by the wayside, a relic of times gone by.
Басқа портреттік
Қажар өнерін түсіндіруде және түсінуде патшалық емес адамдардың бейнеленуі де маңызды орын алады. Бұл портреттердің нысандары, әдетте, қарапайым халық емес, көбінесе кіші князьдер (олардың саны көп еді!), биліктегі немесе бұрынғы биліктегі шахтардың немерелері, шөберелері және туған інілері болды. Олардың отбасыларының байлығы мен мәртебесіне ие болғандықтан, олар өнерге үлес қосудан басқа көп нәрсе істей алмады, сондықтан олардың демеушілігі сол кездегі өнерге зиян келтірмеді. Көбінесе, осы топтың портреттері отбасылық суреттер ретінде тапсырыс берілетін, онда ер адам, сұлу әйел және олардың мінсіз баласы бейнеленген. Кейде олар тек ер адамнан тұратын портреттер түрінде жасалған, бірақ ол адам патша емес екенін көрсететін ұсақ айырмашылықтар болды. Мұны іске асырудың бір жолы – әр портреттің бейнеленген адамының басының жанына қойылған тіктөртбұрыш арқылы, кім бейнеленгенін және тиісті лауазымдарын (мысалы, Сұлтан, шахзада және т.б.) көрсету болды. Парсының билеушісі үшін бұл тіктөртбұрыш ("Әл-Сұлтан" ресми аты Шах Қажар) қатаң реттелген, ал басқалар үшін ол ұзақ есімді, төмен лауазымды немесе қысқа шежірені қамтуы мүмкін.
The depiction of nonroyal persons also has a very important place in the explanation and understanding of Qajar art. While naturally not commoners, the subjects of these portraits were often minor princes (of which there were many! ), the grandsons, nephews, and great nephews of the ruling or previously ruling Shahs. These princes, with the wealth and position of their families, had very little else to do but contribute to the arts, so their patronage was certainly less than detrimental to the arts of the time. Often, portraits of this class would be commissioned as depictions of family groups, depicting the male, an idealized, nubile wife, and their perfectly formed child. Other times, they would be in the form of a royal portrait, depicting solely the male commissioner, but with subtle variations making it clear that the sitter is not a Royal. One way that this was accomplished was through a cartouche that was displayed next to the head of each portrait's subject, clarifying who was being depicted, and any relevant titles (such as Soltān, shāhzādeh, &c.). For the ruling head of Persia, this cartouche is fairly regulated, ("al soltān Official name Shāh Qājār"), while for anyone else, it may include a longer name, a lesser title or a short genealogy.
Әйелдер бейнесі
600-шы жылдары ислам дінінің таралуынан кейін, Сасани дәуіріндегі өнер бағыттарымен салыстырғанда, әйелдер бейнесі өнерде азайды. Исламдық дәстүрдегі әйелдік ар-ұяты мен сұлулықты ескере отырып, әйелдердің суретін салу әйелге қатысты арсыздыққа жатқызылатын болды. Бұл тенденция Иранға моңғол шапқыншылығымен бірге өзгерді. Түркі-моңғол тайпаларының арасында дәстүрлі түрде әйелдердің орамалға жабуы Иран қоғамының исламдануымен және ежелгі дәстүрлермен салыстырғанда тым қатаң болған жоқ. Сонымен қатар, моңғол әйелдері көшпелі өмір салтының нәтижесінде дене еңбегіне бейімделгендіктен, ауыр киім киюдің қиын екенін түсінді. Тайпалық әйелдер де саяси жағынан белсенді болды, әсіресе Тимурид әулетінің билікке келуіне әйелдер тарапынан қолдау көрсетілді. Осылайша, моңғолдардың ықпалы мен Еуропамен, әсіресе Итальяндық Ренессанстың гүлдену кезеңімен байланыстардың кеңеюіне байланысты ирандық суретшілер әйелдерді бейнелеуге деген көзқарасын қайта қарастырды. Уақыт өте келе, әйелдердің жалаңаш суреттері мен эротикалық бейнелері ирандық көркем мәдениетінің бір бөлігіне айналды. Ертедегі Қажар Иран суреттерінде әйелдер мен еркектердің дене және бет пішіндерінің арасындағы айырмашылық көбінесе жоқ болатын, олардың көпшілігі әдемі болып бейнеленген. Жастар, әйелдер мен еркектер жиі құштарлық нысанымен байланысты болды. Жас жігіттердің кейбір бейнелері "муханнас" деп аталды. 19-шы ғасырда ғана әйелдер ерекше әйелдік қасиеттерімен, айқын бет пішінімен және дене құрылысымен жекеленіп, "муханнас" бейнесінің жоғалуына әкелді. 19-шы ғасырғы Қажар өнерінде жалаңаш кеуделі әйелдер бейнесі де пайда болды. Мұндай бейнелер көбінесе киім арқылы көрсетіліп, эротикалық ләззат алуға арналған және Қажар суреттерінде маңызды тақырыпқа айналды. Бұл жалаңаш кеуделі әйелдер періштелер, еуропалық әйелдер немесе акробаттар мен музыканттар сияқты ләззат іздеушілер ретінде бейнеленді. Кейбір суреттерде Мәриям мен бала Иса да бейнеленген. Ақырында, жалаңаш кеуде әйелдік символына айналды. Суреттердегі әйелдердің поздары мен орналасуы бір оқиғаны айтуға көмектеседі. Әйелдер көбінесе әдемілік пен ләззатты білдіретін айна, жеміс немесе шарап сияқты заттарды ұстап тұрған күйде бейнеленген. Мұндай бейнелер парсы поэзиясымен үйлеседі. Парсы әдебиетін ескере отырып, кейбір суреттерде "оқырманға тікелей үндеуді" білдіретін "сыртқа қарайтын көз" бейнеленген, бұл Ширин мен Хосров, Юсуф пен Зулейха және Шейх Санан сияқты повестік суреттерде жиі кездеседі. 19-шы ғасырғы Қажар өнеріндегі әйелдердің дәстүрлі поздарына қарамастан, әйелдердің пышақтың үстінде қолдарымен кері қарап тұрған бейнесі жиі кездесетін. Бұл ирандық әйелдердің пассивтігі туралы стереотипті жоюға және халықтық әңгімелерде бейнеленген әлеуметтік тәртіпке наразылықты білдіретін түсіндірме ретінде қарастырылды.
