1988 жылғы Малайзия конституциялық дағдарысы

Кіріспе

Саяси дағдарыс

1988 жылғы Малайзия конституциялық дағдарысы (сондай-ақ 1988 жылғы сот дағдарысы деп те аталады) – 1987 жылы Біріккен малайлар ұлттық ұйымының (БМҰҰ) партиялық сайлауымен басталып, Жоғарғы соттың Лорд-президенті Тун Саллех Абасты қызметтен шеттетумен аяқталған оқиғалар тізбегі болды. 1988 жылға дейінгі жылдары Жоғарғы сот үкіметтің басқа тармақтарынан тәуелсіздігін арттырып келді. Бұл мәселе Махаммед Махатхир премьер-министр болып тағайындалғаннан кейін шиеленісті күйге жетті, ол атқарушы және заң шығарушы биліктің басымдығына сенді. 1988 жылдан бері дағдарыс кезіндегі үкіметтің әрекеттерін ресми түрде қайта қарау туралы үнемі талаптар қойылып келеді. 2008 жылы жаңадан тағайындалған де-факто заң министрі Зейд Ибрагим үкіметтің жұмыстан босатылған судьялардан ашық түрде кешірім сұрауы қажет екенін мәлімдеді, сондай-ақ дағдарыс кезіндегі үкіметтің әрекеттерін "жеткіліксіз" деп бағалады. Одан көп ұзамай премьер-министр Абдулла Ахмад Бадави бұл дағдарысты ел ешқашан толыққанды қалпына келмейтін жағдай деп сипаттап, жұмыстан босатылған және уақытша шеттетілген судьяларға өтемақы төленетінін жариялады.

