Тіл мен экология: Эколингвистиканың пайда болуы мен дамуы

Кіріспе

Тіл білімі зерттеулерінің саласы

Эколингвистика немесе экологиялық лингвистика 1990 жылдары тіл білімі зерттеулерінің жаңа парадигмасы ретінде пайда болды, бұл әлеуметтік лингвистиканы кеңейтіп, тілдің қалыптасқан әлеуметтік контекстін ғана емес, сонымен қатар басқа түрлер мен физикалық ортаны қамтитын кең экологиялық контексті де ескеруге мүмкіндік берді. Майкл Холлидейдің 1990 жылғы «Мағынаның жаңа жолдары: қолданбалы лингвистикаға шақыру» атты сөзі лингвистерге тілдің экологиялық контексті мен салдары туралы ойлауға түрткіс берген маңызды еңбек ретінде жиі аталады. Холлидейдің қойған міндеттерінің арасында тіл білімін бүкіл әлемдік мәселелерге, әсіресе экожүйелердің кеңінен жойылғандығына қатысты сұрақтарға бағыттау болды. Ол «күнделікті әлемде қайталанатын сансыз мәтіндер қарапайым хабарды жеткізеді: өсім – жақсы. Көп – азға қарағанда жақсы, көбірек – аздан артық, үлкен – кішіден артық, өсу – кемінуден артық» деген мысал келтірді, бұл қоршаған ортаны жойғыш салдарға әкеледі.

Шолу

Халлидейдің алғашқы ескертулерінен бері эколингвистика бірнеше бағытта дамыды, тілді экологиялық контексте зерттеу үшін түрлі лингвистикалық құралдарды пайдаланады. Халықаралық эколингвистика қауымдастығы эколингвистиканы былай сипаттайды: «Эколингвистика адамдардың, басқа түрлердің және физикалық ортаның тіршілікті сақтау өзара әрекеттесуіндегі тілдің рөлін зерттейді. Бірінші мақсат – адамды тек қоғамның бір бөлігі ретінде ғана емес, сонымен қатар тіршілікке байланысты үлкен экожүйелердің бір бөлігі ретінде қарастыратын лингвистикалық теорияларды жасау. Екінші мақсат – лингвистиканың климаттың өзгеруінен және биологиялық түрлердің жоғалуынан бастап, экологиялық әділетке дейінгі маңызды экологиялық мәселелерді шешу үшін қалай қолданылуын көрсету». Осылайша, эколингвистиканың «эко» ұғымы экологиямен сәйкес келеді, оның тура мағынасы – организмдердің (адамдарды қоса алғанда) басқа организмдермен және физикалық ортамен байланысы. Бұл түсінік экокритика және экопсихология сияқты басқа да экологиялық гуманитарлық ғылымдармен ортақ. «Эколингвистика» термині «экология» сөзінің метафоралық мағынасында да қолданылған, мысалы, «тілдік экология», «коммуникациялық экология» немесе «оқу экологиясы» түрінде, бірақ мұнда басқа түрлер немесе физикалық орта ескерілмейді. Қазіргі уақытта мұндай қолданыс азайып барады. Эколингвистиканың тағы бір қыры – тілдік әртүрлілік және дәстүрлі экологиялық білімді жергілікті тілдерге сіңіру. 1996 жылы Дэвид Абрамның «The Spell of the Sensuous: Perception and Language in a More than Human World» атты кітабы ауызша мәдениеттегі тілге кең ортаның (немесе «адамнан артық әлемнің») қалай әсер ететінін, адамдарға ортаға бейімделуге және оның ішінде тұрақты өмір сүруге көмектесетінін сипаттады. Абрамның сөзіне қарағанда, жазу дамыған мәдениеттегі адамдар табиғи әлемнен бірте-бірте алшақтап, «жерге деген табиғи бейімделуіміз өз белгілерімізбен үнемі арта түсетін байланысымыздың нәтижесінде бұзылуда». Ағылшын тілі сияқты үстем тілдер әлемге тараған сайын, жергілікті мәдениеттердегі қоршаған орта туралы білім жоғалып барады. Эколингвистика үшін екі негізгі бағыт қызығушылық тудырады. Біріншісін «тілдің экологиялық талдауы» деп, екіншісін «тілдік және биологиялық әртүрлілік» деп атауға болады.