After the spread of Islam in the 600s, the depiction of women in the arts decreased compared to the art movements of the Sasanian time. Portraiture of women started to be considered as a dishonorable practice toward a woman, based on the Islamic traditions of womanhood and modesty. The trend has changed with the arrival of Mongol invasions in Iran. Traditionally, female veiling was not as strict among Turko Mongol tribes, as prescribed by ancient traditions and the Islamization of society in Iran. Likewise, Mongol women, due to their nomad lifestyle, were conditioned to lead a physically active life, making heavy veiling unpractical. Tribal women were also more politically active, where specifically the lineage of women empowered Timurid Dynasty. Consequently, due to the influences of Mongols and expanding ties with Europe, where Italian renaissance was at its peak, Iranian artists rethought their attitude towards the painting of women. Whereas with time, female nudity and eroticism in painting became a part of Iranian visual culture. Gender was often blurred in early Qajar Iran paintings, displaying similarities in body and facial features between men and women who were illustrated to be beautiful in many paintings. Young males and females were often linked to the object of desire. The appearance of young beardless men was called "Mukhannas". It was not until the 19th century when females were depicted as more individualized with distinct feminine facial and body features which ultimately led to the disappearance of the mukhanna, the male object of desire. 19th century Qajar art also brought the emergence of the bare breasted woman. Examples of the bare breast would be seen through a dress for fetishistic pleasure and become a major theme in Qajar paintings. These bare breasted women were portrayed as angels, European women, or women of pleasure such as acrobats or musicians. Some paintings include a portrayal of Mary and baby Jesus. Eventually, the bare breast led to an indication of womanhood. The posture and positions women were placed in these paintings help tell a story. Women often held objects such as mirrors, fruit, or wine to represent beauty and pleasure. These representations go in hand with Persian poetry. With Persian literature in mind, occasional paintings featured women with an "outward gaze" which represents "directly addressing the reader" and is seen in many narrative paintings from Shirin and Khusraw, Yusuf and Zulaykha, and Shaykh San'an. In contrast to traditional postures and positions of women in 19th century Qajar art, was a common female representation of women gracefully upside down on their hands on a knife. This was interpreted as a rejection to a social order which is represented in folk narratives in both pictorial and literary representations to dismiss the stereotype of passive Iranian women.
Әйелдердің шығармашылығы
Жақсы құжатталмаған болса да, әйелдер 19 ғасырдағы Иран өнерінің мұрасына үлес қосты. Әлеуметтік, мәдени және діни шектеулерге байланысты әйелдер жасаған өнер туындылары сирек сақталды, себебі қоғам, жалпы алғанда, әйелдердің жеке өзін-өзі танытуын қолдамады. Шахтардың харемдері әйелдерге өнер жасау және оны насихаттау мүмкіндігін беруде маңызды рөл атқарды. Харем – әйелдерге арналған кеңістік болатын, онда олар 19 ғасырдағы Ирандағы ерлерге бағынудың қатаң талаптарына ұшырамастан, еркін түрде идея алмасып, пікір білдіретін және белгілі бір тәуелсіздік сезінетін орын еді. Осы орын әйелдердің шығармашылығының қайнар көзіне айналды. 1840 жылдары Персияға дагерротип әкелінді, бұл елге одан да көп фотосурет құралдарының енгізілуіне жол ашты. Осман империясынан өзгеше, онда фотосуретке күнә деп қараған, Персияда ол қабылданды және кеңінен қолданылды. Сақталған жалғыз дагерротип – Насер әд-Дин Шахтың інісі, ханзада Малек Касем Мирзаның түсірген автопортреті. 1889 жылы Мұхаммед ибн Әли Мешкат әл-Мольк Ирандағы фотосурет туралы алғашқы мақаласын – «Аксиех Хашариех» атты еңбегін жазды.