Саяси дауларға сот араласуы

1987 жылы Біріккен малайлар ұлттық ұйымы (БМҰҰ) – басқарушы Барисан Насионал коалициясының жетекші партиясы – көптеген лауазымдарға сайлау өткізді. Он екі жылдан бері алғаш рет билік басындағы Махатхир президенттікке қарсы үміткер танысты. Тенгку Разалей Хамза президенттікке «Б тобының» кандидаты болды, Махатхирмен күресті, оның лагері «А тобы» деп аталды. Партияның елдің барлық филиалдарынан келген шамамен 1500 делегаттың қолдауын жеңіп алу үшін қарқынды науқан жүргізілді. Разалейдің жақтастары оның жеңіске жететініне үміттенді, ал UMNO Бас Ассамблеясында дауыс санау аяқталғаннан кейін Разалейдің жеңіске жеткені туралы әңгімелер тарады. Алайда ресми нәтижелер Махатхирді жеңімпаз деп жариялады, ол 761 дауыспен Разалейдің 718 дауысына қарсы жеңіске жетті. «А тобының» вице-президенттікке үміткері Ғафар Баба да «Б тобының» үміткері Мұса Хитамды жеңіп алды, ал UMNO Жоғарғы Кеңесінің 25 орынның 16-сы «А тобына» бұйрылды. Разалейдің жақтастары сайлаудың бұзылғанына ренжіді, олар оны бұрмаланған деп мәлімдеді. Олардың ашуын Махатхир одан әрі күшейте түсіп, «Б тобының» барлық мүшелерін Кабинеттен шығарып салды. Нәтижесінде 12 UMNO мүшесі жоғары сотқа шағымданып, сайлау нәтижелерін жоюға және жаңа сайлауға жол ашуға сот бұйрығын сұрады. Арыз берушілер 78 делегаттың филиалдар тіркелмегендіктен дауыс беруге құқығы жоқ деп мәлімдеді. Олар сондай-ақ сайлауға қатысты кейбір құжаттар «өзгертілгенін» мәлімдеді. Разалей он екі талапкердің арасында болмаса да, ол істі қаржыландырып, үйлестіріп отыр деп көпшілік сенді. Кейін он екі талапкердің біреуі істен бас тартты, ал қалған он бірі істі жалғастырды. Жоғары сот тараптарға соттан тыс келісімге келу үшін екі апта мерзім берді. UMNO-ның «Бірлік тобы» келіссөздерді жүргізу және келісімге келу үшін құрылды. Алайда, көп ұзамай айырмашылықтардың шешілмейтіндігі анық болды. «Б тобы» жаңа сайлауға қанағаттанса, «А тобы» талап-арызды кері қайтарып, «Б тобының» кейбір мүшелеріне партияда қалуға мүмкіндік беретін «абыройды сақтау» шешіміне қол жеткізуді талап етті. Ақырында он бір талапкер соттан соңғы шешімді күтетінін мәлімдеді. Бұл Махатхирге ұнаған жоқ, өйткені ол бұған дейін бірнеше рет сот жүйесімен қақтығысқан болатын. Бірде үкіметке сыншыл екі шетелдік журналистің жұмыс рұқсатын алып тастаған үкімет бұйрығын Жоғарғы сот бұзған болатын. Махатхир сот жүйесіне қатты шабуыл жасай бастады, ол Time журналына былай деді: «Сот жүйесі былай дейді: «Сіз белгілі бір нәрсені ойлап заң шығарғанмен, біз сіздің ойыңыз дұрыс емес деп ойлаймыз және біз өз түсінігімізді бергіміз келеді». Егер келіспесек, сот: «Біз келіспеушілікті түсіндіреміз» дейді. Егер біз [үкімет пен парламент] осылай істесек, заң шығарушы күшімізді жоғалтамыз». Махатхир сондай-ақ «қара қойлар [судьялар] қатаң тәуелсіз болғысы келеді» деп айыптап, оларды қоғамдық пікірге сай ойнауда айыптады. Осы соңғы мәлімдемеден кейін үкімет бірнеше Жоғарғы Сот судьяларын әртүрлі бөлімдерге ауыстырды, соның ішінде UMNO ісін қарап отырған Харун Хашимді де. Алайда іс әлі жалғасып жатқандықтан, Харунның ауысуы іс аяқталғаннан кейін ғана күшіне енеді. Осылайша Харун «UMNO-11» ісі бойынша соңғы шешім қабылдауға мәжбүр болды. Олардың ұсынған дәлелдемелерінің көпшілігі дауланбағанымен, UMNO қорғауы UMNO-ның барлық мүмкін болатын түзету шаралары қолданылмағанын дәлелдеді. Алайда талапкерлер кем дегенде 30 тіркелмеген филиалдың UMNO сайлауына делегаттар жібергені нәтижелерін жою үшін жеткілікті болуы керек деп талап етті. Ақырында Харун 1966 жылғы қоғамдар туралы заңның 41-бабына сүйене отырып, талапты қабылдамады, онда кез-келген қоғамның филиалдары Қоғамдар тіркелімінде тіркелмесе, ол автоматты түрде «заңсыз» болады деп көрсетілген. Нәтижесінде Харун UMNO-ны «заңсыз қоғам» деп жариялаудан басқа амалы жоқ екенін мәлімдеді, осылайша «1987 жылы болған оқиға» жарамсыз деп танылды. Харун өз шешімінде Парламентті өзінің қолынан келгенін күштеп жасағаны үшін айыптады: «Егер ескі заң болса, [біреу] жалпы заң қағидасын қолдана алады, бірақ мұнда Парламент заңның қатаң сақталуын қамтамасыз ету үшін бұл ережені қатал етіп жасады». Шешім жарияланғанынан кейін Махатхир UMNO мүшелерін шешім «техникалық» мәселелерге негізделгендіктен, партияны заңды қоғам ретінде қалпына келтіру оңай болатынын сендірді. Ол сондай-ақ, бұл оның премьер-министр мәртебесіне қауіп төндірмейді деп жұртшылыққа еске салды, өйткені тек сенімсіздік дауысы ғана оны заңды түрде қызметтен шеттетуге құқылы. Харунның шешімінен кейін екі апта ішінде Махатхир UMNO Baru (Жаңа UMNO) тіркелгенін жариялады. UMNO Baru жетекшілігіне көбінесе «А тобының» мүшелері кірді, олар келесі бірнеше ай бойы «ескі» UMNO-ның активтерін UMNO Baru-ға ауыстыруға кірісті. «UMNO-11» «ескі» UMNO үшін жаңа сайлау өткізуді және оның заңды мәртебесін қалпына келтіруді талап етуді жалғастырып, елдегі жоғарғы сотқа, Жоғарғы Сотқа шағым түсірді. Алайда олардың шағымы қабылданбады. Разалей 1946 жылғы «ұғымға» бағытталған жаңа партия құруға шешім қабылдады, ол UMNO құрылған жыл. UMNO Baru өз кезегінде «Baru» сөзі артық екенін шешіп, оны атауынан алып тастады, тиімді түрде Разалейдің партиясы емес, UMNO-ның нағыз мұрагері екенін мәлімдеді, ол ақырында Semangat 46 (46 рухы) деп аталды.