Since Halliday's initial comments, ecolinguistics has developed in several directions, employing a range of linguistic tools to investigate language in an ecological context. The International Ecolinguistics Association characterizes ecolinguistics in these terms:"Ecolinguistics explores the role of language in the life sustaining interactions of humans, other species and the physical environment. The first aim is to develop linguistic theories which see humans not only as part of society, but also as part of the larger ecosystems that life depends on. The second aim is to show how linguistics can be used to address key ecological issues, from climate change and biodiversity loss to environmental justice. "In this way, the 'eco' of ecolinguistics corresponds to ecology in its literal sense of the relationship of organisms (including humans) with other organisms and the physical environment. This is a sense shared with other environmental humanities disciplines such as ecocriticism and ecopsychology. The term 'ecolinguistics' has also been used with a metaphorical sense of 'ecology', for example in 'linguistic ecology', 'communication ecology' or 'learning ecology' in ways which do not include consideration of other species or the physical environment. This is currently less prevalent. Another aspect of ecolinguistics is linguistic diversity and the embedding of traditional environmental knowledge in local languages. In 1996, David Abram's book, The Spell of the Sensuous: Perception and Language in a More than Human World, described how the wider environment (or 'the more than human world') shapes language in oral cultures, helping people attune to their environment and live sustainably within it. According to Abram, writing has gradually alienated people in literate cultures from the natural world, to the extent that "our organic attunement to the local earth is thwarted by our ever increasing intercourse with our own signs". As dominant languages such as English spread across the world, environmental knowledge embedded in local cultures is lost. There are two main areas of interest for ecolinguistics. The first can be described as 'The ecological analysis of language' and the second as 'Linguistic and biological diversity'.

Тілдің экологиялық талдауы

Тілдің экологиялық талдауы тілдік құралдардың кең ауқымына сүйенеді, соның ішінде сындық дискурсты талдау, фрейминг теориясы, когнитивтік лингвистика, жекелік теориясы, риторика және жүйелі функционалдық грамматика, негізгі дүниетанымымызды немесе «біз өмір сүретін оқиғаларды» ашу үшін. «Біз өмір сүріп жатқан оқиғалар» – адамдардың немесе қоғамның санасындағы танымдық құрылымдар (әлеуметтік таным), олар адамдардың экологиялық-мәдени жеке басын және адамдардың бір-біріне, басқа жануарларға, өсімдіктерге, орманға, өзенге және физикалық ортаға қалай қарайтынына әсер етеді. Бұл оқиғалар экологиялық тұрғыдан (немесе экософия) қарастырылады және адамдарды өмірдің тіршілігіне байланысты экожүйені қорғауға немесе осы экожүйелерге зиян келтіретін мінез-құлықты дамытуға шақырады. Эколингвистика әлемде практикалық өзгерістер жасауға тырысады, бұзғыш оқиғаларға қарсы тұру арқылы және өмір сүру үшін пайдалы жаңа оқиғаларды іздеуге ықпал ету арқылы. Эколингвистер деструктивті деп санайтын оқиғалар тұтынушылыққа, шексіз экономикалық өсуге, жарнамаға, интенсивті шаруашылыққа және табиғатты машина немесе ресурс ретінде бейнелейтіндерге қатысты. «Позитивті дискурсты талдау» әдісін қолдана отырып, эколингвистика табиғат туралы жазу, поэзия, экологиялық жазу және тілдің дәстүрлі формаларын зерттеу арқылы өмір сүру үшін жаңа оқиғаларды іздестірді. Талдаудың бұл түрі экологиялық мақсаттарға жетуде жасырын болжамдар мен хабарламаларды ашу және олардың тиімділігі туралы пікір айту үшін экологиялық тақырыптағы мәтіндерге сындық дискурс талдауды қолданудан басталды (мысалы, Harré және басқалар, 1999 ж.). Содан кейін ол экожүйелердің болашағына әсер ететін кез келген дискурсты талдауды қамтиды, мысалы неолибералды экономика, тұтынушылық, өмір салты журналдары, саясат немесе агробизнес. Когнитивтік тәсіл мен «біз өмір сүретін оқиғалар» термині 2015 жылы Аран Стиббемен сегіз түрлі оқиғамен таныстырылды: идеология, фрейминг, метафора, бағалау, жекелік, сенімділік, ерекшелік және өшіру. Бұл тәсіл 2021 жылы жарық көрген «Эколингвистика: тіл, экология және біз өмір сүретін оқиғалар» атты екінші басылымда жаңартылды. Ғаламдану күштері доминантты тілдердің (мысалы, ағылшын тілінің) таралуына және жергілікті тілдерді ығыстыруына мүмкіндік береді (Nettle және Romaine, 2000 ж.). Бұл жергілікті мәдениеттердің тұрақты дамуының жоғалуына және олардың тілдерінде сақталған маңызды дәстүрлі экологиялық білімнің жоғалуына әкеледі. Эколингвистикалық зерттеулер мәдени әртүрлілікті де, оны қолдап отырған тілдік әртүрлілікті де қорғауға бағытталған. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасы былай деп сипаттайды: text="Биологиялық әртүрлілік сонымен қатар адамның мәдени әртүрлілігін қамтиды, оған биологиялық әртүрлілік сияқты факторлар әсер етуі мүмкін және гендердің, басқа түрлердің және экожүйелердің әртүрлілігіне әсер етеді". Nettle және Romaine (2000:166) «әсіресе нәзік тропикалық ортаны мұқият және шеберлікпен басқару керек» деп жазады. Ондағы жергілікті халықтар тәжірибелік білімге ие, өйткені олар жүздеген ұрпақтар бойы табысты өмір сүріп келеді. Жергілікті экожүйелер туралы бұл егжей-тегжейлі білімнің көп бөлігі жергілікті тілде кодталған және тез жоғалып барады. Мюльхауслер «әлемдегі тілдік алуан түрліліктің тез азаюы тілдік және биологиялық алуан түрлілік арасындағы өзара байланысты түсіне білетіндер үшін қорқынышпен қаралуы керек» дейді. Жалпы алғанда, тілдік алуан түрлілік эколингвистиканың бір бөлігі болып табылады, өйткені тілдік алуан түрлілік пен биологиялық алуан түрлілік арасындағы байланыс, жергілікті мәдениеттерге енген табиғат туралы білім екеуінің арасындағы байланыс болып табылады.