Though not well documented, women have contributed to the 19th century art heritage of Iran. Due to social, cultural, and religious constraints, art samples created by women were rarely preserved, since society, in general, didn't encourage female self expression. Shahs’ harems, in turn, were of considerable importance in regard to women's opportunity to create and promote their art. Harem represented a femicentric space, where women were able to freely exchange and share ideas, not influenced by hierarchal submission to men in 19th century Iran, experiencing levels of autonomy. It was a place from where female creativity arose. in 1840s daguerreotype were introduced to Persia and paved the way for more photographic instruments to be introduced to Persia. Unlike the Ottoman Empire, where photography was seen as sinful, in Persia it was accepted and largely used. The only surviving daguerreotype photograph is a self portrait by Prince Malek Qasem Mirza, Naser al din Shah's uncle. In 1889, the first essay on photography in Iran entitled Aksiyeh Hashariyeh was written by Mohammad ibn Ali Meshkat al Molk.
Ирандық фотосуретші әйелдер
Әйелдерді суретке түсірген алғашқы фотограф Насер әл-Дин Шах болды деп есептеледі. Шахтың анасы, Махд и Улья – суретке түсірілген алғашқы ирандық әйел. 1858 жылдан бастап шах өзінің гареміндегі әйелдердің суреттерін түсіре бастады. Өнер тарихшысы Памела Карими сондай-ақ, шахтың гаремінен кейбір әйелдер орамалсыз және «эротикалық поздарда» суреттелгенін айтады. Ол өзінің суретін түсірумен қатар, өзінің қызметшілерін де осы өнерге үйретіп, дамытуға ынталандырды. Мәдени және діни шектеулер әйелдерді суреттеуге кедергі келтіргенімен, шах бұл шектеулерді ескермеді. Сонымен қатар, фотосуретшілік кәсіп ретінде тараған кезде, әйелдерге қарағанда шетелдік әйел фотографтар Иран әйелдерін суретке түсіруге оңайырақ мүмкіндік алды, себебі гендерлік шектеулерге байланысты еркек фотографтарға бұл қиын болды. Иран фольклорының көрнекті ғалымы және зерттеушісі Мұхаммед Жафар Махжұб, сол кезең әдебиетіндегі басты тақырыптарды сипаттап, жіктеу арқылы қажар әдебиетін зерттеуге үлес қосты. Мұхаммед Шах (1834–1848) және Насер әл-Дин Шах әйелдердің шығармашылығын «азат етуде» және оны дамытуда маңызды рөл атқарды. Иран мәдениетіне әйелдердің ешқандай үлес қосқан жоғы деген пікір бар, бірақ шындығында, әйелдер ерлермен тең дәрежеде өз жазбаларында реформалық идеяларды қолдады және Қажар империясының соңында, алғашқы Пахлави кезеңінде Иранда қыздар мектептерін ашуға жауапты болды.
The first photographer to depict women in photos presumably was Naser al Din Shah. The shah's mother Mahd i Ulya, is the first Iranian woman to be depicted. Starting in 1858, shah started taking photographs of his harem's residents. Art historian Pamela Karimi also notes that some women from shah's harem were depicted unveiled and “in erotic poses”. In addition to photographing himself, he taught and encouraged his servants to acquire this skill. While cultural and religious restrictions limited women from being depicted in photos, the shah ignored these limitations. Likewise, with the spread of photography as a profession, female rather than male foreign photographers had easier access to photograph Iranian women due to gender restrictions. Eminent scholar and researcher of the Iranian folklore Mohammad Ja’far Mahjub contributed to the study of the Qajar literature by outlining and classifying the main topics that were present in the literature of that period. Muhammad Shah(1834–1848) and Naser al Din Shah were essential figures in “liberating” female creativity and promoting it. While there is a belief that women didn't contribute to the Iranian culture, in reality, women facilitated reformist ideas in their writings no less than men and were responsible for the establishment of girls’ schools in Iran in the late Qajar empire, early Pahlavi rule period.