In 1987, the United Malays National Organisation (UMNO) — a leading party in the governing Barisan Nasional coalition – held elections for its numerous offices. For the first time in twelve years, the incumbent President, Mahathir, was challenged. Tengku Razaleigh Hamzah was the candidate of "Team B" for the Presidency, taking on Mahathir, whose camp was labelled "Team A". There was an intense campaign to win the support of the roughly 1,500 delegates from party branches all over the country, who would elect the party officers. Razaleigh's supporters expected him to win, and at the UMNO General Assembly shortly after the votecounting was completed, rumours spread that Razaleigh had won. However, the official results declared Mahathir the winner, with 761 votes to Razaleigh's 718. The Team A candidate for Deputy President, Ghafar Baba, defeated Musa Hitam of Team B as well, and 16 of the 25 seats on the UMNO Supreme Council also went to Team A.

Razaleigh's supporters were upset by the election, which they insisted had to have been rigged. Their anger was exacerbated by Mahathir, who went on to purge all Team B members from the Cabinet. As a result, 12 UMNO members filed a lawsuit in the High Court, seeking a court order to void the election results and pave the way for a new election. The plaintiffs alleged that 78 of the delegates had been selected by branches not registered with the Registrar of Societies, and as a result were not eligible to vote. They also claimed that certain documents related to the election had been "tampered with". Although Razaleigh was not among the twelve plaintiffs, he was widely believed to be funding and co ordinating the suit. Later, one of the twelve withdrew from the case, but the remaining eleven continued to press on. The High Court eventually gave the parties a two week deadline to reach an out of court settlement. An UMNO "Unity Panel" was formed to handle the negotiations and reach a compromise. However, it soon became clear that the differences were intractable – Team B would settle for no less than a new election, while Team A insisted that the suit be withdrawn and a "face saving" solution be reached which would allow some Team B members to remain in the party. Eventually the eleven plaintiffs declared they would seek a final judgement from the court. This did not please Mahathir, who had clashed on several previous occasions with the judiciary. In one instance, a government order revoking the work permits of two foreign journalists critical of the government had been over ruled by the Supreme Court. Mahathir began making heated attacks on the judiciary, telling Time, "The judiciary says, 'Although you passed a law with a certain thing in mind, we think that your mind is wrong, and we want to give our interpretation.' If we disagree, the Courts will say, 'We will interpret your disagreement.' If we [the government and Parliament] go along, we are going to lose our power of legislation." Mahathir also lashed out at "black sheep [judges] who want to be fiercely independent," accusing them of playing to public opinion. Immediately after this latter statement, the government reassigned several High Court judges to different divisions, including Justice Harun Hashim who was then hearing the UMNO case. However, as the latter case was already in progress, Harun's transfer would not take effect until the case closed. Harun was thus forced to make the final call on the case of the "UMNO 11". Although most of the evidence they had presented was not contested, the UMNO defence argued that not all possible remedies within UMNO had been exhausted. The plaintiffs, however, insisted that the fact that at least 30 unregistered branches had sent delegates to the UMNO elections should have been enough to nullify their results. In the end, Harun dismissed the suit, citing Article 41 of the Societies Act 1966, which stated any society would automatically become "unlawful" if any of its branches were not registered with the Registrar of Societies. As a result, Harun declared he had no choice but to declare UMNO "an unlawful society", thereby rendering "[w]hat happened in 1987" a nullity. In his decision, Harun blamed Parliament for forcing his hand: "If the old law was in existence [one could] apply the common law principle, but here it seems the Parliament, to ensure strict compliance with the law, has made this provision look harsh." As soon as the decision was made public, Mahathir assured UMNO members that as the decision was based on minor "technicalities", the party could easily be restored as a lawful society. He also reminded the public that this did not threaten his status as Prime Minister, as only a no confidence vote could lawfully remove him from power. Within a fortnight of Harun's decision, Mahathir announced the registration of UMNO Baru (New UMNO). UMNO Baru's leadership was almost entirely composed of Team A members, who proceeded to spend the next few months transferring the assets of the "old" UMNO to UMNO Baru. The UMNO 11 pursued their case to the highest court in the land, the Supreme Court, still seeking to hold new elections for the "old" UMNO and having its lawful status restored. However, their appeal was rejected. Razaleigh then decided to form a new party focused on the "spirit of 1946" — the year UMNO had been founded. UMNO Baru in turn decided that the "Baru" was superfluous, and officially dropped it from its name, in effect claiming to be the true successor to UMNO instead of Razaleigh's party, which would eventually call itself Semangat 46 (Spirit of 46).