The ecological analysis of language draws on a wide range of linguistic tools including critical discourse analysis, framing theory, cognitive linguistics, identity theory, rhetoric and systemic functional grammar to reveal underlying worldviews or the 'stories we live by'. The stories we live by are cognitive structures in the minds of individuals or across a society (social cognition), which influence people's ecocultural identities and how humans treat each other, other animals, plants, forests, rivers and the physical environment. The stories are questioned from an ecological perspective with reference to an ecological framework (or ecosophy), and judged to encourage people to protect the ecosystems that life depends on, or encourage behavior which damages those ecosystems. Ecolinguistics attempts to make a practical difference in the world through resisting destructive stories and contributing to the search for beneficial new stories to live by. Stories which ecolinguists claim are destructive relate to consumerism, unlimited economic growth, advertising, intensive farming, and those which represent nature as a machine or a resource. Using "positive discourse analysis", ecolinguistics has also searched for new stories to live by through exploring nature writing, poetry, environmental writing and traditional forms of language around the world. This form of analysis started with the application of critical discourse analysis to texts about environmentalism, in order to reveal hidden assumptions and messages and comment on the effectiveness of these in achieving environmental aims (e. g. Harré et al. 1999). It then developed to include analysis of any discourse which has potential consequences for the future of ecosystems, such as neoliberal economics, consumerism, lifestyle magazines, politics, or agribusiness. The cognitive approach and the term 'stories we live by' were introduced by Arran Stibbe in 2015, with eight kinds of story: ideology, framing, metaphor, evaluation, identity, conviction, salience and erasure. The approach was updated in the second edition of Ecolinguistics: language, ecology and the stories we live by in 2021 The forces of globalisation are allowing dominant languages (such as English) to spread, and replace these local languages (Nettle and Romaine 2000). This leads to a loss of both sustainable local cultures and the important traditional ecological knowledge contained within their languages. Ecolinguistic research aims to protect both cultural diversity and the linguistic diversity that supports it. The United Nations Environment Program describes how:

text="Biodiversity also incorporates human cultural diversity, which can be affected by the same drivers as biodiversity, and which has impacts on the diversity of genes, other species, and ecosystems". Nettle and Romaine (2000:166) write that "delicate tropical environments in particular must be managed with care and skill. It is indigenous peoples who have the relevant practical knowledge, since they have been successfully making a living in them for hundreds of generations. Much of this detailed knowledge about local ecosystems is encoded in indigenous language and rapidly being lost". Mühlhaüsler states "the rapid decline in the world's linguistic diversity thus must be regarded with apprehension by those who perceive the interconnection between linguistic and biological diversity". Overall, language diversity is part of ecolinguistics because of the correlation between the diversity of language and biological diversity, with the knowledge of nature embedded in local cultures being the link between the two.

Веб-сайттар

Халықаралық эколингвистика қауымдастығы – эколингвистердің халықаралық желісі. Веб-сайтта библиография, онлайн журнал («Тіл және экология») және басқа да ресурстар бар. «Біз өмір сүретін әңгімелер» – Глостершир университеті мен Халықаралық эколингвистика қауымдастығы жасаған эколингвистика бойынша тегін онлайн курс.