Конституциялық өзгерістер

"UMNO 11" ісі Махатхир мен үкіметтің ашуын туғызған көптеген оқиғалардың бірі ғана еді. Жоғарыда аталған екі журналистке қатысты іс Джон Бертельсен мен Рафаэль Пураның үкімет шенеуніктері жасаған күмәнді этикалық және заңдық сипаттағы қаржылық операциялар туралы бірнеше мақала жазған кезден бастау алды. Оларды жариялаған "Азия Уолл-стрит журналы" дереу елден шығарылды, ал Махатхир Ішкі істер министрі ретінде Бертельсен мен Пураның жұмыс рұқсаттарын жойды. Бірақ Жоғарғы Сот Бертельсеннің жұмыс рұқсатын жоюды қабылдамады, себебі оған үкімет тарапынан қойылған айыптауларға жауап беру мүмкіндігі берілмеген еді. Осының салдарынан "Азия Уолл-стрит журналына" қойылған тыйым да алынып тасталды. Тағы бір жағдайда Жоғарғы Сот сотқа қатысты құқығын пайдаланып, Қылмыстық процессуалдық кодекске енгізілген түзетулерді күштен шығарды. Бұл түзетулер Бас прокурорға алдымен Магистраттық сотқа жүгінбей, тікелей Жоғарғы сотта қылмыстық іс қозғауға мүмкіндік берген еді. 1987 жылғы "Lalang" операциясынан кейін, үкімет Ішкі қауіпсіздік заңы (ISA) бойынша бірнеше саяси оппозиционерлерді сотсыз ұстағаннан кейін, Жоғарғы Сот Карпал Сингхтің ұстаудың техникалық бұзушылықтарына байланысты босатылу туралы өтінішін қабылдады. Осы соңғы оқиға Махатхир үшін шегіне жетті. Келесі аптада ол Парламентке бірнеше конституциялық түзетутерді ұсынды, соттардан "Федерацияның сот билігін" алып, оларға Парламенттің берген жағдайында ғана сот билігін жүзеге беруге рұқсат берді. Түзетулерді негіздеуде Махатхир былай деді: "Соттар заңды қолдануда олар Парламенттің осы заңдарды не үшін жасағанын емес, өздерінің түсіндірмелерімен шешім қабылдайтынын анықтады. Соңғы кезде сот билігі бұрын атқарушы биліктің құзырына ғана жататын мәселелерге араласуға тырысты".

Тун Саллех Абас пен басқа судьяларды қызметінен босату және қызметінен босату

1988 жылы Тун Саллех Абас сол кездегі премьер-министр доктор Махатхир Мохаммад шақырған трибунал алдына қызметтік тәртіп бұзғаны үшін әкелінді. Трибунал төрағасы Тун Хамид Омар болды. Трибуналға жауап ретінде Тун Саллех Абас Куала-Лумпурдағы Жоғары сотқа трибуналдың конституциялық заңдылығына шағымдану үшін сотқа талап арыз берді. Сот ісін жүргізу барысында Тун Саллех Абас 1988 жылдың 4 шілдесіне дейін трибунал жұмысын тоқтата тұру туралы өтініш білдірді. Бұл өтініш қабылданбады. Бірақ кейіннен Жоғарғы соттың бес судьясы жиналып, Тун Саллех Абасқа трибуналға қатысты аралық бұйрық шығарды. Бұйрық алған соң, Тун Саллех Абастың адвокаттары Парламентке барып, трибунал төрағасына аралық бұйрықты тапсыруға тырысты. Алайда Парламентке кіретін қақпа жабық болды, сондықтан Тун Саллех Абастың өкілі Парламентке кіруге мүмкіндік беру үшін полицияны шақыруға мәжбүр болды. Ақырында бұйрық трибунал төрағасына жеткізілді. Одан кейін бес судья қызметтен шеттетілді. Судьялар: Тан Шри Азми Камаруддин, Тан Шри Юсоффе Абдолкадер, Тан Шри Ван Хамза Мохамед Саллех, Тан Шри Ван Сулейман Павантех және Датук Джордж Сеа. Бұл, тиімді түрде Жоғарғы соттың жұмысын тоқтатты және трибуналдың заңдылығына қатысты шағымды қарау мүмкін болмады. Кейіннен трибунал Тун Саллех Абасты лауазымынан алды, ал қалған үш судья кейін қызметіне қайта орналастырылды. Тун Саллех Абастың заңсыз босатылуы Малайзия адвокаттар кеңесінің жаңа Лорд-президентті мойындаудан бас тартуына себеп болды.

Мұра

Махатхирдің әрекеттерін қатты сынға алғандардың бірі Малайзияның бірінші премьер-министрі Тунку Абдул Рахман. New York Times газетінің мақаласында ол бұл әрекеттерге "қынжырған" деп жазылған. Алайда оның пікірлерін сол кездегі білім министрі Анвар Ибрагим сынға алды, ол Тункуды "өзінің үлесін салған ұлы адам" деп атады. Махатхирдің жақтастары оның Малайзия сот жүйесін отаршылдық көзқарастан босатқанын айтты. Бірнеше судьяны жұмыстан босатуды олардың Италиядан сәнді жиһаз сатып алу сияқты жеке шығындарға мемлекеттік қаражатты жұмсауымен байланыстырды. Сондай-ақ, жұмыстан босатулар соттардағы тоқырауды жойып, тиімділігін арттырды, бұл олардың істер жинағының азайғанынан көрінеді.

2018: Махатхирдің жаңа талаптары

2018 жылдың қаңтар айында Махатхир (сол кезде Пактан Харапанның басшысы, УМНО-дан кеткеннен кейін) Тун Саллех Абасты қызметтен алуға қатысы жоқ екенін мәлімдеді, бұл сол кездегі Джохордың Искандары Ян ди Пертуан Агонгтың бұйрығымен жасалғанын айтты. Бұрынғы премьер-министр Құранға ант беруге дайын екенін, сол кездегі Бас прокурор Тан Шри Абу Талиб Осман Агонгты бұл мәселеден алшақтату үшін оның атын пайдаланғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Агонгтың Салех туралы пікірлері жазылған хат болғанын, бірақ ол қазір жоғалып кеткенін айтты. Салехтің қызметтен алынуына Агонгтың Салехтың монархқа жақын орналасқан жеке үйінен келетін құрылыс шуына қатысты хатына наразылығы себеп болғанын да мәлімдеді, бұл хат басқа малай билеушілеріне де жіберілген. Махатхир Агонгтың өзін премьер-министр ретінде шақырып, Салехті жұмыстан босатуды қалағанын және оған Абастың күдікті хатының көшірмесін тапсырғанын айтты. Махатхирдің сөзіне қарағанда, бұл мәселе сол кездегі Кабинетте талқыланып, Салехті Лорд-президент лауазымынан босату туралы шешім қабылданды. Бұрынғы Бас прокурор Әбу Талиб Осман доктор Махатхирдің Лорд-президентті қызметтен босатуға қатысы жоқ екенімен келісті. Осман сол кездегі Агонгтың қол қойған жазбасын көргенін, ол жазбада Агонгтың Махатхирден Лорд-президентті қызметтен босатуды сұрағанын және премьер-министрге процедура бойынша кеңес бергенін түсіндірді, бірақ Махатхирдің атын Агонгтан алшақтату үшін пайдаланғаны туралы айтқанын жоққа шығарды. Осман Махатхирдің тек сол кездегі Ян ди Пертуан Агонгтың талабы бойынша Конституцияның ережелері мен арналары арқылы босату трибуналын құрғанын айтты, өйткені премьер-министр мен бас прокурордың Лорд-президентті қызметтен босатуға құқығы жоқ. Әбу Талиб Агонгтың Салехтың сот жүйесіне қатысты атқарушы биліктің сын-ескертпелеріне наразылық білдірген хатына наразы болғанын мәлімдеді. Бұл жайттар туралы сұралғанда Тун Саллех Абас 30 жыл бұрын болған жұмыстан босатуды ұмытуға уақыт келгенін, ал бұл дағдарыс тек 14-ші жалпы сайлауға дейін саяси мақсатта пайдаланылып жатқанын айтты (Махатхир оппозициядан премьер-министрлікке үміткер болып, мамыр айында жеңіске жетті).

In January 2018, Mahathir (by then leader of Pakatan Harapan after leaving UMNO) denied responsibility for removing Tun Salleh Abas, insisting this was done under instructions from the then Yang di Pertuan Agong, Iskandar of Johor. The former Prime Minister said he was prepared to swear on the Quran that his name had been used by the Attorney General then, Tan Sri Abu Talib Othman, in order to distance the Agong from the matter. He also claimed there had been a letter with remarks from the Agong regarding Salleh, but said this has since been lost. He also maintained that Salleh's removal was prompted by the Agong's displeasure over a letter Salleh had allegedly written to the monarch regarding construction noises from the Ruler's nearby private home, which was also copied to the other Malay Rulers. Mahathir claimed that the Agong called him as prime minister and said he wanted Salleh sacked and passed him a copy of the Abas's alleged letter in question. Dr Mahathir claimed that the matter was discussed by his Cabinet then, which decided on a tribunal to remove Salleh as Lord President. Former Attorney General Abu Talib Othman agreed that Dr Mahathir was not responsible for dismissing the Lord President. Othman clarified that he saw the note written, signed by the then Agong, asking then PM Mahathir to remove the Lord President and advised the PM on procedure, but denied Mahathir's claims that his name was being used to distance the Agong. Othman suggested that Mahathir was merely acting on the insistence of the then Yang di Pertuan Agung himself in setting up of the dismissal tribunal via the provisions and channels of the Constitution as the PM and Attorney General had no powers to dismiss a Lord President. Abu Talib alleged that the Agong was displeased with Salleh's letter complaining about the criticisms levelled at the judiciary by the executive. When asked about the revelations, Tun Salleh Abas stated that it was time to move on from the sacking which took place 30 years earlier, and that the crisis was merely being politicised in the lead up to the 14th General Election (where Mahathir was running as the opposition candidate for Prime Minister, which he successfully won later in May).

Басқа сілтемелер

Датук Джордж Сеа (2004). "Жасырын тарих" Алиран. 2005 жылдың 30 желтоқсанында алынды. Датук Джордж Сеа (2004). "Куала-Лумпурда бірдеңе пісіп тұр" Алиран. 2005 жылдың 30 желтоқсанында алынды. Датук Джордж Сеа (2004). "Астанадағы оқиға" Алиран. 2005 жылдың 30 желтоқсанында алынды. Датук Джордж Сеа (2004). "Жоғары соттың қызметі тоқтатылды" Алиран. 2005 жылдың 30 желтоқсанында алынды. Датук Джордж Сеа (2004). "Полковниктер генералдарды соттай ма?" Алиран. 2005 жылдың 30 желтоқсанында алынды.